پرش به محتوا

ام‌کلثوم بنت علی بن ابی‌طالب: تفاوت میان نسخه‌ها

روح الله بهمنی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
جز عمار شاهرودی صفحهٔ پیش نویس:ام‌کلثوم بنت علی بن ابی‌طالب را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به ام‌کلثوم بنت علی بن ابی‌طالب منتقل کرد
 
(۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{ویرایش}}
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}
{{سوال}}
{{سوال}}
خط ۷: خط ۶:
[[پرونده:ضریح مرقد حضرت ام‌کلثوم.jpg|بندانگشتی||200x200پیکسل]]
[[پرونده:ضریح مرقد حضرت ام‌کلثوم.jpg|بندانگشتی||200x200پیکسل]]
{{درگاه|تاریخ}}
{{درگاه|تاریخ}}
'''ام کلثوم''' در سال ششم هجری چشم به جهان گشود. بعضی علمای [[شیعه]] و [[سنی]]، ام کلثوم را به همراه [[حسن(ع)]]، [[حسین(ع)]] و [[زینب(س)]]، از فرزندان [[حضرت فاطمه(س)]] و [[حضرت علی(ع)]] دانسته‌اند. در اینکه [[امیرالمؤمنین]](ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان اختلافی دیده نمی‌شود.


== مقدمه ==
== مقدمه ==
ام کلثوم دختر امیرالمؤمنین [[علی بن ابی‌طالب]](ع) و [[زهرای مرضیه]](س) پیش از رحلت پیامبر گرامی اسلام(ص) و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه وحی گذراند. <ref>ذهبی، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۰۰؛ دخیل، اعلام النساء، بیروت، دارالاسلامیة، ۱۴۱۲ق، ص۲۳۸.</ref><ref>حسین شهسواری، مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۲، ص۸۳.</ref>
[[ام کلثوم]] دختر امیرالمومنین علی(ع) و حضرت فاطمه(س) پیش از رحلت [[پیامبر اسلام(ص)]] و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه [[وحی]] گذراند.<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1413|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=بیروت، مؤسسه الرساله|جلد=3|صفحه=500}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم|سال=1391|نام=حسین|نام خانوادگی=شهسواری|ناشر=تهران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی|جلد=2|صفحه=83}}</ref>


بعضی علمای شیعه و سنی، مانند شیخ مفید در الارشاد، ابن عبدالبر در الاستیعاب و ابن اثیر در اسدالغابه، امّ کلثوم را به همراه حسن، حسین و زینب (علیهم السلام)، از فرزندان حضرت فاطمه و حضرت علی (علیهما السلام) دانسته‌اند.<ref>الاستیعاب، ج ۴، ص ۱۸۹۳، شماره ۴۰۵۷ (شرح حال حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)) ؛ ج ۴، ص ۱۹۵۴، شماره ۴۲۰۴ (شرح حال ام کلثوم)، نقل از سیدمحمدمهدی حسین پور، ازدواج ام کلثوم، نشریه الکترونیکی پرسمان، شماره ۱۲۸.</ref>
بعضی علمای [[شیعه]] و [[سنی]]، مانند [[شیخ مفید]] در [[الارشاد]]،<ref name=":1">{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354 ـ 355}}</ref> [[ابن عبدالبر]] در [[الاستیعاب]]<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب|سال=1412|نام=احمد بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن‌عبدالبر|ناشر=بیروت، دارالجیل|جلد=4|صفحه=1893}}</ref> و [[ابن اثیر]] در [[اسدالغابه]]،<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=أسد الغابة في معرفة الصحابة|سال=1970|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=6|صفحه=387}}</ref> ام کلثوم را به همراه حسن(ع)، حسین(ع) و [[زینب(س)]]، از فرزندان حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) دانسته‌اند.


اول باری که نام ام کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه سلام الله علیها مادر بزرگوارش در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از شهادت حضرت زهرا علیهاالسلام، امام علی علیه السلام فرزندان فاطمه علیهاالسلام را صدا زد و فرمود: {{عربی|یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم}}؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.
اولین باری که نام ام‌کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه(س) در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از [[شهادت حضرت زهرا(س)]]، امام علی(ع) فرزندان فاطمه را صدا زد و فرمود: {{عربی|یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم}}؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحارالانوار|سال=1403|نام=محمد باقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=43|صفحه=179}}</ref>


== لقب ام‌کلثوم ==
== لقب ام‌کلثوم ==
از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.<ref>اعیان الشیعة، امین عاملی، ج۷، ص۱۳۶.</ref><ref>حسین شهسواری، مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۲، ص۸۳-۸۴.</ref>
از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اعیان الشیعة|سال=1403|نام=سید محسن|نام خانوادگی=امین|ناشر=یروت، دار التعارف للمطبوعات|جلد=7|صفحه=136}}</ref>
 
در اینکه [[امیرالمؤمنین]](ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=انساب الاشراف|سال=1338|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، دار المعارف|جلد=1|صفحه=244}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الطبقات الکبری|سال=1410|نام=محمد|نام خانوادگی=ابن سعد|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=460}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ یعقوبی|نام=احمد بن اسحاق|نام خانوادگی=یعقوبی|ناشر=بیروت، دارصادر|جلد=2|صفحه=149}}</ref><ref name=":3">{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ طبری|سال=1413|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، مؤسسه عزالدین للطباعة و النشر|جلد=6|صفحه=347}}</ref><ref name=":4">{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکامل فی التاریخ|سال=1407|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=2|صفحه=537}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب فی معرفة الاصحاب|سال=1412|نام=احمد بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن‌عبدالبر|ناشر=بیروت، دارالجیل|جلد=4|صفحه=1955}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاصابة فی تمییز الصحابه|سال=1415|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن‌حجر عسقلانی|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=464}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":0" /> طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: [[زینب کبری]] و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری.<ref name=":3" /> شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، ام‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.<ref name=":1" /> پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین|سال=1397|نام=مرضیه|نام خانوادگی=محمدزاده|ناشر=تهران، انتشارات امیرکبیر|صفحه=94 ـ 98}}</ref>
 
== کنیه‌ها و القاب ==
شیخ مفید نام ام‌کلثوم را زینب صُغری و کنیه‌اش را ام‌کلثوم ذکر کرده است.<ref name=":4" /> به‌گزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را پیامبر(ص) به جهت شباهت زینب صغری به دخترش ام‌کلثوم، به او داد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکنی و الالقاب|سال=1368|نام=عباس|نام خانوادگی=قمی|ناشر=تهران، کتابخانه صدر|جلد=1|صفحه=228}}</ref>
 
سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیه ام‌کلثوم داشته است:
# ام‌کلثوم کبری دختر فاطمه(س)؛
# ام‌کلثوم همسر [[مسلم بن عقیل]] که احتمالاً ام‌کلثوم وُسطی بوده است؛
# ام‌کلثوم صغری؛
#  زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم بوده است.
به‌گفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا این‌که دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.<ref name=":5">{{یادکرد کتاب|عنوان=اعیان‌الشیعه|سال=1403|نام=سید محسن|نام خانوادگی=امین|ناشر=بیروت، دار التعارف للمطبوعات|جلد=3|صفحه=484 ـ 485}}</ref>
 
== حضور در کربلا ==
در منابع، از حضور ام‌کلثوم در واقعه [[کربلا]] سخن به میان آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای لُهوف، از ام‌کلثوم نام برده است؛ از جمله شیون او همراه با زینب، زمانی که [[امام حسین(ع)]] به آن‌ها گفت که کشته می‌شود،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اللهوف علی قتلی الطفوف|سال=1348|نام=علی بن موسی|نام خانوادگی=سید بن طاووس|ناشر=تهران، انتشارات جهان|صفحه=82}}</ref> سخنرانی‌اش در [[کوفه]] و سرزنش کوفیان<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اللهوف علی قتلی الطفوف|سال=1348|نام=علی بن موسی|نام خانوادگی=سید بن طاووس|ناشر=تهران، انتشارات جهان|صفحه=154 ـ 158}}</ref> و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر این‌که آن‌ها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اللهوف علی قتلی الطفوف|سال=1348|نام=علی بن موسی|نام خانوادگی=سید بن طاووس|ناشر=تهران، انتشارات جهان|صفحه=174}}</ref> مطابق برخی منابع [[اهل‌سنت]]، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، ام‌کلثوم در جمع مردم این شهر، خطبه‌ای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بلاغات‌ النساء|نام=احمد بن ابی طاهر|نام خانوادگی=ابن ابی طاهر|ناشر=قم، انتشارات الشریف رضی|صفحه=37 ـ 39}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التذکرة الحمدونیه|سال=1417|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=ابن‌حمدون|ناشر=بیروت، دار صادر|جلد=6|صفحه=264 ـ 265}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=نثر الدر فی المحاضرات|سال=1424|نام=منصور بن الحسین|نام خانوادگی=ابن‌سعد الآبی|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=4|صفحه=19 ـ 20}}</ref> اما در منابع شیعه<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الامالی|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|صفحه=321 ـ 323}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الامالی|سال=1414|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=قم، دار الثقافه|صفحه=92 ـ 93}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مناقب آل ابی‌طالب|سال=1379|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=ابن‌شهرآشوب|ناشر=قم، انتشارات علامه|جلد=4|صفحه=115}}</ref> و برخی منابع دیگر اهل‌سنت،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=البلدان|سال=1416|نام=احمد بن محمد|نام خانوادگی=ابن فقیه|ناشر=بیروت، عالم الکتب|صفحه=224}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقتل الحسین|سال=1381|نام=مُوَفَّق بن احمد|نام خانوادگی=خوارزمی|ناشر=قم، انوار الهدی|جلد=2|صفحه=45 ـ 47}}</ref> این خطبه را از خطبه‌های [[حضرت زینب(س)]] دانسته‌اند.
 
با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کرده‌اند ام‌کلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الجوهره فی نسب الامام علی و آله|سال=1414|نام=محمد بن ابی‌بکر|نام خانوادگی=بری|ناشر=بیروت، دارالجیل|صفحه=45}}</ref> سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست ام‌کلثومی که با امام حسین(ع) در کربلا حضور داشته، کدام‌یک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.<ref name=":5" />
 
== درگذشت ==
درباره زمان درگذشت ام‌کلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفته‌اند. از جمله نوشته‌اند او و فرزندش زید، هم‌زمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که ام‌کلثوم همسر [[عبدالله بن جعفر]] (درگذشت: ۸۰ق) بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المنمق فی اخبار قریش|سال=1405|نام=محمد|نام خانوادگی=ابن‌حبیب بغدادی|ناشر=بیروت، عالم‌الکتب|صفحه=312}}</ref> طبق برخی منابع، این‌دو در زمان عبدالملک بن مروان و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آن‌ها نماز خواند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المصنف|سال=1403|نام=عبدالرزاق|نام خانوادگی=صنعانی|ناشر=بیروت، المجلس العلمی|جلد=6|صفحه=164}}</ref> اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.<ref name=":5" />


در اینکه [[امیرالمؤمنین]](ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.<ref>برای نمونه نک: المحبر، ص۵۳؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۴۴؛ الطبقات الکبری، ج۸، ص۴۶۰؛ کتاب نسب قریش، ص۳۵۲؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۴۹؛ تاریخ طبری، ج۶، ص۳۴۷؛ الارشاد، ج۱، ص۳۵۴؛ الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۳۷؛ الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۹۵۵؛ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۸، ص۴۶۴؛ اسدالغابة، ج۶، ص۳۸۷؛ سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۵۰۰؛ جمهرة أنساب العرب، ص۳۸.</ref> طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: [[زینب کبری]] و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری<ref>تاریخ طبری ج 6 ص 347.</ref>. شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، [م‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.<ref>الارشاد، ج۱، ص۳۵۴-۳۵۵؛ المعارف، ص۱۴۳.</ref>
== مدفن ==
پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.<ref>مرضیه محمدزاده، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۹۴ ـ ۹۸.</ref>
به‌گزارش ابن‌بطوطه جهانگرد و سفرنامه‌نویس معروف قرن هشتم قمری، مزار ام‌کلثوم دختر علی بن ابی‌طالب(ع) از فاطمه(س)، در یک‌فرسخی شهر دمشق است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الرحله|سال=1417|نام=محمد بن عبد الله|نام خانوادگی=ابن بطوطه|ناشر=رباط، أکاديمية المملکة المغربية|جلد=1|صفحه=323}}</ref> یاقوت حَمَوی هم قبر ام‌کلثوم را در راویه دمشق گزارش کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم‌ البلدان|سال=1399|نام=یاقوت بن عبدالله|نام خانوادگی=حموی|ناشر=بیروت، دار احیاء التراث|جلد=3|صفحه=20}}</ref> اما ابن‌عساکر نوشته است ام‌کلثوم در مدینه درگذشته و در قبرستان بقیع دفن شده است و قبر موجود در راویه دمشق، متعلق است به شخص دیگری به همین نام از خاندان پیامبر(ص).<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ مدینة دمشق|سال=1415|نام=علی بن حسن|نام خانوادگی=ابن عساکر|ناشر=بیروت، دارالفکر|جلد=2|صفحه=309 ـ 310}}</ref>


{{پایان پاسخ}}
{{پایان پاسخ}}
خط ۲۶: خط ۴۷:
{{پانویس|۲}}
{{پانویس|۲}}
{{شاخه
{{شاخه
  | شاخه اصلی = تاریخ و سیره
  | شاخه اصلی = شخصیت‌ها و مشاهیر
  | شاخه فرعی۱ = تاریخ و سیره معصومان
  | شاخه فرعی۱ = امامزادگان (شخصیت)
  | شاخه فرعی۲ =
  | شاخه فرعی۲ =
  | شاخه فرعی۳ =
  | شاخه فرعی۳ =
}}
}}
{{تکمیل مقاله
{{ارزیابی
  | شناسه =  
  | شناسه = شد
  | تیترها =
  | عکس = شد
  | ویرایش =  
  | درگاه = شد
  | لینک‌دهی =
  | ادبیات = شد
  | ناوبری =
  | پیوند = شد
  | نمایه =  
  | ناوبری = شد
  | تغییر مسیر =
  | تغییرمسیر = شد
  | ارجاعات =
  | ارجاعات = شد
| بازبینی نویسنده = 
  | ارزیابی کمی = شد
  | ارزیابی کمی =  
  | ارزیابی کیفی = شد
  | تکمیل =
  | اولویت = ب
  | اولویت =  
  | کیفیت = خیلی‌خوب
  | کیفیت =  
}}
}}
{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۴۷

سؤال

آیا حضرت زهرا(س) دختری به نام ام‌کلثوم داشتند؟

درگاه‌ها


ام کلثوم در سال ششم هجری چشم به جهان گشود. بعضی علمای شیعه و سنی، ام کلثوم را به همراه حسن(ع)، حسین(ع) و زینب(س)، از فرزندان حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) دانسته‌اند. در اینکه امیرالمؤمنین(ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان اختلافی دیده نمی‌شود.

مقدمه

ام کلثوم دختر امیرالمومنین علی(ع) و حضرت فاطمه(س) پیش از رحلت پیامبر اسلام(ص) و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه وحی گذراند.[۱][۲]

بعضی علمای شیعه و سنی، مانند شیخ مفید در الارشاد،[۳] ابن عبدالبر در الاستیعاب[۴] و ابن اثیر در اسدالغابه،[۵] ام کلثوم را به همراه حسن(ع)، حسین(ع) و زینب(س)، از فرزندان حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) دانسته‌اند.

اولین باری که نام ام‌کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه(س) در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از شهادت حضرت زهرا(س)، امام علی(ع) فرزندان فاطمه را صدا زد و فرمود: «یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم»؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.[۶]

لقب ام‌کلثوم

از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.[۷]

در اینکه امیرالمؤمنین(ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.[۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۵][۱] طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: زینب کبری و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری.[۱۱] شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، ام‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.[۳] پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.[۱۶]

کنیه‌ها و القاب

شیخ مفید نام ام‌کلثوم را زینب صُغری و کنیه‌اش را ام‌کلثوم ذکر کرده است.[۱۲] به‌گزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را پیامبر(ص) به جهت شباهت زینب صغری به دخترش ام‌کلثوم، به او داد.[۱۷]

سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیه ام‌کلثوم داشته است:

  1. ام‌کلثوم کبری دختر فاطمه(س)؛
  2. ام‌کلثوم همسر مسلم بن عقیل که احتمالاً ام‌کلثوم وُسطی بوده است؛
  3. ام‌کلثوم صغری؛
  4. زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم بوده است.

به‌گفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا این‌که دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.[۱۸]

حضور در کربلا

در منابع، از حضور ام‌کلثوم در واقعه کربلا سخن به میان آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای لُهوف، از ام‌کلثوم نام برده است؛ از جمله شیون او همراه با زینب، زمانی که امام حسین(ع) به آن‌ها گفت که کشته می‌شود،[۱۹] سخنرانی‌اش در کوفه و سرزنش کوفیان[۲۰] و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر این‌که آن‌ها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.[۲۱] مطابق برخی منابع اهل‌سنت، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، ام‌کلثوم در جمع مردم این شهر، خطبه‌ای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.[۲۲][۲۳][۲۴] اما در منابع شیعه[۲۵][۲۶][۲۷] و برخی منابع دیگر اهل‌سنت،[۲۸][۲۹] این خطبه را از خطبه‌های حضرت زینب(س) دانسته‌اند.

با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کرده‌اند ام‌کلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.[۳۰] سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست ام‌کلثومی که با امام حسین(ع) در کربلا حضور داشته، کدام‌یک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.[۱۸]

درگذشت

درباره زمان درگذشت ام‌کلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفته‌اند. از جمله نوشته‌اند او و فرزندش زید، هم‌زمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که ام‌کلثوم همسر عبدالله بن جعفر (درگذشت: ۸۰ق) بود.[۳۱] طبق برخی منابع، این‌دو در زمان عبدالملک بن مروان و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آن‌ها نماز خواند.[۳۲] اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.[۱۸]

مدفن

به‌گزارش ابن‌بطوطه جهانگرد و سفرنامه‌نویس معروف قرن هشتم قمری، مزار ام‌کلثوم دختر علی بن ابی‌طالب(ع) از فاطمه(س)، در یک‌فرسخی شهر دمشق است.[۳۳] یاقوت حَمَوی هم قبر ام‌کلثوم را در راویه دمشق گزارش کرده است.[۳۴] اما ابن‌عساکر نوشته است ام‌کلثوم در مدینه درگذشته و در قبرستان بقیع دفن شده است و قبر موجود در راویه دمشق، متعلق است به شخص دیگری به همین نام از خاندان پیامبر(ص).[۳۵]


منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). سیر اعلام النبلاء. ج۳. بیروت، مؤسسه الرساله. ص۵۰۰.
  2. ↑ شهسواری، حسین (۱۳۹۱). مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم. ج۲. تهران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی. ص۸۳.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد. ج۱. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۵۴ ـ ۳۵۵.
  4. ↑ ابن‌عبدالبر، احمد بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب. ج۴. بیروت، دارالجیل. ص۱۸۹۳.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۹۷۰). أسد الغابة في معرفة الصحابة. ج۶. بیروت، دار إحياء التراث العربی. ص۳۸۷.
  6. ↑ مجلسی، محمد باقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. ج۴۳. بیروت، دار إحياء التراث العربی. ص۱۷۹.
  7. ↑ امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعة. ج۷. یروت، دار التعارف للمطبوعات. ص۱۳۶.
  8. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۳۸). انساب الاشراف. ج۱. قاهره، دار المعارف. ص۲۴۴.
  9. ↑ ابن سعد، محمد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری. ج۸. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۴۶۰.
  10. ↑ یعقوبی، احمد بن اسحاق. تاریخ یعقوبی. ج۲. بیروت، دارصادر. ص۱۴۹.
  11. ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). تاریخ طبری. ج۶. بیروت، مؤسسه عزالدین للطباعة و النشر. ص۳۴۷.
  12. ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد. ج۱. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۵۴.
  13. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۴۰۷). الکامل فی التاریخ. ج۲. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۵۳۷.
  14. ↑ ابن‌عبدالبر، احمد بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. ج۴. بیروت، دارالجیل. ص۱۹۵۵.
  15. ↑ ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۵). الاصابة فی تمییز الصحابه. ج۸. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۴۶۴.
  16. ↑ محمدزاده، مرضیه (۱۳۹۷). زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین. تهران، انتشارات امیرکبیر. ص۹۴ ـ ۹۸.
  17. ↑ قمی، عباس (۱۳۶۸). الکنی و الالقاب. ج۱. تهران، کتابخانه صدر. ص۲۲۸.
  18. ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان‌الشیعه. ج۳. بیروت، دار التعارف للمطبوعات. ص۴۸۴ ـ ۴۸۵.
  19. ↑ سید بن طاووس، علی بن موسی (۱۳۴۸). اللهوف علی قتلی الطفوف. تهران، انتشارات جهان. ص۸۲.
  20. ↑ سید بن طاووس، علی بن موسی (۱۳۴۸). اللهوف علی قتلی الطفوف. تهران، انتشارات جهان. ص۱۵۴ ـ ۱۵۸.
  21. ↑ سید بن طاووس، علی بن موسی (۱۳۴۸). اللهوف علی قتلی الطفوف. تهران، انتشارات جهان. ص۱۷۴.
  22. ↑ ابن ابی طاهر، احمد بن ابی طاهر. بلاغات‌ النساء. قم، انتشارات الشریف رضی. ص۳۷ ـ ۳۹.
  23. ↑ ابن‌حمدون، محمد بن حسن (۱۴۱۷). التذکرة الحمدونیه. ج۶. بیروت، دار صادر. ص۲۶۴ ـ ۲۶۵.
  24. ↑ ابن‌سعد الآبی، منصور بن الحسین (۱۴۲۴). نثر الدر فی المحاضرات. ج۴. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۱۹ ـ ۲۰.
  25. ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الامالی. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۲۱ ـ ۳۲۳.
  26. ↑ طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الامالی. قم، دار الثقافه. ص۹۲ ـ ۹۳.
  27. ↑ ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب. ج۴. قم، انتشارات علامه. ص۱۱۵.
  28. ↑ ابن فقیه، احمد بن محمد (۱۴۱۶). البلدان. بیروت، عالم الکتب. ص۲۲۴.
  29. ↑ خوارزمی، مُوَفَّق بن احمد (۱۳۸۱). مقتل الحسین. ج۲. قم، انوار الهدی. ص۴۵ ـ ۴۷.
  30. ↑ بری، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۱۴). الجوهره فی نسب الامام علی و آله. بیروت، دارالجیل. ص۴۵.
  31. ↑ ابن‌حبیب بغدادی، محمد (۱۴۰۵). المنمق فی اخبار قریش. بیروت، عالم‌الکتب. ص۳۱۲.
  32. ↑ صنعانی، عبدالرزاق (۱۴۰۳). المصنف. ج۶. بیروت، المجلس العلمی. ص۱۶۴.
  33. ↑ ابن بطوطه، محمد بن عبد الله (۱۴۱۷). الرحله. ج۱. رباط، أکاديمية المملکة المغربية. ص۳۲۳.
  34. ↑ حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۳۹۹). معجم‌ البلدان. ج۳. بیروت، دار احیاء التراث. ص۲۰.
  35. ↑ ابن عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق. ج۲. بیروت، دارالفکر. ص۳۰۹ ـ ۳۱۰.