پرش به محتوا

عرش: تفاوت میان نسخه‌ها

حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}
{{سوال}}واژه قرآنی «عرش» به چه معناست و دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان درباره آن چیست؟
{{سوال}}واژه قرآنی «عرش» به چه معناست و دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان درباره آن چیست؟


خط ۶: خط ۵:


{{پاسخ}}
{{پاسخ}}
[[پرونده:The four supporters (angels) of the celestial throne Wellcome L0030654.jpg|بندانگشتی|نگاره‌ای از چهار فرشته حامل عرش آسمانی در یک نسخه خطی فارسی]]
{{درگاه|واژه‌ها||}}
{{درگاه|واژه‌ها||}}


«عرش» واژه‌ای قرآنی است که به معنای تخت بوده و به خداوند نسبت داده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علی‌اکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> در برخی از آیات قرآن بیان شده که خداوند بر عرش «استیلا» یافت و مفسران مسلمان در تبیین این آیات اختلاف نظرهای زیادی دارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref> گروهی از اهل سنت همچون اشاعره و اهل حدیث معتقدند که نباید در معنای این آیات تأمل کرد و تنها ایمان به آنها کافی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref>
'''«عرش»''' واژه‌ای قرآنی به معنای تخت است که به خداوند نسبت داده شده است. در برخی آیات قرآن آمده که خداوند بر عرش «استیلا» یافته و مفسران مسلمان در تفسیر این آیات اختلاف نظر دارند. گروهی از [[اهل سنت]]، مانند [[اشاعره]] و [[اهل حدیث]]، بر این باورند که نباید در معنای این آیات کندوکاو کرد و تنها ایمان به آنها کافی است. از دیدگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تختی مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد. اما شیعه و معتزله معتقدند این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند. به اعتقاد [[علامه طباطبایی]]، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.


از نگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تخت مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref> اما شیعه و معتزله بر این باورند که این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref>
== معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش ==
واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق می‌گردد.
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= كتاب العين |سال=1409|نام= خليل بن أحمد |نام خانوادگی= فراهيدى|ناشر= نشر هجرت|سری=چاپ دوم‏|جلد=1|صفحه=249|مکان=قم}}</ref>
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= المحيط في اللغة|سال=1414|نام= إسماعيل بن عباد|نام خانوادگی= ابن عباد|ناشر= عالم الكتاب|سری=چاپ اول‏|جلد=1|صفحه=284|مکان=بیروت}}</ref>
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علی‌اکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> قرآن کریم از عرش و مشتقات آن در سه کاربرد استفاده کرده است.


به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>
=== '''عرش خدا''' ===
واژه عرش در قرآن کریم ۲۱ بار در ارتباط با خداوند به کار رفته است.
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref>
در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است.
در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است.
<ref>سوره اعراف، آیه 54؛ سوره طه، آیه 5؛ سوره یونس، آیه 3</ref>
در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح می‌پردازند
<ref> سوره زمر، آیه 57</ref>
و نیز از فرشتگانی سخن به میان آمده که حاملان عرش هستند.
<ref> سوره حاقه، آیه 17</ref>
در آیه دیگر آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.<ref>سوره هود، آیه </ref>


== معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش ==
=== '''تخت پادشاهی''' ===
در زبان عربی، واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق می‌گردد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علی‌اکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> این واژه در قرآن کریم ۲۱ بار و تنها در ارتباط با خداوند به کار رفته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref> در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=القرآن الکریم|صفحه=سوره توبه، آیه 129|مکان=}}</ref> در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=القرآن الکریم|صفحه=سوره اعراف، آیه 54؛ سوره طه، آیه 5؛ سوره یونس، آیه 3|مکان=}}</ref> همچنین در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح می‌پردازند<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=القرآن الکریم|صفحه=سوره زمر، آیه 57|مکان=}}</ref> و نیز از فرشتگانی که حاملان عرش هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=القرآن الکریم|صفحه=سوره حاقه، آیه 17|مکان=}}</ref> در آیه ۷ سوره هود آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=القرآن الکریم|صفحه=سوره هود، آیه 7|مکان=}}</ref>
قرآن در چند آیه از تخت ملکه سبأ با عنوان عرش او یاد کرده است: {{قرآن| وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ|ترجمه=و برای او تخت بزرگی است.|سوره=نمل|آیه=23}} و در آیات بعد از آورده شدن تخت ملکه سبأ به حضور حضرت سلیمان و تغییر آن برای امتحان مکله سخن به میان آوده است. <ref>سوره نمل، آیه38؛ 41 و 42. </ref>
در داستان حضرت یوسف(ع) نیز به تخت او با عنوان عرش اشاره شده است: {{قرآن| وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ ...|ترجمه= و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگى بخاطر او به سجده افتادند ...|سوره=یوسف|آیه=100}}


== نکاتی از روایات درباره عرش ==
=== '''باغ‌های داربست‌دار و خانه‌های سقف دار''' ===
در منابع روایی، گزارش‌های متعددی پیرامون عرش بیان شده است؛ از جمله اینکه فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=8|صفحه=170|مکان=قم}}</ref> همچنین بر روی عرش، عبارت «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین» نگاشته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=27|صفحه=1|مکان=بیروت}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده که در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> در برخی روایات نیز عرش به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref>
قرآن در توصیف باغ‌های داربست‌دار و خانه‌های سقف‌دار از مشتقات واژه عرش استفاده کرده است که یکی از کاربردهای واژه عرش را می‌رساند.
* {{قرآن|أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلى‏ قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى‏ عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيي‏ هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها ...|ترجمه=يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى (ويران شده) عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقف‌ها فرو ريخته بود، گفت: چگونه خدا اينها را پس از مرگ، زنده مى‏‌كند؟!|سوره=بقره|آیه=259}}
* {{قرآن| وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ ...|ترجمه= اوست كه باغ‌هاى معروش [باغ‌هايى كه درختانش روى داربست‏ها قرار دارد]، و باغ‌هاى غير معروش [باغ‌هايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد...|سوره=انعام|آیه=141}} و آیاتی دیگر. <ref>سوره اعراف، آیه137. سوره نحل، آیه 68. سوره کهف، آیه42. سوره حج، آیه45.</ref>


بر اساس این دسته از روایات، عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به شمار می‌روند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> فاصله میان هر پایه از پایه‌های عرش به اندازه‌ای است که پرنده‌ای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> عرش بزرگ‌تر از کرسی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=59|مکان=تهران}}</ref> خداوند عرش را از نور آفریده و هیچ‌یک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معارف قرآنی دیدگاه‌ها درباره عرش خدا|سال=1391|نام=یعقوب|نام خانوادگی=جعفری|ناشر=مجله درس‌هایی از مکتب اسلام|صفحه=41|مکان=قم}}</ref>
== عرش در روایات ==
* فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= الصحيفة السجادية |سال=1376|نام=علی بن الحسینر|نام خانوادگی=امام چهارم|ناشر= دفتر نشر الهادى |سری=چاپ اول|جلد=|صفحه=36|مکان=قم}}</ref>
* نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= روضة الواعظين و بصيرة المتعظين|سال=1375|نام= محمد بن احمد|نام خانوادگی= فتال نيشابورى|ناشر= انتشارات رضی|سری=چاپ اول|جلد=1|صفحه=47|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=8|صفحه=170|مکان=قم}}</ref>
* عبارت {{متن عربی|لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ مُحَمَّدٌ رَسُولُ‏ اللَّهِ‏ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ زَوْجَتُهُ فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ}}<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= عيون أخبار الرضا عليه السلام|سال=1378|نام= محمد بن على |نام خانوادگی= ابن بابويه|ناشر=نشر جهان|سری=چاپ اول|جلد=1|صفحه=307|مکان=تهران}}</ref>بر روی عرش نگاشته شده است.
* پیامبر(ص) در [[شب معراج]]، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref>
* عرش در برخی روایاتُ به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref>
* عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به‌شمار می‌روند.
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref>


== دیدگاه‌های گوناگون درباره عرش ==
== عرش در نگاه اندیشمندان ==
آیات مرتبط با عرش و کرسی از جمله متشابهات قرآنی به شمار می‌روند و اندیشمندان مسلمان آراء متعدد و متفاوتی در تفسیر آنها ارائه داده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> مهم‌ترین این دیدگاه‌ها عبارتند از:
اندیشمندان مسلمان دیدگاه‌های متفاوتی در تفسیر عرش ارائه داده‌اند.
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> مهم‌ترین این دیدگاه‌ها عبارتند از:


=== غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش ===
=== غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش ===
برخی از جریان‌های اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref> به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش|سال=1377|نام=بهاءالدین|نام خانوادگی=خرمشاهی|ناشر=دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی|صفحه=1446|مکان=تهران}}</ref> از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اندیشه کلامی سنایی درباره عرش|سال=1386|نام=جمال|نام خانوادگی=احمدی|ناشر=نشریه دانشکده باهنر کرمان|صفحه=7|مکان=کرمان}}</ref>
برخی از جریان‌های [[اهل سنت]] مانند [[اشاعره]] و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref> به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش|سال=1377|نام=بهاءالدین|نام خانوادگی=خرمشاهی|ناشر=دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی|صفحه=1446|مکان=تهران}}</ref> از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= تفسير السمرقندى المسمى بحر العلوم |سال=1416|نام= نصر بن محمد |نام خانوادگی= سمرقندى |ناشر= دار الفكر|سری=چاپ اول |جلد=1|صفحه=520|مکان=بیروت}}</ref>
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان= الكشف و البيان|سال=1422|نام= احمد بن محمد |نام خانوادگی= ثعلبى |ناشر= دار إحياء التراث العربي |سری=چاپ اول |جلد=4|صفحه=239|مکان=بیروت}}</ref>
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اندیشه کلامی سنایی درباره عرش|سال=1386|نام=جمال|نام خانوادگی=احمدی|ناشر=نشریه دانشکده باهنر کرمان|صفحه=7|مکان=کرمان}}</ref>


=== دیدگاه مادی و مکانی به عرش ===
=== دیدگاه مادی و مکانی به عرش ===
ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref>
[[ظاهرگرایان]] و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند.
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref>


شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69|مکان=تهران}}</ref> گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69 و 70|مکان=تهران}}</ref>
شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله [[ملاهادی سبزواری]]، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69|مکان=تهران}}</ref> گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69 و 70|مکان=تهران}}</ref>


=== تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش ===
=== تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش ===
معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=92|مکان=قم}}</ref> اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1369|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|جلد=20|صفحه=38|مکان=تهران}}</ref> شیخ صدوق، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التمهید فی علوم القرآن|سال=1416|نام=محمدهادی|نام خانوادگی=معرفت|ناشر=مؤسسه نشر اسلامی|جلد=3|صفحه=125|مکان=قم}}</ref>
معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=92|مکان=قم}}</ref> اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1369|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|جلد=20|صفحه=38|مکان=تهران}}</ref> [[شیخ صدوق]]، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التمهید فی علوم القرآن|سال=1416|نام=محمدهادی|نام خانوادگی=معرفت|ناشر=مؤسسه نشر اسلامی|جلد=3|صفحه=125|مکان=قم}}</ref>
 
علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>


== عرش در کتاب‌های مقدس دیگر ادیان ==
[[علامه طباطبایی]] بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>
در متون دینی غیر از اسلام نیز به مفهوم عرش الهی اشاره شده است. برای نمونه در انجیل آمده که به آسمان سوگند نخورید، زیرا آسمان، عرش خداوند است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب متی، باب 5، آیه 35|مکان=}}</ref> همچنین از عرش به عنوان تختی یاد شده که چرخ‌هایی دارد و خدا بر روی آن جای گرفته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب حزقیال، باب 1، آیه 26|مکان=}}</ref> در جای دیگر، عرش و چرخ‌های آن از آتش فروزان و شعله‌ور معرفی گردیده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب دانیال، باب 7، آیه 9|مکان=}}</ref> در بخش دیگری از این کتاب، از فرشتگانی سخن رفته که بر آن تخت الهی نشسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب اول پادشاهان، باب 22، آیه 19|مکان=}}</ref> نیز بیان شده که فرشتگان سرافیم پیرامون عرش پروردگار، به تسبیح و ستایش او مشغولند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب اشعیای نبی، باب 6، آیه 3|مکان=}}</ref>


== منابع ==
== منابع ==
خط ۴۵: خط ۷۲:


{{شاخه
{{شاخه
| شاخه اصلی =  
| شاخه اصلی =کلام و اعتقادات
| شاخه فرعی۱ =  
| شاخه فرعی۱ =آفرینش
| شاخه فرعی۲ =  
| شاخه فرعی۲ =آفرینش جهان
| شاخه فرعی۳ =
}}
}}



نسخهٔ کنونی تا ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۵

سؤال
واژه قرآنی «عرش» به چه معناست و دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان درباره آن چیست؟


نگاره‌ای از چهار فرشته حامل عرش آسمانی در یک نسخه خطی فارسی
درگاه‌ها


«عرش» واژه‌ای قرآنی به معنای تخت است که به خداوند نسبت داده شده است. در برخی آیات قرآن آمده که خداوند بر عرش «استیلا» یافته و مفسران مسلمان در تفسیر این آیات اختلاف نظر دارند. گروهی از اهل سنت، مانند اشاعره و اهل حدیث، بر این باورند که نباید در معنای این آیات کندوکاو کرد و تنها ایمان به آنها کافی است. از دیدگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تختی مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد. اما شیعه و معتزله معتقدند این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند. به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.

معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش

واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق می‌گردد. [۱] [۲] [۳] قرآن کریم از عرش و مشتقات آن در سه کاربرد استفاده کرده است.

عرش خدا

واژه عرش در قرآن کریم ۲۱ بار در ارتباط با خداوند به کار رفته است. [۴] در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است. در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است. [۵] در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح می‌پردازند [۶] و نیز از فرشتگانی سخن به میان آمده که حاملان عرش هستند. [۷] در آیه دیگر آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.[۸]

تخت پادشاهی

قرآن در چند آیه از تخت ملکه سبأ با عنوان عرش او یاد کرده است: ﴿وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ؛ و برای او تخت بزرگی است.﴾(نمل:23) و در آیات بعد از آورده شدن تخت ملکه سبأ به حضور حضرت سلیمان و تغییر آن برای امتحان مکله سخن به میان آوده است. [۹] در داستان حضرت یوسف(ع) نیز به تخت او با عنوان عرش اشاره شده است: ﴿وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ ...؛ و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگى بخاطر او به سجده افتادند ...﴾(یوسف:100)

باغ‌های داربست‌دار و خانه‌های سقف دار

قرآن در توصیف باغ‌های داربست‌دار و خانه‌های سقف‌دار از مشتقات واژه عرش استفاده کرده است که یکی از کاربردهای واژه عرش را می‌رساند.

  • ﴿أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلى‏ قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى‏ عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيي‏ هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها ...؛ يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى (ويران شده) عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقف‌ها فرو ريخته بود، گفت: چگونه خدا اينها را پس از مرگ، زنده مى‏‌كند؟!﴾(بقره:259)
  • ﴿وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ ...؛ اوست كه باغ‌هاى معروش [باغ‌هايى كه درختانش روى داربست‏ها قرار دارد]، و باغ‌هاى غير معروش [باغ‌هايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد...﴾(انعام:141) و آیاتی دیگر. [۱۰]

عرش در روایات

  • فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند.[۱۱]
  • نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.[۱۲][۱۳]
  • عبارت «لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ مُحَمَّدٌ رَسُولُ‏ اللَّهِ‏ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ زَوْجَتُهُ فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ»[۱۴]بر روی عرش نگاشته شده است.
  • پیامبر(ص) در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.

[۱۵]

  • عرش در برخی روایاتُ به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.[۱۶]
  • عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به‌شمار می‌روند.

[۱۷]

عرش در نگاه اندیشمندان

اندیشمندان مسلمان دیدگاه‌های متفاوتی در تفسیر عرش ارائه داده‌اند. [۱۸] مهم‌ترین این دیدگاه‌ها عبارتند از:

غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش

برخی از جریان‌های اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.[۱۹] به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.[۲۰] از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.» [۲۱] [۲۲] [۲۳]

دیدگاه مادی و مکانی به عرش

ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند. [۲۴]

شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.[۲۵] گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.[۲۶] برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.[۲۷]

تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش

معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.[۲۸] اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.[۲۹] شیخ صدوق، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.[۳۰] برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.[۳۱]

علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.[۳۲]

منابع

  1. ↑ فراهيدى، خليل بن أحمد (۱۴۰۹). كتاب العين. چاپ دوم‏. ج۱. قم: نشر هجرت. ص۲۴۹.
  2. ↑ ابن عباد، إسماعيل بن عباد (۱۴۱۴). المحيط في اللغة. چاپ اول‏. ج۱. بیروت: عالم الكتاب. ص۲۸۴.
  3. ↑ دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. ج۱۰. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا. صذیل واژه «عرش».
  4. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۱.
  5. ↑ سوره اعراف، آیه 54؛ سوره طه، آیه 5؛ سوره یونس، آیه 3
  6. ↑ سوره زمر، آیه 57
  7. ↑ سوره حاقه، آیه 17
  8. ↑ سوره هود، آیه
  9. ↑ سوره نمل، آیه38؛ 41 و 42.
  10. ↑ سوره اعراف، آیه137. سوره نحل، آیه 68. سوره کهف، آیه42. سوره حج، آیه45.
  11. ↑ امام چهارم، علی بن الحسینر (۱۳۷۶). الصحيفة السجادية. چاپ اول. قم: دفتر نشر الهادى. ص۳۶.
  12. ↑ فتال نيشابورى، محمد بن احمد (۱۳۷۵). روضة الواعظين و بصيرة المتعظين. چاپ اول. ج۱. قم: انتشارات رضی. ص۴۷.
  13. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۸. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۱۷۰.
  14. ↑ ابن بابويه، محمد بن على (۱۳۷۸). عيون أخبار الرضا عليه السلام. چاپ اول. ج۱. تهران: نشر جهان. ص۳۰۷.
  15. ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۳۶. بیروت: موسسه الوفاء. ص۲۱۷.
  16. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۸.
  17. ↑ رستمی، محمدزمان (۱۳۹۳). سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۱۹۸.
  18. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
  19. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۳.
  20. ↑ خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۷۷). عرش. تهران: دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. ص۱۴۴۶.
  21. ↑ سمرقندى، نصر بن محمد (۱۴۱۶). تفسير السمرقندى المسمى بحر العلوم. چاپ اول. ج۱. بیروت: دار الفكر. ص۵۲۰.
  22. ↑ ثعلبى، احمد بن محمد (۱۴۲۲). الكشف و البيان. چاپ اول. ج۴. بیروت: دار إحياء التراث العربي. ص۲۳۹.
  23. ↑ احمدی، جمال (۱۳۸۶). اندیشه کلامی سنایی درباره عرش. کرمان: نشریه دانشکده باهنر کرمان. ص۷.
  24. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۸.
  25. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹.
  26. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
  27. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹ و ۷۰.
  28. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۲.
  29. ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۹). تفسیر نمونه. ج۲۰. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۳۸.
  30. ↑ صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۷). معانی‌الاخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۶۷.
  31. ↑ معرفت، محمدهادی (۱۴۱۶). التمهید فی علوم القرآن. ج۳. قم: مؤسسه نشر اسلامی. ص۱۲۵.
  32. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۷. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۹۸.