پرش به محتوا

عرش: تفاوت میان نسخه‌ها

فرج الله عباسی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۷۲: خط ۷۲:


{{شاخه
{{شاخه
| شاخه اصلی =
| شاخه اصلی =کلام و اعتقادات
| شاخه فرعی۱ =
| شاخه فرعی۱ =آفرینش
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۲ =آفرینش جهان
| شاخه فرعی۳ =
}}
}}



نسخهٔ کنونی تا ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۵

سؤال
واژه قرآنی «عرش» به چه معناست و دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان درباره آن چیست؟


نگاره‌ای از چهار فرشته حامل عرش آسمانی در یک نسخه خطی فارسی
درگاه‌ها


«عرش» واژه‌ای قرآنی به معنای تخت است که به خداوند نسبت داده شده است. در برخی آیات قرآن آمده که خداوند بر عرش «استیلا» یافته و مفسران مسلمان در تفسیر این آیات اختلاف نظر دارند. گروهی از اهل سنت، مانند اشاعره و اهل حدیث، بر این باورند که نباید در معنای این آیات کندوکاو کرد و تنها ایمان به آنها کافی است. از دیدگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تختی مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد. اما شیعه و معتزله معتقدند این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند. به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.

معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش

واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق می‌گردد. [۱] [۲] [۳] قرآن کریم از عرش و مشتقات آن در سه کاربرد استفاده کرده است.

عرش خدا

واژه عرش در قرآن کریم ۲۱ بار در ارتباط با خداوند به کار رفته است. [۴] در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است. در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است. [۵] در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح می‌پردازند [۶] و نیز از فرشتگانی سخن به میان آمده که حاملان عرش هستند. [۷] در آیه دیگر آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.[۸]

تخت پادشاهی

قرآن در چند آیه از تخت ملکه سبأ با عنوان عرش او یاد کرده است: ﴿وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ؛ و برای او تخت بزرگی است.﴾(نمل:23) و در آیات بعد از آورده شدن تخت ملکه سبأ به حضور حضرت سلیمان و تغییر آن برای امتحان مکله سخن به میان آوده است. [۹] در داستان حضرت یوسف(ع) نیز به تخت او با عنوان عرش اشاره شده است: ﴿وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ ...؛ و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگى بخاطر او به سجده افتادند ...﴾(یوسف:100)

باغ‌های داربست‌دار و خانه‌های سقف دار

قرآن در توصیف باغ‌های داربست‌دار و خانه‌های سقف‌دار از مشتقات واژه عرش استفاده کرده است که یکی از کاربردهای واژه عرش را می‌رساند.

  • ﴿أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلى‏ قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى‏ عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيي‏ هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها ...؛ يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى (ويران شده) عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقف‌ها فرو ريخته بود، گفت: چگونه خدا اينها را پس از مرگ، زنده مى‏‌كند؟!﴾(بقره:259)
  • ﴿وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ ...؛ اوست كه باغ‌هاى معروش [باغ‌هايى كه درختانش روى داربست‏ها قرار دارد]، و باغ‌هاى غير معروش [باغ‌هايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد...﴾(انعام:141) و آیاتی دیگر. [۱۰]

عرش در روایات

  • فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند.[۱۱]
  • نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.[۱۲][۱۳]
  • عبارت «لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ مُحَمَّدٌ رَسُولُ‏ اللَّهِ‏ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ زَوْجَتُهُ فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ»[۱۴]بر روی عرش نگاشته شده است.
  • پیامبر(ص) در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.

[۱۵]

  • عرش در برخی روایاتُ به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.[۱۶]
  • عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به‌شمار می‌روند.

[۱۷]

عرش در نگاه اندیشمندان

اندیشمندان مسلمان دیدگاه‌های متفاوتی در تفسیر عرش ارائه داده‌اند. [۱۸] مهم‌ترین این دیدگاه‌ها عبارتند از:

غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش

برخی از جریان‌های اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.[۱۹] به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.[۲۰] از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.» [۲۱] [۲۲] [۲۳]

دیدگاه مادی و مکانی به عرش

ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند. [۲۴]

شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.[۲۵] گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.[۲۶] برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.[۲۷]

تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش

معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.[۲۸] اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.[۲۹] شیخ صدوق، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.[۳۰] برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.[۳۱]

علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.[۳۲]

منابع

  1. ↑ فراهيدى، خليل بن أحمد (۱۴۰۹). كتاب العين. چاپ دوم‏. ج۱. قم: نشر هجرت. ص۲۴۹.
  2. ↑ ابن عباد، إسماعيل بن عباد (۱۴۱۴). المحيط في اللغة. چاپ اول‏. ج۱. بیروت: عالم الكتاب. ص۲۸۴.
  3. ↑ دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. ج۱۰. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا. صذیل واژه «عرش».
  4. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۱.
  5. ↑ سوره اعراف، آیه 54؛ سوره طه، آیه 5؛ سوره یونس، آیه 3
  6. ↑ سوره زمر، آیه 57
  7. ↑ سوره حاقه، آیه 17
  8. ↑ سوره هود، آیه
  9. ↑ سوره نمل، آیه38؛ 41 و 42.
  10. ↑ سوره اعراف، آیه137. سوره نحل، آیه 68. سوره کهف، آیه42. سوره حج، آیه45.
  11. ↑ امام چهارم، علی بن الحسینر (۱۳۷۶). الصحيفة السجادية. چاپ اول. قم: دفتر نشر الهادى. ص۳۶.
  12. ↑ فتال نيشابورى، محمد بن احمد (۱۳۷۵). روضة الواعظين و بصيرة المتعظين. چاپ اول. ج۱. قم: انتشارات رضی. ص۴۷.
  13. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۸. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۱۷۰.
  14. ↑ ابن بابويه، محمد بن على (۱۳۷۸). عيون أخبار الرضا عليه السلام. چاپ اول. ج۱. تهران: نشر جهان. ص۳۰۷.
  15. ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۳۶. بیروت: موسسه الوفاء. ص۲۱۷.
  16. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۸.
  17. ↑ رستمی، محمدزمان (۱۳۹۳). سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۱۹۸.
  18. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
  19. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۳.
  20. ↑ خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۷۷). عرش. تهران: دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. ص۱۴۴۶.
  21. ↑ سمرقندى، نصر بن محمد (۱۴۱۶). تفسير السمرقندى المسمى بحر العلوم. چاپ اول. ج۱. بیروت: دار الفكر. ص۵۲۰.
  22. ↑ ثعلبى، احمد بن محمد (۱۴۲۲). الكشف و البيان. چاپ اول. ج۴. بیروت: دار إحياء التراث العربي. ص۲۳۹.
  23. ↑ احمدی، جمال (۱۳۸۶). اندیشه کلامی سنایی درباره عرش. کرمان: نشریه دانشکده باهنر کرمان. ص۷.
  24. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۸.
  25. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹.
  26. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
  27. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹ و ۷۰.
  28. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۲.
  29. ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۹). تفسیر نمونه. ج۲۰. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۳۸.
  30. ↑ صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۷). معانی‌الاخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۶۷.
  31. ↑ معرفت، محمدهادی (۱۴۱۶). التمهید فی علوم القرآن. ج۳. قم: مؤسسه نشر اسلامی. ص۱۲۵.
  32. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۷. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۹۸.