پرش به محتوا

مذهب قاتلان امام حسین: تفاوت میان نسخه‌ها

حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}


{{سوال}}ادعا شده است که امام حسین توسط اهل‌سنت به قتل رسیده است؛ برخی نیز بر این باورند که امام حسین توسط شیعیان کوفی کشته شده است. این ادعاها چقدر درست است؟ مذهب قاتلان امام حسین چه بود؟
{{سوال}}آیا دشمنان و قاتلان امام حسین(ع) از شیعیان اهل بیت(ع) بودند؟{{پایان سوال}}


{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}


{{پاسخ}}
[[پرونده:Battle of Karbala.jpg|بندانگشتی|صحنه‌ای از واقعه کربلا و رویارویی سپاه امام حسین(ع) با نیروهای عمر بن سعد]]
[[پرونده:Battle of Karbala.jpg|بندانگشتی|صحنه‌ای از واقعه کربلا و رویارویی سپاه امام حسین(ع) با نیروهای عمر بن سعد]]
{{درگاه|امام حسین||}}
{{درگاه|امام حسین||}}


درباره مذهب قاتلان [[امام حسین(ع)]] دو ادعای عمده مطرح شده است: نخست اینکه قاتلان آن حضرت [[اهل سنت]] بودند و دوم اینکه شیعیان کوفه دست به این جنایت زدند. بررسی منابع تاریخی و رجالی نشان می‌دهد که هیچ‌یک از این دو ادعا به صورت مطلق درست نیست. قاتلان اصلی امام حسین(ع)، فرماندهان و سربازان سپاه [[بنی‌امیه]] بودند که بیشتر آنان نه شیعه واقعی به‌شمار می‌آمدند و نه لزوماً از اهل سنت به معنای امروزی بودند؛ بلکه پیروان حکومت جور و از «شیعیان آل ابی‌سفیان» محسوب می‌شدند. خود امام حسین(ع) در [[روز عاشورا]] خطاب به دشمنان فرمود: «وَیلَکُم یا شِیعَةَ آلِ أَبِی سُفْیان»؛ یعنی ای پیروان خاندان ابوسفیان.
این ادعا که «قاتلان امام حسین(ع) شیعیان بودند» به صورت مطلق درست نیست و در آن، میان «شیعه» به معنای اعتقادی و «پیرو سیاسی» خلط شده است. در صدر اسلام، «شیعه» به کسانی گفته می‌شد که امام علی(ع) و فرزندان معصوم او را جانشینان الهی پیامبر(ص) می‌دانستند؛ بنابراین شیعه در آن دوره نیز یک جریان اعتقادی شناخته‌شده بود، نه صرفاً یک برچسب سیاسی. در مقابل، بیشتر قاتلان امام حسین(ع) از نیروهای وابسته به حکومت اموی و در تقسیم‌بندی تاریخی، از جریان سنیِ حاکم (سنی اموی) بودند، نه از شیعیان امامیه. با این حال، کوفه شهری با ترکیب جمعیتی مختلط بود و در آن هم شیعیان واقعی حضور داشتند و هم افراد فرصت‌طلب و وابسته به قدرت اموی. خود امام حسین(ع) دشمنان خویش را «شیعیان آل ابی‌سفیان» خواند، نه شیعیان اهل بیت(ع).
 
== مفهوم‌شناسی ==
برای پاسخ به این پرسش، نخست باید معنای «[[شیعه]]» در عصر [[امام حسین(ع)]] روشن شود. در آن زمان، واژه «شیعه» به معنای امروزی و به عنوان یک مذهب فقهی-کلامی مشخص وجود نداشت. «شیعه» در معنای اصطلاحی خود، به پیروان امام علی(ع) گفته می‌شد که آن حضرت را به عنوان امام منصوب از جانب خداوند و جانشین بلافصل پیامبر اسلام(ص) می‌شناختند.<ref>مکارم شیرازی، «شیعه آل ابی سفیان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref> در مقابل، کسانی که تنها به عنوان خلیفه چهارم با آن حضرت بیعت کردند و او را برتر از خلفای پیشین نمی‌دانستند، در زمره شیعیان واقعی به‌شمار نمی‌آمدند.<ref>میلانی، ناگفته‌های عاشورا، ص۲۴۷.</ref>


== بررسی ادعای اول: قاتلان از اهل سنت بودند ==
== مفهوم «شیعه» در صدر اسلام ==
این ادعا که «امام حسین توسط [[اهل‌سنت|اهل سنت]] به قتل رسیده است» نیز به صورت مطلق نادرست است. در سپاه [[بنی‌امیه]]، افرادی از گروه‌ها و گرایش‌های مختلف حضور داشتند. بیشتر فرماندهان و سربازان این سپاه، نه از شیعیان واقعی بودند و نه از علمای اهل سنت به‌شمار می‌آمدند، بلکه افرادی بودند که در پی منافع دنیوی و تحت فرمان حکومت اموی قرار داشتند.<ref>شیعه‌شناسی، «هیچ‌یک از سران سپاه یزید جزو شیعیان ذکر نشده است»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.</ref>


[[ابن زیاد]]، فرمانده سپاه، و [[عمر بن سعد]]، فرمانده میدانی، از چهره‌های منفور نزد تمامی فرقه‌های اسلامی هستند. حتی در [[زیارت عاشورا]] که از منابع معتبر شیعه است، تمامی بنی‌امیه و پیروانشان لعن شده‌اند.<ref>شیعه‌شناسی، «هیچ‌یک از سران سپاه یزید جزو شیعیان ذکر نشده است»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.</ref>
واژه «شیعه» از همان سده نخست هجری برای پیروان امام علی(ع) به کار می‌رفت؛ یعنی کسانی که آن حضرت را امام و جانشین بر حق پیامبر(ص) می‌دانستند. این معنا در آثار کلامی و فرقه‌شناسی اسلامی ثبت شده است.<ref>نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ص۱۷.</ref> البته باید توجه داشت که در آن دوره، تشیع بیشتر در قالب اعتقاد به امامت و جانشینی الهی امام علی(ع) و فرزندان او شناخته می‌شد و هنوز به صورت یک مکتب فقهی مدون امروزی درنیامده بود؛ اما اصل اعتقاد به امامت معصومین وجود داشت.<ref>مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ص۳۵.</ref>


== بررسی ادعای دوم: قاتلان از شیعیان کوفه بودند ==
== ترکیب سپاه دشمن ==
این ادعا که «شیعیان کوفه امام حسین را کشتند» از سوی برخی گروه‌ها، از جمله [[وهابیان]]، مطرح می‌شود تا تشیع را زیر سؤال ببرند.<ref>الکوثر، «پاسخ به یک شبهه: آیا قاتلان امام حسین(ع) شیعه بودند؟»، پایگاه خبری الکوثر.</ref> در پاسخ به این ادعا، چند نکته اساسی مطرح است:


=== عدم حضور شیعیان واقعی در کوفه ===
=== امویان و پیروان‌شان ===
در زمان قیام امام حسین(ع)، کوفه دیگر مرکز تجمع شیعیان واقعی نبود. [[معاویه]]، [[زیاد بن ابیه]] را بر کوفه گمارد و او به تعقیب، قتل، حبس و آواره کردن شیعیان واقعی امام علی(ع) پرداخت، تا جایی که به گفته [[ابن ابی‌الحدید]]، «هیچ مرد شناخته‌شده‌ای که به تشیع معروف باشد، در کوفه باقی نماند.»<ref>ولی‌عصر، «آیا شیعیان کوفه امام حسین علیه السلام را شهید کردند؟»، پایگاه ولی‌عصر.</ref>
نیروهایی که در کربلا در برابر امام حسین(ع) قرار گرفتند، از اقشار مختلف تشکیل شده بودند: فرماندهان اموی، کارگزاران حکومت، قبایل وابسته به دستگاه خلافت و افراد فرصت‌طلبی که برای حفظ موقعیت خود به سپاه عمر بن سعد پیوستند. این سپاه در چارچوب خلافت اموی و با پشتیبانی ابن زیاد و یزید سازمان یافته بود و در تقسیم‌بندی تاریخی، به جریان سنیِ حاکم (سنی اموی) وابستگی داشت، نه به تشیع امامیه.<ref>طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۵۰۴.</ref><ref>بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، ج۳، ص۱۸۷.</ref>


=== تفاوت میان دعوت‌کنندگان و قاتلان ===
=== نامه‌نویسان کوفه ===
بسیاری از کسانی که به امام حسین(ع) نامه نوشتند و او را به کوفه دعوت کردند، بعداً پیمان خود را شکستند و به سپاه بنی‌امیه پیوستند. اما این افراد از ابتدا نیز شیعه واقعی به معنای اعتقاد به امامت آن حضرت نبودند؛ آنان امام حسین(ع) را به عنوان نوه پیامبر(ص) و فردی شایسته برای خلافت می‌شناختند، نه به عنوان امام معصوم منصوب از جانب خدا.<ref>الکوثر، «پاسخ به یک شبهه: آیا قاتلان امام حسین(ع) شیعه بودند؟»، پایگاه خبری الکوثر.</ref>
برخی از بزرگان کوفه به امام حسین(ع) نامه نوشتند و او را به کوفه دعوت کردند، اما بعداً پیمان خود را شکستند. این افراد از سران قبایل و متنفذان محلی بودند و لزوماً از شیعیان اعتقادی به شمار نمی‌آمدند. منابع تاریخی نام برخی از آنان را ثبت کرده‌اند؛ مانند شبث بن ربعی، محمد بن عمیر بن عطار، حجار بن ابجر، یزید بن حارث و عزرة بن قیس.<ref>بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، ج۳، ص۱۵۸.</ref> پیمان‌شکنی آنان، نشان‌دهنده فضای سیاسی متزلزل کوفه و فشار حکومت ابن زیاد است و دلیلی بر شیعه بودن‌شان به معنای امروزین وجود ندارد.


=== انسلاخ از تشیع در لحظه قتل ===
=== حضور شیعیان واقعی در کوفه ===
حتی اگر فرض شود که برخی از قاتلان در ابتدا شیعه بوده‌اند، در لحظه‌ای که به جنگ با امام حسین(ع) برخاستند، از تشیع خارج شدند. امام باقر(ع) در تعریف شیعه فرموده است: «به خدا سوگند، شیعه ما نیست مگر کسی که از خدا بترسد و او را اطاعت کند.»<ref>ولی‌عصر، «آیا شیعیان کوفه امام حسین علیه السلام را شهید کردند؟»، پایگاه ولی‌عصر.</ref>
برخلاف ادعای برخی که می‌گویند در کوفه شیعه واقعی وجود نداشت، منابع تاریخی حضور شیعیان وفادار به امام حسین(ع) را ثبت کرده‌اند. افرادی مانند حبیب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه و دیگر یاران کوفی امام، از شیعیان واقعی بودند و در کربلا در رکاب آن حضرت به شهادت رسیدند.<ref>طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۲۳.</ref> بنابراین، نمی‌توان گفت همه کوفیان یا همه کسانی که در سپاه دشمن بودند، شیعه واقعی بودند.


== مذهب واقعی قاتلان ==
=== تعبیر امام حسین(ع): «شیعیان آل ابی‌سفیان» ===
بر اساس منابع تاریخی و رجالی، مذهب واقعی قاتلان امام حسین(ع) را می‌توان چنین توصیف کرد:
امام حسین(ع) در روز عاشورا خطاب به سپاه دشمن فرمود: {{متن عربی|وَیحَکُم یا شِیعَةَ آلِ أَبِی سُفْیانَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَ کُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أَحْرَاراً فِی دُنْیَاکُمْ وَ ارْجِعُوا إِلَی أَحْسَابِکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْرَاباً}}؛ وای بر شما ای پیروان آل ابی‌سفیان! اگر دین ندارید و از روز قیامت نمی‌ترسید، در دنیای خود آزاده باشید و به اصل و نسب خود بازگردید.<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۵۱.</ref> این تعبیر به روشنی نشان می‌دهد که امام(ع) دشمنان خود را پیرو خاندان ابوسفیان می‌دانست، نه پیرو اهل بیت(ع).<ref>طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۹۸.</ref>


=== پیروان حکومت جور ===
=== قاتلان از صحابه ===
بیشتر قاتلان، از پیروان و طرفداران حکومت بنی‌امیه بودند و انگیزه اصلی آنان نه اعتقاد دینی، بلکه کسب منافع دنیوی، ترس از ابن زیاد و [[یزید]]، و حفظ موقعیت خود بود.<ref>شیعه‌شناسی، «هیچ‌یک از سران سپاه یزید جزو شیعیان ذکر نشده است»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.</ref>
برخی از منابع رجالی اهل سنت، شماری از قاتلان و همراهان سپاه دشمن را در شمار صحابه آورده‌اند؛ برای نمونه عبدالرحمن بن ابی‌سبرة جعفی در «الاستیعاب» از صحابه شمرده شده<ref>ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۸۳۴.</ref> و عزرة بن قیس احمسی در «الاصابة» در شمار صحابه ذکر شده است.<ref>ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج۵، ص۹۷.</ref> این گزارش‌ها نیز نشان می‌دهد که این افراد از جریان صحابه و سنی اموی بودند، نه از شیعیان امامیه.


=== شیعیان آل ابی‌سفیان ===
== جنایات سپاه دشمن ==
تعبیر دقیق امام حسین(ع) برای دشمنان خود در [[روز عاشورا]]، «شیعیان آل ابی‌سفیان» است. این تعبیر نشان می‌دهد که آنان در مقابل «شیعیان اهل بیت(ع)»، پیروان خاندان ابوسفیان و بنی‌امیه بودند.<ref>مکارم شیرازی، «شیعه آل ابی سفیان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref>


=== افراد بی‌دین و فرصت‌طلب ===
جنایاتی که در کربلا رخ داد، با رفتار شیعیان واقعی اهل بیت(ع) سازگار نیست. منابع تاریخی گزارش کرده‌اند که سپاه عمر بن سعد، خیمه‌های امام حسین(ع) را آتش زد و حتی به زنان و کودکان نیز رحم نکرد.<ref>ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۶۹-۷۰.</ref> همچنین گزارش شده است که ده نفر با اسب بر بدن مطهر امام حسین(ع) تاختند و این کار از سوی سپاه دشمن انجام شد.<ref>ابن طاووس، سید علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، قم، دار الأسوة، ۱۴۱۴ق، ص۱۸۲.</ref> این اعمال، نه از شیعیان اعتقادی به اهل بیت(ع)، بلکه از سوی نیروهای وابسته به حکومت اموی سر زد.
برخی از قاتلان، افرادی بودند که اسلام را تنها در ظاهر پذیرفته بودند و در باطن به دین پایبند نبودند. امام حسین(ع) در روز عاشورا به آنان فرمود: «اگر دین ندارید و از روز [[قیامت]] نمی‌ترسید، پس در دنیای خود آزاد باشید.»<ref>الکوثر، «پاسخ به یک شبهه: آیا قاتلان امام حسین(ع) شیعه بودند؟»، پایگاه خبری الکوثر.</ref>


== منابع ==
{{پانویس|۲}}
{{پانویس|۲}}


{{شاخه
{{شاخه
| شاخه اصلی =
| شاخه اصلی = تاریخ و سیره
| شاخه فرعی۱ =
| شاخه فرعی۱ = تاریخ اسلام
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۲ = تاریخ صدر اسلام
| شاخه فرعی۳ = واقعه کربلا
}}
}}


{{ارزیابی
{{ارزیابی
| شناسه = شد
| شناسه = شد
| عکس = شد
| عکس = شد
| درگاه = شد
| درگاه = شد
| ادبیات = شد
| ادبیات = شد
| پیوند = شد
| پیوند = شد
| ناوبری = شد
| ناوبری = شد
| تغییرمسیر = شد
| تغییرمسیر = شد
| ارجاعات = شد
| ارجاعات = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| اولویت = ج
| اولویت = ج
| کیفیت = خوب
| کیفیت = خوب
}}
}}


{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۳


سؤال
آیا دشمنان و قاتلان امام حسین(ع) از شیعیان اهل بیت(ع) بودند؟


صحنه‌ای از واقعه کربلا و رویارویی سپاه امام حسین(ع) با نیروهای عمر بن سعد
درگاه‌ها


این ادعا که «قاتلان امام حسین(ع) شیعیان بودند» به صورت مطلق درست نیست و در آن، میان «شیعه» به معنای اعتقادی و «پیرو سیاسی» خلط شده است. در صدر اسلام، «شیعه» به کسانی گفته می‌شد که امام علی(ع) و فرزندان معصوم او را جانشینان الهی پیامبر(ص) می‌دانستند؛ بنابراین شیعه در آن دوره نیز یک جریان اعتقادی شناخته‌شده بود، نه صرفاً یک برچسب سیاسی. در مقابل، بیشتر قاتلان امام حسین(ع) از نیروهای وابسته به حکومت اموی و در تقسیم‌بندی تاریخی، از جریان سنیِ حاکم (سنی اموی) بودند، نه از شیعیان امامیه. با این حال، کوفه شهری با ترکیب جمعیتی مختلط بود و در آن هم شیعیان واقعی حضور داشتند و هم افراد فرصت‌طلب و وابسته به قدرت اموی. خود امام حسین(ع) دشمنان خویش را «شیعیان آل ابی‌سفیان» خواند، نه شیعیان اهل بیت(ع).

مفهوم «شیعه» در صدر اسلام

واژه «شیعه» از همان سده نخست هجری برای پیروان امام علی(ع) به کار می‌رفت؛ یعنی کسانی که آن حضرت را امام و جانشین بر حق پیامبر(ص) می‌دانستند. این معنا در آثار کلامی و فرقه‌شناسی اسلامی ثبت شده است.[۱] البته باید توجه داشت که در آن دوره، تشیع بیشتر در قالب اعتقاد به امامت و جانشینی الهی امام علی(ع) و فرزندان او شناخته می‌شد و هنوز به صورت یک مکتب فقهی مدون امروزی درنیامده بود؛ اما اصل اعتقاد به امامت معصومین وجود داشت.[۲]

ترکیب سپاه دشمن

امویان و پیروان‌شان

نیروهایی که در کربلا در برابر امام حسین(ع) قرار گرفتند، از اقشار مختلف تشکیل شده بودند: فرماندهان اموی، کارگزاران حکومت، قبایل وابسته به دستگاه خلافت و افراد فرصت‌طلبی که برای حفظ موقعیت خود به سپاه عمر بن سعد پیوستند. این سپاه در چارچوب خلافت اموی و با پشتیبانی ابن زیاد و یزید سازمان یافته بود و در تقسیم‌بندی تاریخی، به جریان سنیِ حاکم (سنی اموی) وابستگی داشت، نه به تشیع امامیه.[۳][۴]

نامه‌نویسان کوفه

برخی از بزرگان کوفه به امام حسین(ع) نامه نوشتند و او را به کوفه دعوت کردند، اما بعداً پیمان خود را شکستند. این افراد از سران قبایل و متنفذان محلی بودند و لزوماً از شیعیان اعتقادی به شمار نمی‌آمدند. منابع تاریخی نام برخی از آنان را ثبت کرده‌اند؛ مانند شبث بن ربعی، محمد بن عمیر بن عطار، حجار بن ابجر، یزید بن حارث و عزرة بن قیس.[۵] پیمان‌شکنی آنان، نشان‌دهنده فضای سیاسی متزلزل کوفه و فشار حکومت ابن زیاد است و دلیلی بر شیعه بودن‌شان به معنای امروزین وجود ندارد.

حضور شیعیان واقعی در کوفه

برخلاف ادعای برخی که می‌گویند در کوفه شیعه واقعی وجود نداشت، منابع تاریخی حضور شیعیان وفادار به امام حسین(ع) را ثبت کرده‌اند. افرادی مانند حبیب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه و دیگر یاران کوفی امام، از شیعیان واقعی بودند و در کربلا در رکاب آن حضرت به شهادت رسیدند.[۶] بنابراین، نمی‌توان گفت همه کوفیان یا همه کسانی که در سپاه دشمن بودند، شیعه واقعی بودند.

تعبیر امام حسین(ع): «شیعیان آل ابی‌سفیان»

امام حسین(ع) در روز عاشورا خطاب به سپاه دشمن فرمود: «وَیحَکُم یا شِیعَةَ آلِ أَبِی سُفْیانَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَ کُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أَحْرَاراً فِی دُنْیَاکُمْ وَ ارْجِعُوا إِلَی أَحْسَابِکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْرَاباً»؛ وای بر شما ای پیروان آل ابی‌سفیان! اگر دین ندارید و از روز قیامت نمی‌ترسید، در دنیای خود آزاده باشید و به اصل و نسب خود بازگردید.[۷] این تعبیر به روشنی نشان می‌دهد که امام(ع) دشمنان خود را پیرو خاندان ابوسفیان می‌دانست، نه پیرو اهل بیت(ع).[۸]

قاتلان از صحابه

برخی از منابع رجالی اهل سنت، شماری از قاتلان و همراهان سپاه دشمن را در شمار صحابه آورده‌اند؛ برای نمونه عبدالرحمن بن ابی‌سبرة جعفی در «الاستیعاب» از صحابه شمرده شده[۹] و عزرة بن قیس احمسی در «الاصابة» در شمار صحابه ذکر شده است.[۱۰] این گزارش‌ها نیز نشان می‌دهد که این افراد از جریان صحابه و سنی اموی بودند، نه از شیعیان امامیه.

جنایات سپاه دشمن

جنایاتی که در کربلا رخ داد، با رفتار شیعیان واقعی اهل بیت(ع) سازگار نیست. منابع تاریخی گزارش کرده‌اند که سپاه عمر بن سعد، خیمه‌های امام حسین(ع) را آتش زد و حتی به زنان و کودکان نیز رحم نکرد.[۱۱] همچنین گزارش شده است که ده نفر با اسب بر بدن مطهر امام حسین(ع) تاختند و این کار از سوی سپاه دشمن انجام شد.[۱۲] این اعمال، نه از شیعیان اعتقادی به اهل بیت(ع)، بلکه از سوی نیروهای وابسته به حکومت اموی سر زد.

  1. ↑ نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ص۱۷.
  2. ↑ مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ص۳۵.
  3. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۵۰۴.
  4. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، ج۳، ص۱۸۷.
  5. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، ج۳، ص۱۵۸.
  6. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۲۳.
  7. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۵۱.
  8. ↑ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۹۸.
  9. ↑ ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۸۳۴.
  10. ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج۵، ص۹۷.
  11. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۶۹-۷۰.
  12. ↑ ابن طاووس، سید علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، قم، دار الأسوة، ۱۴۱۴ق، ص۱۸۲.