پرش به محتوا

قصاص نشدن قاتل غیرمسلمان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
جز عمار شاهرودی صفحهٔ پیش نویس:قصاص نشدن قاتل غیرمسلمان را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به قصاص نشدن قاتل غیرمسلمان منتقل کرد
 
(۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}


{{سوال}}چرا در فقه شیعی، قتل غیرمسلمان به‌طور خودکار قصاص ندارد؟
{{سوال}}چرا در فقه شیعه قاتل غیرمسلمان، اگر از مسلمانان قصاص نمی‌شود؟{{پایان سوال}}


{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}


{{پاسخ}}
[[پرونده:Tazkarat al-Fuqaha.jpg|بندانگشتی|نسخه‌ای از «تذکرة الفقهاء» علامه حلی]]
{{درگاه|واژه‌ها||}}


'''قتل غیرمسلمان''' و حکم [[قصاص]] آن، از مباحث مهم و چالش‌برانگیز فقه جزایی اسلام است. بر اساس نظر مشهور فقهای شیعه، مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود، هرچند در برخی فروض، به پرداخت [[دیه]] محکوم می‌گردد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1404|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=42|صفحه=165|مکان=بیروت}}</ref> این حکم از دیرباز محل بحث و اختلاف میان فقیهان و اندیشمندان مسلمان بوده و در دوران معاصر نیز با پرسش‌ها و چالش‌هایی مواجه شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=قصاص و دیه|سال=1385|نام=حسینعلی|نام خانوادگی=منتظری|ناشر=انتشارات کیهان|صفحه=78|مکان=تهران}}</ref>
بر اساس نظر مشهور فقهای امامیه، مسلمانی که مرتکب قتل غیرمسلمان شود، در برابر او قصاص نمی‌شود؛ اما اگر مقتول از کافرانی باشد که در پناه حکومت اسلامی یا در پیمان با مسلمانان قرار دارد (ذمی یا معاهد)، قاتل به پرداخت دیه محکوم می‌گردد. گروهی از فقیهان، از جمله شیخ طوسی و برخی فقهای معاصر، آن را نپذیرفته و به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان قائل شده‌اند. در دوره معاصر، این حکم از حیث ناسازگاری با اصل تساوی انسان‌ها و موازین حقوق بین‌الملل مورد نقد قرار گرفته است.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
'''[[قصاص نفس|قصاص]]''' در اصطلاح فقهی، مجازات جنایت عمدی بر نفس، عضو یا منفعت است که به صورت مقابله به مثل بر مجرم اعمال می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة|سال=1405|نام=یوسف|نام خانوادگی=بحرانی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=25|صفحه=22|مکان=قم}}</ref> '''غیرمسلمان''' در فقه اسلامی به کسانی گفته می‌شود که پیرو دین اسلام نیستند و به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند: '''[[کافر ذمی]]''' (اهل کتاب و پیروان ادیان شناخته‌شده که در پناه حکومت اسلامی قرار دارند)، '''[[کافر معاهد]]''' (کسی که با مسلمانان پیمان عدم تعرض دارد)، و '''[[کافر حربی]]''' (کسی که در حالت جنگ با مسلمانان است).<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام|سال=1409|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=محقق حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=4|صفحه=960|مکان=قم}}</ref>


{{همچنین ببینید|قصاص|دیه}}
'''قصاص''' در اصطلاح فقهی، مجازات جنایت عمدی بر نفس، عضو یا منفعت است که به صورت مقابله به مثل بر مجرم اعمال می‌شود.<ref>بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۵ق، ج۲۵، ص۲۲.</ref> '''غیرمسلمان''' در فقه اسلامی به کسانی گفته می‌شود که پیرو دین اسلام نیستند و به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند: '''کافر ذمی''' (اهل کتاب و پیروان ادیان شناخته‌شده که در پناه حکومت اسلامی قرار دارند)، '''کافر معاهد''' (کسی که با مسلمانان پیمان عدم تعرض دارد) و '''کافر حربی''' (کسی که در حالت جنگ با مسلمانان است).<ref>محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۰.</ref>
 
== حکم مشهور ==


== حکم مشهور فقهای شیعه ==
نظر مشهور فقهای شیعه آن است که مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود؛ اما در برابر قتل غیرمسلمانی که در پناه اسلام است (ذمی یا معاهد)، به پرداخت دیه محکوم می‌گردد.<ref>نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۵.</ref><ref>محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۱.</ref><ref>علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۵۵.</ref> در مقابل، برخی فقیهان متقدم و متأخر این حکم را نپذیرفته و قائل به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان شده‌اند.<ref>طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۷۶.</ref><ref>منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.</ref>
نظر مشهور فقهای شیعه این است که مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود، اما در برابر قتل غیرمسلمانی که در پناه اسلام است (ذمی یا معاهد)، به پرداخت [[دیه]] محکوم می‌گردد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1404|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=42|صفحه=165|مکان=بیروت}}</ref> این حکم بر اساس روایات متعددی است که در منابع روایی شیعه نقل شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وسائل الشیعة|سال=1409|نام=شیخ حر|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة آل البیت|جلد=29|صفحه=87|مکان=قم}}</ref> در مقابل، برخی فقیهان متقدم و متأخر، این حکم را نپذیرفته و قائل به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان شده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الخلاف|سال=1407|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=5|صفحه=176|مکان=قم}}</ref>


=== شرایط و فروض مختلف ===
=== فروض مختلف ===
حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، مشروط به شرایطی است که در فقه تفصیل یافته است:


==== کافر ذمی ====
'''کافر ذمی:''' اگر مسلمانی کافر ذمی را بکشد، قصاص نمی‌شود، اما دیه بر عهده اوست.<ref>علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۵۵.</ref> مقدار دیه کافر ذمی در منابع فقهی مورد اختلاف است؛ برخی آن را به اندازه دیه مسلمان و برخی کمتر دانسته‌اند.<ref>نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۷۰.</ref>
اگر مسلمانی کافر ذمی (اهل کتاب ساکن در سرزمین اسلامی که با مسلمانان پیمان دارد) را بکشد، قصاص نمی‌شود، اما دیه بر عهده اوست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة|سال=1412|نام=علامه|نام خانوادگی=حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=9|صفحه=355|مکان=قم}}</ref> مقدار دیه کافر ذمی در منابع فقهی مورد اختلاف است؛ برخی دیه او را به اندازه دیه مسلمان دانسته و برخی کمتر.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1404|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=42|صفحه=170|مکان=بیروت}}</ref>


==== کافر معاهد ====
'''کافر معاهد:''' اگر کافری با مسلمانان پیمان عدم تعرض داشته باشد (معاهد)، قتل او توسط مسلمان موجب دیه است، اما قصاص ندارد.<ref>محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۱.</ref>
اگر کافری با مسلمانان پیمان عدم تعرض داشته باشد (معاهد)، قتل او توسط مسلمان موجب دیه است، اما قصاص ندارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام|سال=1409|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=محقق حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=4|صفحه=961|مکان=قم}}</ref>


==== کافر حربی ====
'''کافر حربی:''' کافر حربی که در حالت جنگ با مسلمانان است، خونش هدر است و قتل او قصاص و دیه ندارد.<ref>طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۲۴.</ref>
کافر حربی که در حالت جنگ با مسلمانان است، خونش هدر است و قتل او قصاص و دیه ندارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المبسوط فی فقه الامامیة|سال=1387|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=المکتبة المرتضویة|جلد=7|صفحه=24|مکان=تهران}}</ref>


=== دیدگاه مخالف ===
=== دیدگاه مخالف ===
برخی فقیهان، از جمله [[شیخ طوسی]] در برخی آثارش، و برخی فقهای معاصر، قتل مسلمان در برابر غیرمسلمان ذمی را موجب قصاص دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الخلاف|سال=1407|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=5|صفحه=176|مکان=قم}}</ref> [[آیت‌الله منتظری]] نیز در آثار خود، قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان را در صورت تساوی در [[انسانیت]]، قابل پذیرش دانسته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=قصاص و دیه|سال=1385|نام=حسینعلی|نام خانوادگی=منتظری|ناشر=انتشارات کیهان|صفحه=82|مکان=تهران}}</ref>


== مبانی و مستندات حکم مشهور ==
برخی فقیهان، از جمله شیخ طوسی در «الخلاف»،<ref>طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۷۶.</ref> و برخی فقهای معاصر مانند حسینعلی منتظری، قتل مسلمان در برابر غیرمسلمان ذمی را موجب قصاص دانسته‌اند.<ref>منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.</ref> ابن ادریس حلی نیز در «السرائر» اجماع مورد ادعا بر عدم قصاص را نپذیرفته است.<ref>ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، السرائر، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۳۷.</ref>
مهم‌ترین مستندات حکم مشهور فقهای شیعه بر عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، روایات و اجماع است:
 
== مستندات حکم مشهور ==


=== روایات ===
مهم‌ترین مستندات حکم مشهور، علاوه بر شهرت فتوایی، روایاتی است که در ابواب قصاص نفس نقل شده است. مضمون این روایات آن است که «مسلمان در برابر کافر کشته نمی‌شود» (لا یُقتل مسلم بکافر).<ref>حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق، کتاب القصاص، ابواب قصاص النفس.</ref><ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۲۶.</ref>  
روایات متعددی در منابع روایی شیعه نقل شده است که بر عدم قصاص مسلمان در برابر کافر دلالت دارند. از جمله:
- روایت [[محمد بن قیس]] از امام باقر(ع): «لا یقتل مسلم بکافر» (مسلمان در برابر کافر کشته نمی‌شود).<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وسائل الشیعة|سال=1409|نام=شیخ حر|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة آل البیت|جلد=29|صفحه=87|مکان=قم}}</ref>
- روایت ابی بصیر از امام صادق(ع): «لا یقتل مسلم بکافر» و در برخی نقل‌ها «و لا یقتل کافر بمسلم» (نه مسلمان در برابر کافر و نه کافر در برابر مسلمان کشته نمی‌شود).<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکافی|سال=1407|نام=محمد بن یعقوب|نام خانوادگی=کلینی|ناشر=دار الکتب الاسلامیة|جلد=7|صفحه=326|مکان=تهران}}</ref>


=== اجماع ===
== حکمت و مبانی ==
برخی فقیهان ادعای اجماع بر عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1404|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=42|صفحه=165|مکان=بیروت}}</ref> با این حال، مخالفانی چون شیخ طوسی در الخلاف و [[ابن ادریس حلی|ابن ادریس]] در السرائر، این اجماع را نپذیرفته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=السرائر|سال=1410|نام=ابن ادریس|نام خانوادگی=حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=3|صفحه=337|مکان=قم}}</ref>


== حکمت و فلسفه حکم ==
برای حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، توجیهاتی در منابع فقهی و تفسیری ذکر شده است:
برای حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، حکمت‌ها و توجیهات مختلفی بیان شده است:


=== برتری اسلام ===
=== برتری اسلام ===
برخی فقیهان، برتری دین اسلام بر سایر ادیان را مبنای این حکم دانسته‌اند. بر اساس این دیدگاه، مسلمان از حیث اعتقادی بر غیرمسلمان برتری دارد و این برتری موجب می‌شود که مسلمان در برابر غیرمسلمان قصاص نشود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1369|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=4|صفحه=282|مکان=تهران}}</ref>
برخی فقیهان، برتری دین اسلام بر سایر ادیان را مبنای این حکم دانسته‌اند. بر اساس این دیدگاه، مسلمان از حیث اعتقادی بر غیرمسلمان برتری دارد و این برتری موجب می‌شود مسلمان در برابر غیرمسلمان قصاص نشود.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۲۸۲.</ref>


=== رابطه ذلت و عزت ===
=== آیه نفی سبیل ===
برخی مفسران با استناد به آیه «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» (نساء: ۱۴۱) گفته‌اند که خداوند برای کافران بر مؤمنان راهی قرار نداده است؛ بنابراین، سلطه کافر بر مسلمان از طریق قصاص، خلاف این آیه است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=5|صفحه=114|مکان=قم}}</ref>
برخی مفسران با استناد به آیه{{قرآن|وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا}} (نساء: ۱۴۱) گفته‌اند خداوند برای کافران بر مؤمنان راهی قرار نداده است؛ بنابراین سلطه کافر بر مسلمان از طریق قصاص، خلاف این آیه است.<ref>طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۱۴.</ref>


=== توجیهات دیگر ===
=== توجیهات دیگر ===
برخی نیز گفته‌اند که قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، موجب جسارت کافران بر مسلمانان می‌شود و از این رو، شارع مقدس آن را جایز ندانسته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1404|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=42|صفحه=166|مکان=بیروت}}</ref>
برخی گفته‌اند قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان موجب جسارت کافران بر مسلمانان می‌شود و از این رو شارع مقدس آن را جایز ندانسته است.<ref>نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۶.</ref>


== نقدها و چالش‌ها ==
== نقدها و چالش‌ها ==
حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان در دوران معاصر با نقدهای جدی مواجه شده است:


=== تعارض با اصل تساوی انسان‌ها ===
=== تعارض با تساوی انسان‌ها ===
مهم‌ترین نقد وارد بر این حکم، تعارض آن با اصل تساوی انسان‌ها [[و کرامت ذاتی]] انسان است. بر اساس این نقد، همه انسان‌ها فارغ از دین و آیین، از کرامت و حیثیت انسانی برخوردارند و کشتن یک انسان بی‌گناه، فارغ از دین او، جرمی سنگین است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=قصاص و دیه|سال=1385|نام=حسینعلی|نام خانوادگی=منتظری|ناشر=انتشارات کیهان|صفحه=85|مکان=تهران}}</ref>
مهم‌ترین نقد وارد بر این حکم، تعارض آن با اصل تساوی انسان‌ها و کرامت ذاتی انسان است. بر اساس این نقد، همه انسان‌ها فارغ از دین و آیین از کرامت و حیثیت انسانی برخوردارند و کشتن یک انسان بی‌گناه، فارغ از دین او، جرمی سنگین است.<ref>منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.</ref>


=== تعارض با حقوق بین‌الملل ===
=== تعارض با حقوق بین‌الملل ===
حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان با معیارهای حقوق بین‌الملل معاصر، از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر که بر تساوی همه انسان‌ها تأکید دارد، ناسازگار دانسته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=178|مکان=تهران}}</ref>
حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان با معیارهای حقوق بین‌الملل معاصر، از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر که بر تساوی همه انسان‌ها تأکید دارد، ناسازگار دانسته شده است.<ref>منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.</ref>


=== بازخوانی روایات ===
== منابع ==
برخی پژوهشگران معاصر کوشیده‌اند با بازخوانی روایات و بررسی سندی و دلالی آنها، نشان دهند که روایات دال بر عدم قصاص، قابل خدشه هستند و یا به شرایط خاصی ناظرند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بررسی فقهی قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان|سال=1398|نام=|نام خانوادگی=|ناشر=مجله فقه اهل بیت|صفحه=|مکان=قم}}</ref>


== منابع ==
{{پانویس|۲}}
{{پانویس|۲}}


{{شاخه
{{شاخه
| شاخه اصلی =  
| شاخه اصلی = فقه
| شاخه فرعی۱ =  
| شاخه فرعی۱ = قصاص
| شاخه فرعی۲ =  
| شاخه فرعی۲ =  
}}
}}


{{ارزیابی
{{ارزیابی
| شناسه = شد
| شناسه = شد
| عکس = شد
| عکس = شد
| درگاه = شد
| درگاه = شد
| ادبیات = شد
| ادبیات = شد
| پیوند = شد
| پیوند = شد
| ناوبری = شد
| ناوبری = شد
| تغییرمسیر = شد
| تغییرمسیر = شد
| ارجاعات = شد
| ارجاعات = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| اولویت = ج
| اولویت = ج
| کیفیت = خوب
| کیفیت = خوب
}}
}}


{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۰۷


سؤال
چرا در فقه شیعه قاتل غیرمسلمان، اگر از مسلمانان قصاص نمی‌شود؟


نسخه‌ای از «تذکرة الفقهاء» علامه حلی

بر اساس نظر مشهور فقهای امامیه، مسلمانی که مرتکب قتل غیرمسلمان شود، در برابر او قصاص نمی‌شود؛ اما اگر مقتول از کافرانی باشد که در پناه حکومت اسلامی یا در پیمان با مسلمانان قرار دارد (ذمی یا معاهد)، قاتل به پرداخت دیه محکوم می‌گردد. گروهی از فقیهان، از جمله شیخ طوسی و برخی فقهای معاصر، آن را نپذیرفته و به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان قائل شده‌اند. در دوره معاصر، این حکم از حیث ناسازگاری با اصل تساوی انسان‌ها و موازین حقوق بین‌الملل مورد نقد قرار گرفته است.

مفهوم‌شناسی

قصاص در اصطلاح فقهی، مجازات جنایت عمدی بر نفس، عضو یا منفعت است که به صورت مقابله به مثل بر مجرم اعمال می‌شود.[۱] غیرمسلمان در فقه اسلامی به کسانی گفته می‌شود که پیرو دین اسلام نیستند و به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند: کافر ذمی (اهل کتاب و پیروان ادیان شناخته‌شده که در پناه حکومت اسلامی قرار دارند)، کافر معاهد (کسی که با مسلمانان پیمان عدم تعرض دارد) و کافر حربی (کسی که در حالت جنگ با مسلمانان است).[۲]

حکم مشهور

نظر مشهور فقهای شیعه آن است که مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود؛ اما در برابر قتل غیرمسلمانی که در پناه اسلام است (ذمی یا معاهد)، به پرداخت دیه محکوم می‌گردد.[۳][۴][۵] در مقابل، برخی فقیهان متقدم و متأخر این حکم را نپذیرفته و قائل به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان شده‌اند.[۶][۷]

فروض مختلف

کافر ذمی: اگر مسلمانی کافر ذمی را بکشد، قصاص نمی‌شود، اما دیه بر عهده اوست.[۸] مقدار دیه کافر ذمی در منابع فقهی مورد اختلاف است؛ برخی آن را به اندازه دیه مسلمان و برخی کمتر دانسته‌اند.[۹]

کافر معاهد: اگر کافری با مسلمانان پیمان عدم تعرض داشته باشد (معاهد)، قتل او توسط مسلمان موجب دیه است، اما قصاص ندارد.[۱۰]

کافر حربی: کافر حربی که در حالت جنگ با مسلمانان است، خونش هدر است و قتل او قصاص و دیه ندارد.[۱۱]

دیدگاه مخالف

برخی فقیهان، از جمله شیخ طوسی در «الخلاف»،[۱۲] و برخی فقهای معاصر مانند حسینعلی منتظری، قتل مسلمان در برابر غیرمسلمان ذمی را موجب قصاص دانسته‌اند.[۱۳] ابن ادریس حلی نیز در «السرائر» اجماع مورد ادعا بر عدم قصاص را نپذیرفته است.[۱۴]

مستندات حکم مشهور

مهم‌ترین مستندات حکم مشهور، علاوه بر شهرت فتوایی، روایاتی است که در ابواب قصاص نفس نقل شده است. مضمون این روایات آن است که «مسلمان در برابر کافر کشته نمی‌شود» (لا یُقتل مسلم بکافر).[۱۵][۱۶]

حکمت و مبانی

برای حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، توجیهاتی در منابع فقهی و تفسیری ذکر شده است:

برتری اسلام

برخی فقیهان، برتری دین اسلام بر سایر ادیان را مبنای این حکم دانسته‌اند. بر اساس این دیدگاه، مسلمان از حیث اعتقادی بر غیرمسلمان برتری دارد و این برتری موجب می‌شود مسلمان در برابر غیرمسلمان قصاص نشود.[۱۷]

آیه نفی سبیل

برخی مفسران با استناد به آیه﴿وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا﴾ (نساء: ۱۴۱) گفته‌اند خداوند برای کافران بر مؤمنان راهی قرار نداده است؛ بنابراین سلطه کافر بر مسلمان از طریق قصاص، خلاف این آیه است.[۱۸]

توجیهات دیگر

برخی گفته‌اند قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان موجب جسارت کافران بر مسلمانان می‌شود و از این رو شارع مقدس آن را جایز ندانسته است.[۱۹]

نقدها و چالش‌ها

تعارض با تساوی انسان‌ها

مهم‌ترین نقد وارد بر این حکم، تعارض آن با اصل تساوی انسان‌ها و کرامت ذاتی انسان است. بر اساس این نقد، همه انسان‌ها فارغ از دین و آیین از کرامت و حیثیت انسانی برخوردارند و کشتن یک انسان بی‌گناه، فارغ از دین او، جرمی سنگین است.[۲۰]

تعارض با حقوق بین‌الملل

حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان با معیارهای حقوق بین‌الملل معاصر، از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر که بر تساوی همه انسان‌ها تأکید دارد، ناسازگار دانسته شده است.[۲۱]

منابع

  1. ↑ بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۵ق، ج۲۵، ص۲۲.
  2. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۰.
  3. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۵.
  4. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۱.
  5. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۵۵.
  6. ↑ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۷۶.
  7. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.
  8. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۵۵.
  9. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۷۰.
  10. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۱.
  11. ↑ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۲۴.
  12. ↑ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۷۶.
  13. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.
  14. ↑ ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، السرائر، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۳۷.
  15. ↑ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق، کتاب القصاص، ابواب قصاص النفس.
  16. ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۲۶.
  17. ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۲۸۲.
  18. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۱۴.
  19. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۶.
  20. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.
  21. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.