پرش به محتوا

جهاد ابتدایی: تفاوت میان نسخه‌ها

حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
جز عمار شاهرودی صفحهٔ پیش نویس:جهاد ابتدایی را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به جهاد ابتدایی منتقل کرد
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}


{{سوال}}آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی قابل توجیه در دنیای امروز هستند؟
{{سوال}}آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی قابل توجیه در دنیای امروز هستند؟{{پایان سوال}}


{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}
 
[[پرونده:Age_of_Caliphs.png|بندانگشتی|گستره قلمروی اسلامی '''قرمز:''' در زمان پیامبر اسلام (۶۲۲–۶۳۲) '''نارنجی:''' در زمان خلفای راشدین (۶۳۲–۶۶۱) '''زرد:''' در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)]]


{{پاسخ}}
[[پرونده:Age_of_Caliphs.png|بندانگشتی|گستره قلمروی اسلامیقرمز: در زمان پیامبر اسلام (۶۲۲–۶۳۲)نارنجی: در زمان خلفای راشدین (۶۳۲–۶۶۱)زرد: در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)]]
{{درگاه|واژه‌ها||}}
{{درگاه|واژه‌ها||}}


'''جهاد ابتدایی'''، در فقه اسلامی به جنگی گفته می‌شود که مسلمانان برای گسترش اسلام و رفع موانع دعوت آغاز می‌کنند، در مقابل '''[[جهاد دفاعی]]''' که در پاسخ به تهاجم دشمن انجام می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=25|مکان=تهران}}</ref> این مفهوم از دیرباز میان فقها و متکلمان مسلمان محل بحث و اختلاف بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الخلاف|سال=1407|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=5|صفحه=5|مکان=قم}}</ref> در دوران معاصر، با تحول در نظام روابط بین‌الملل، شکل‌گیری کنوانسیون‌های جهانی، حاکمیت ملی و اصل [[آزادی عقیده]]، این پرسش جدی مطرح شده که آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی در دنیای امروز قابل توجیه است یا خیر؟<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=112|مکان=تهران}}</ref> در پاسخ، دیدگاه‌های متفاوتی میان اندیشمندان مسلمان شکل گرفته است. گروهی با استناد به شرایط خاص وجوب جهاد ابتدایی، آن را در [[دوران غیبت]] عملاً غیرقابل تحقق می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=11|مکان=بیروت}}</ref> گروهی دیگر با بازتعریف مفهوم جهاد ابتدایی، آن را به دفاع از مظلومان و رفع موانع دعوت تفسیر می‌کنند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ولایت فقیه|سال=1385|نام=سید روح‌الله|نام خانوادگی=موسوی خمینی|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|صفحه=45|مکان=تهران}}</ref> برخی نیز با نگاه انتقادی، اصل مشروعیت جهاد ابتدایی را زیر سؤال برده و آن را با آزادی عقیده و حقوق بشر ناسازگار می‌شمارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref>
جهاد ابتدایی به معنای آغازگری مسلمانان در جنگ با مشرکان و کافران به قصد ترویج اسلام و استقرار توحید و عدالت است. در فقه شیعه، در خصوص شرایط وجوب این جهاد دو موضع عمده وجود دارد: نظریه مشهور که حضور امام معصوم(ع) را لازم می‌داند و در نتیجه در عصر غیبت آن را ممکن نمی‌شمارد؛ و نظریه گروهی از فقیهان مانند شیخ مفید، سید ابوالقاسم خویی، سید علی خامنه‌ای، حسینعلی منتظری و محمد مؤمن که حضور معصوم را شرط ندانسته و در زمان غیبت نیز در صورت تحقق سایر شرایط، آن را قابل اجرا می‌دانند. برخی پژوهشگران تمام جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و امامان(ع) را دفاعی توصیف کرده‌اند، در مقابل برخی، این دیدگاه را ناشی از تطبیق دادن جنگ‌های اسلامی با معیارهای جهان معاصر می‌داند. در پاسخ به شبهه ناسازگاری جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و آیه «لاَ إِکْراهَ فی الدِّینِ»، علمای شیعه تأکید کرده‌اند که از آیات جهاد نمی‌توان برداشت کرد که کافران باید به اجبار مسلمان شوند؛ چرا که هدف این جهاد یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم ساختن بستر انتخاب آزادانه دین است.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
'''جهاد ابتدایی''' ترکیبی از دو واژه «[[جهاد]]» و «ابتدایی» است. در اصطلاح فقهی، جهاد ابتدایی جهادی است که با هدف گسترش اسلام از سوی مسلمانان آغاز می‌شود و در آن دشمن به مسلمانان تهاجم نکرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=10|مکان=بیروت}}</ref> این نوع جهاد از '''[[واجبات کفایی]]''' دانسته شده است؛ یعنی اگر گروهی از مسلمانان آن را انجام دهند، از دیگران ساقط می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام|سال=1409|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=محقق حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=1|صفحه=372|مکان=قم}}</ref> در مقابل، '''[[جهاد دفاعی]]''' جهادی است که در پاسخ به تهاجم دشمن به جان، مال، ناموس یا سرزمین مسلمانان انجام می‌شود و بر همه مسلمانان واجب است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام|سال=1413|نام=شهید ثانی|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة المعارف الاسلامیة|جلد=3|صفحه=8|مکان=قم}}</ref>
جهاد ابتدایی جنگی است که مسلمانان آن را با مشرکان و کافران به منظور دعوت به اسلام و توحید و برپایی عدالت آغاز می‌کنند.<ref>صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.</ref> آیت‌الله منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید، جهاد ابتدایی را به معنای عرضه دین اسلام و ارزش‌های آن به دیگر ملت‌ها تفسیر کرده است که هدفش از میان بردن ظلم و سلطه ظالمان و آماده‌سازی زمینه تحقق دین الهی بر پایه اختیار و انتخاب مردم است.<ref>منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۹۰.</ref>
 
برخی فقها و پژوهشگران معاصر از جمله حسینعلی منتظری، [[ناصر مکارم شیرازی]] و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی، اصل جهاد ابتدایی را حتی در زمان معصومان انکار کرده و معتقدند تمام جهادهای اسلام، دفاعی بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=45|مکان=قم}}</ref> از نگاه آنان، جهاد برای نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام در حقیقت جهاد دفاعی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=52|مکان=قم}}</ref>
 
=== تاریخچه و خاستگاه بحث ===
بحث جهاد ابتدایی از صدر اسلام و [[دوران غیبت]] در میان مفسران و فقها مطرح بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التفسیر الکبیر|سال=1420|نام=فخرالدین|نام خانوادگی=رازی|ناشر=دارالکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=45|مکان=بیروت}}</ref> در میان متقدمین، دیدگاه مشهور و حتی نزدیک به اجماع بر وجود جهاد ابتدایی در سیره پیامبر(ص) است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=السیرة النبویة|سال=1410|نام=ابن هشام|نام خانوادگی=حمیری|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=234|مکان=بیروت}}</ref> با این حال، برخی پژوهشگران معتقدند که هدف این جهاد نباید مسلمان‌کردن اجباری مردم دانست، بلکه تأمین امنیت و رفع موانع از مسیر دعوت، آزادی اندیشه و گسترش ایمان از اهداف اصلی آن به‌شمار می‌رود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=89|مکان=تهران}}</ref>
 
سه منشأ اصلی اختلاف در مسئله جهاد ابتدایی وجود دارد: نخست، تفاوت در تعریف جهاد ابتدایی؛ برخی آن را جهادی برای دعوت اجباری مردم به اسلام می‌دانند، در حالی که این تعریف با معنای اصطلاحی جهاد ابتدایی یکسان نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=125|مکان=تهران}}</ref> دوم، صحت و سقم گزارش‌های تاریخی درباره برخی جنگ‌های دوره نبوی.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ طبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دارالمعارف|جلد=2|صفحه=456|مکان=قاهره}}</ref> سوم، نحوه تحلیل سیره و شرایط و ظرف تحقق آن.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=92|مکان=تهران}}</ref>
 
== شرایط وجوب جهاد ابتدایی ==
بنابر نظرات مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط اصلی دارد:
 
=== حضور امام معصوم ===
بنابر این شرط، در صورت عدم حضور معصوم، مانند دوران غیبت، جهاد ابتدایی جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=11|مکان=بیروت}}</ref> از نظر فقه شیعه، این نوع جهاد جز در زمان حضور امام یا کسی که شخصاً از ناحیه امام منصوب شده باشد، جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام|سال=1409|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=محقق حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=1|صفحه=373|مکان=قم}}</ref> یعنی از نظر فقه شیعه، حتی یک حاکم شرعی نیز مجاز نیست که دست به چنین جنگ ابتدایی بزند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تبصرة المتعلمین فی احکام الدین|سال=1410|نام=علامه|نام خانوادگی=حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=245|مکان=قم}}</ref>
 
با این حال، برخی از فقهای گذشته و معاصر، از جمله [[شیخ مفید]]، سید ابوالقاسم خویی و محمد مؤمن، شرط حضور معصوم برای وجوب جهاد ابتدایی را غیرقابل قبول دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المقنعة|سال=1410|نام=شیخ مفید|نام خانوادگی=ابن المعلم|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=810|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=منهاج الصالحین|سال=1410|نام=سید ابوالقاسم|نام خانوادگی=خویی|ناشر=مدینة العلم|جلد=1|صفحه=365|مکان=قم}}</ref>
 
=== قدرت کافی مسلمانان ===
دومین شرط، توانایی و قدرت کافی مسلمانان برای آغاز جهاد است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=12|مکان=بیروت}}</ref>
 
=== دعوت کفار به اسلام ===
سومین شرط، دعوت کفار به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از آغاز جنگ است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الخلاف|سال=1407|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=5|صفحه=8|مکان=قم}}</ref> در فقه تصریح شده که جهاد ابتدایی منوط به دعوت است؛ یعنی پیش از آغاز جهاد، مسلمانان باید کفار را به اسلام دعوت کنند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام|سال=1413|نام=شهید ثانی|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة المعارف الاسلامیة|جلد=3|صفحه=12|مکان=قم}}</ref>
 
== دیدگاه‌های معاصر درباره جهاد ابتدایی ==
=== دیدگاه انکار و بازتعریف ===
گروهی از فقها و پژوهشگران معاصر، اصل جهاد ابتدایی را انکار کرده و معتقدند تمام جهادهای اسلام، دفاعی بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=78|مکان=قم}}</ref> حسینعلی منتظری، [[ناصر مکارم شیرازی]] و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی از این گروه هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مبانی فقهی حکومت اسلامی|سال=1408|نام=حسینعلی|نام خانوادگی=منتظری|ناشر=انتشارات کیهان|جلد=3|صفحه=145|مکان=تهران}}</ref> از نگاه آنان، جهاد برای نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام در حقیقت جهاد دفاعی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1374|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=2|صفحه=234|مکان=تهران}}</ref> آیت‌الله مکارم شیرازی معتقد است «جهاد ابتدایی» تهاجم و تحمیل عقیده نیست، بلکه دعوت به اندیشه و تفکر در جهت انتخاب عقیده حق است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1374|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=2|صفحه=245|مکان=تهران}}</ref>
 
=== دیدگاه جواز توسط ولی فقیه ===
[[سید علی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] در پاسخ به استفتایی درباره حکم جهاد ابتدایی در زمان غیبت، فرموده‌اند: «بعید نیست که حکم به جهاد ابتدایی توسط فقیه جامع‌الشرایطی که متصدی ولایت امر مسلمین است، در صورتی که مصلحت آن را اقتضا کند، جایز باشد، بلکه این نظر اقوی است.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=42|مکان=تهران}}</ref> بر اساس این دیدگاه، [[ولی فقیه]] جامع‌الشرایط می‌تواند در صورت تشخیص مصلحت، حکم به جهاد ابتدایی دهد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=43|مکان=تهران}}</ref>
 
از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، در معنای هر دو گونه جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی، دفاع از حقوق فطری ملت‌ها نهفته است. در جهاد ابتدایی، دفاع از حقوق ملت‌هایی که تحت تسلط نظام سلطه قرار دارند، مدنظر گرفته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=45|مکان=تهران}}</ref>
 
=== دیدگاه فلسفه رفع فتنه ===
[[آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی]] معتقد است آیات متعدد قرآن بحث جهاد ابتدایی را مطرح می‌کند و فلسفه آن، رفع فتنه شرک و برپایی توحید در زمین است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی در قرآن|سال=1394|نام=محمدجواد|نام خانوادگی=فاضل لنکرانی|ناشر=مرکز فقهی ائمه اطهار|صفحه=67|مکان=قم}}</ref> او با استناد به آیه ۳۹ سوره انفال «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّیٰ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ» بیان می‌کند که دو غایت برای جهاد با مشرکان در این آیه ذکر شده است: غایت اول «حتی لا تکون فتنة» است که مراد از «فتنه» در این آیه، شرک و آشوبی است که مانع گسترش دین خدا می‌شود. غایت نهایی جهاد «وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ» است؛ یعنی دین تماماً برای خدا باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی در قرآن|سال=1394|نام=محمدجواد|نام خانوادگی=فاضل لنکرانی|ناشر=مرکز فقهی ائمه اطهار|صفحه=72|مکان=قم}}</ref>
 
== نقدها و چالش‌های معاصر ==
=== تعارض با آزادی عقیده ===
یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهاد ابتدایی در دنیای امروز، تعارض آن با اصل [[آزادی عقیده]] است. بر اساس مبانی دین اسلام، پذیرفتن دین باید کاملاً مختارانه، با طیب خاطر و بدون هیچ اجبار، اکراه یا تلقینی همراه باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1374|نام=علامه سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=جامعه مدرسین|جلد=2|صفحه=342|مکان=قم}}</ref> جهاد ابتدایی به معنای حمله پیش‌دستانه و برای عرضه و اشاعه دین، با مسائل و مباحث دنیای امروز از جمله موضوعات مربوط به روابط بین‌الملل و وجود کنوانسیون‌ها و قراردادهای بین‌المللی میان کشورها مبنی بر تعهدات دوجانبه یا چندجانبه به منظور عدم تعرض و حفظ تمامیت ارضی، با تعارض همراه خواهد بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=189|مکان=تهران}}</ref>
 
=== تعارض با حقوق بین‌الملل ===
نهاد جهاد ابتدایی در نظام حقوقی اسلام با نظریه «مسئولیت حمایت» در [[حقوق بین‌الملل]] قابل تطبیق است، اما هر یک از این دو نهاد با شبهات و تعارضات قابل توجهی روبرو هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=145|مکان=تهران}}</ref> در مورد مسئولیت حمایت، نقض حاکمیت ملی و در مورد جهاد ابتدایی، نقض حقوق اولیه بشر یعنی حق حیات و آزادی عقیده مطرح است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=152|مکان=تهران}}</ref>


=== شبهه تعارض با آیه «لا اکراه فی الدین» ===
== اهمیت و جایگاه ==
یکی از شبهات مطرح در تفسیر آیه «لا اکراه فی الدین» (بقره: ۲۵۶)، مسئله تعارض جهاد ابتدایی در اسلام با این آیه است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر المیزان|سال=1374|نام=علامه سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=جامعه مدرسین|جلد=2|صفحه=342|مکان=قم}}</ref> مفسران برای حل این شبهه راهکارهای متعددی ارائه کرده‌اند که لزوم حمل آیات مطلق جهاد بر آیات مقید، بهترین آن دانسته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1374|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=2|صفحه=256|مکان=تهران}}</ref> از هیچ‌کدام از آیات جهاد در قرآن نمی‌توان برداشت کرد که کافران و مشرکان را باید وادار به اسلام آوردن کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1374|نام=علامه سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=جامعه مدرسین|جلد=9|صفحه=56|مکان=قم}}</ref> برخی دیگر از مفسران معتقدند همه آیات جهاد در [[قرآن کریم]]، مشروط و مقید به کمک به مظلومان، مبارزه با اختناق و فراهم شدن زمینه انتخاب آزادانه دین هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=112|مکان=قم}}</ref>
محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) فیلسوف و فقیه شیعه، جهاد ابتدایی را از «ضروریات فقه اسلامی» شمرده و معتقد است فقهای شیعه و اهل سنت در مشروعیت آن هم‌نظرند.<ref>مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۳۹.</ref> به گفته برخی، جهاد ابتدایی بر اساس نظر مشهور فقها واجب کفایی است<ref>انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۴؛ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.</ref> و بیشتر عالمان شیعه به‌ویژه فقهای سده‌های نخست قمری بر وجوب جهاد ابتدایی با کفار و دسته‌ای از اهل کتاب (مانند یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) که جزیه و زندگی تحت قوانین حکومت اسلامی را نمی‌پذیرند، تأکید کرده‌اند.<ref>بهرامی، نظام سیاسی اجتماعی اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۹–۱۴۱.</ref>


=== نقد تاریخی ===
حسینعلی منتظری<ref>منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۳۸۷ش، ص۶۰؛ منتظری، پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۳۸۷ش، ص۹۰.</ref> و ناصر مکارم شیرازی (زاده ۱۳۰۵ش)<ref>«جهاد ابتدایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref> از فقهای شیعه و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی (۱۳۰۲–۱۳۸۵ش)،<ref>صالحی نجف‌آبادی، جهاد در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۳۴–۳۵.</ref> جنگ‌های صدر اسلام را دفاعی خوانده‌اند که با هدف نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام صورت می‌گرفته است. در مقابل، مصباح یزدی (۱۳۱۳–۱۳۹۹ش) بر این باور است که دفاعی‌خواندن همه جنگ‌های اسلامی از سوی اندیشمندان مسلمان به این دلیل بوده تا در چارچوب معیارها و ارزش‌های پذیرفته‌شده کنونی و حاکم بر بسیاری از کشورهای جهان (همچون لیبرالیسم و آزادی‌خواهی) بگنجد و قابل توجیه باشد.<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.</ref>
برخی پژوهشگران معتقدند درباره برخی جنگ‌های دوره نبوی، درستی یا نادرستی گزارش‌های تاریخی مورد بحث است و برخی معتقدند بخشی از این جنگ‌ها بعدها برای توجیه رفتار برخی افراد به پیامبر(ص) نسبت داده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=344|مکان=تهران}}</ref> همچنین، حتی اگر اصل یک اقدام نظامی در منابع تاریخی پذیرفته شود، باید شرایط و ظرف تحقق آن نیز بررسی شود، زیرا تحلیل شرایط می‌تواند در تعیین اینکه یک اقدام، دفاعی یا ابتدایی بوده است، تأثیرگذار باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=120|مکان=تهران}}</ref>


== جمع‌بندی ==
== شرایط و مقتضیات وجوب ==
در پاسخ به این پرسش که آیا احکام جهاد ابتدایی در دنیای امروز قابل توجیه است، باید گفت که این مسئله محل اختلاف جدی میان اندیشمندان مسلمان است. از یک سو، مشهور فقهای شیعه جهاد ابتدایی را مشروط به حضور امام معصوم(ع) دانسته و در دوران غیبت آن را غیرقابل تحقق می‌شمارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=11|مکان=بیروت}}</ref> از سوی دیگر، برخی فقهای معاصر با بازتعریف این مفهوم، آن را به دفاع از مظلومان و رفع موانع دعوت تفسیر کرده و حتی در دوران غیبت، حکم به جواز آن توسط ولی فقیه جامع‌الشرایط داده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=42|مکان=تهران}}</ref> در مقابل، گروهی دیگر اصل مشروعیت جهاد ابتدایی را زیر سؤال برده و با استناد به آزادی عقیده، حقوق بشر و کنوانسیون‌های بین‌المللی، آن را با مقتضیات دنیای امروز ناسازگار می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=145|مکان=قم}}</ref>
بر پایه نظر مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط دارد:
# حضور معصوم: بر این اساس، در دوران غیبت جهاد ابتدایی جایز نیست.
# توانایی کافی مسلمانان برای آغاز جنگ.
# دعوت کافران به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از شروع نبرد.<ref>عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۱۳۹.</ref>


در مجموع، به نظر می‌رسد توجیه احکام جهاد ابتدایی در دنیای امروز، مستلزم بازتعریف دقیق مفاهیم، توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی صدر اسلام، و ارائه تفسیری هماهنگ با اصول مسلم دینی مانند آزادی عقیده و حرمت جان انسان‌هاست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=210|مکان=تهران}}</ref> بدون چنین بازتعریفی، این احکام با چالش‌های جدی در عرصه روابط بین‌الملل و حقوق بشر مواجه خواهند بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=168|مکان=تهران}}</ref>
حضور امام معصوم و اذن او یا نایب خاصش،<ref>صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.</ref> بنا بر قول مشهور فقهای شیعه از جمله شیخ طوسی (۳۸۵–۴۶۰ق)،<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.</ref> قاضی ابن‌براج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ق)،<ref>ابن‌براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۹۶.</ref> ابن‌ادریس (حدود ۵۴۳–۵۹۸ق)،<ref>ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳.</ref> محقق حلی (۶۰۲–۶۷۶ق)،<ref>محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۸.</ref> علامه حلی (۶۴۸–۷۲۶ق)،<ref>علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۹.</ref> شهید ثانی (۹۱۱–۹۵۵ یا ۹۶۵ق)<ref>شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۸۱.</ref> و صاحب جواهر (۱۲۰۲–۱۲۶۶ق)،<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۱.</ref> شرط انجام جهاد ابتدایی است<ref>جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۹–۱۳۴.</ref> و نایبان عام (فقها) را در بر نمی‌گیرد.<ref>صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.</ref>


== منابع ==
اما برخی فقها مانند شیخ مفید،<ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۰.</ref> ابوالصلاح حلبی (۳۷۴–۴۴۷ق)<ref>ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، بی‌تا، ص۲۴۶.</ref> و سلار دیلمی (درگذشت: ۴۴۸ق)،<ref>سلار دیلمی، المراسم فی الفقه الإمامی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۱.</ref> حضور امام معصوم را شرط جهاد ابتدایی ندانسته و از این‌رو انجام آن را در عصر غیبت جایز می‌شمارند.<ref>جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۷–۱۲۹.</ref> شماری از فقهای معاصر نیز مانند سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۳۷۱ش)،<ref>خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶۴.</ref> سید علی خامنه‌ای (زاده: ۱۳۱۸ش)،<ref>خامنه‌ای، رسالهٔ آموزشی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۳۲۲.</ref> حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش)<ref>منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۶–۱۱۹.</ref> و محمد مؤمن (درگذشت: ۱۳۹۷ش)،<ref>مؤمن، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، ص۵۱.</ref> شرط حضور امام معصوم را بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان قابل اثبات ندانسته و بر این باورند که جهاد ابتدایی در صورت فراهم بودن شرایط، در زمان غیبت نیز واجب است.<ref>منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.</ref> به گفته برخی، تعبیر «امام عادل» در احادیث جهاد به معنای امام معصوم نیست.<ref>منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.</ref>
{{پانویس|۲}}


{{شاخه
== چالش آزادی عقیده ==
| شاخه اصلی =
برخی بر این باورند که جهاد ابتدایی به گسترش اسلام از راه تحمیل عقیده بر مردم می‌انجامد و با آیه «لاَ إِکْراهَ فی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»<ref>سوره بقره، آیه ۲۵۶.</ref> که اکراه در دین را نفی می‌کند، ناسازگار است.<ref>کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۸.</ref> اندیشمندان شیعه در پاسخ به این شبهه رویکردهای گوناگونی اتخاذ کرده‌اند؛ از جمله:
| شاخه فرعی۱ =
* تمام آیات جهاد در قرآن، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، مقید به این هستند که جهاد باید برای یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم کردن زمینه انتخاب آزادانه دین باشد، نه برای تحمیل دین. برخی بر همین اساس همه جهادها را دفاعی دانسته‌اند.<ref>کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۷.</ref>
| شاخه فرعی۲ =
* در هیچ آیه‌ای از قرآن بر مسلمانان واجب نشده است که با مشرکان بجنگند و آنان را به پذیرش اسلام مجبور کنند و در صورت نپذیرفتن، آن‌ها را بکشند.<ref>کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۸.</ref> افزون بر این، به اعتقاد آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران، گسترش امور اعتقادی با زور ممکن نیست.<ref>ادرکنی؛ مقیمی‌حاجی، «جهاد»، ص۴۲۴.</ref>
}}
* محمدتقی مصباح یزدی (۱۳۱۳–۱۳۹۹ش) معتقد است مشروعیت «جهاد ابتدایی» در اسلام<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.</ref> با هدف شناخت حق و پرستش خداوند و حاکمیت دین خدا انجام می‌شود، نه برای قدرت‌طلبی و دست‌انداختن به منافع اقتصادی و مادی جوامع؛<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۱۲.</ref> زیرا پرستش خداوند در سراسر جهان از حقوق او است تا به وسیله جهاد ابتدایی (که خود نوعی دفاع از توحید است) شرک، کفر، ظلم و فساد مشرکان از میان برود و نظام توحیدی در جهان حاکم شود. این به معنای آن نیست که همه مردم در تمام عالم به اجبار مسلمان شوند.<ref>مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۲–۱۵۴.</ref> به گفته آیت‌الله منتظری، این معنا با آیه ۲۵۶ سوره بقره سازگار است.<ref>منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۸۹–۹۰.</ref>


{{ارزیابی
== پانویس ==
| شناسه = شد
{{پانویس|۲}}{{شاخه
| عکس = شد
| شاخه اصلی =علوم و معارف
| درگاه = شد
| شاخه فرعی۱ =فقه
| ادبیات = شد
| شاخه فرعی۲ =اصطلاحات فقهی
| پیوند = شد
}}{{ارزیابی
| ناوبری = شد
| شناسه = شد
| تغییرمسیر = شد
| عکس = شد
| ارجاعات = شد
| درگاه = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ادبیات = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| پیوند = شد
| اولویت = ج
| ناوبری = شد
| کیفیت = خوب
| تغییرمسیر = شد
| ارجاعات = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| اولویت = ج
| کیفیت = متوسط
}}
}}


{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۰۵


سؤال
آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی قابل توجیه در دنیای امروز هستند؟


گستره قلمروی اسلامی قرمز: در زمان پیامبر اسلام (۶۲۲–۶۳۲) نارنجی: در زمان خلفای راشدین (۶۳۲–۶۶۱) زرد: در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)
درگاه‌ها


جهاد ابتدایی به معنای آغازگری مسلمانان در جنگ با مشرکان و کافران به قصد ترویج اسلام و استقرار توحید و عدالت است. در فقه شیعه، در خصوص شرایط وجوب این جهاد دو موضع عمده وجود دارد: نظریه مشهور که حضور امام معصوم(ع) را لازم می‌داند و در نتیجه در عصر غیبت آن را ممکن نمی‌شمارد؛ و نظریه گروهی از فقیهان مانند شیخ مفید، سید ابوالقاسم خویی، سید علی خامنه‌ای، حسینعلی منتظری و محمد مؤمن که حضور معصوم را شرط ندانسته و در زمان غیبت نیز در صورت تحقق سایر شرایط، آن را قابل اجرا می‌دانند. برخی پژوهشگران تمام جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و امامان(ع) را دفاعی توصیف کرده‌اند، در مقابل برخی، این دیدگاه را ناشی از تطبیق دادن جنگ‌های اسلامی با معیارهای جهان معاصر می‌داند. در پاسخ به شبهه ناسازگاری جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و آیه «لاَ إِکْراهَ فی الدِّینِ»، علمای شیعه تأکید کرده‌اند که از آیات جهاد نمی‌توان برداشت کرد که کافران باید به اجبار مسلمان شوند؛ چرا که هدف این جهاد یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم ساختن بستر انتخاب آزادانه دین است.

مفهوم‌شناسی

جهاد ابتدایی جنگی است که مسلمانان آن را با مشرکان و کافران به منظور دعوت به اسلام و توحید و برپایی عدالت آغاز می‌کنند.[۱] آیت‌الله منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید، جهاد ابتدایی را به معنای عرضه دین اسلام و ارزش‌های آن به دیگر ملت‌ها تفسیر کرده است که هدفش از میان بردن ظلم و سلطه ظالمان و آماده‌سازی زمینه تحقق دین الهی بر پایه اختیار و انتخاب مردم است.[۲]

اهمیت و جایگاه

محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) فیلسوف و فقیه شیعه، جهاد ابتدایی را از «ضروریات فقه اسلامی» شمرده و معتقد است فقهای شیعه و اهل سنت در مشروعیت آن هم‌نظرند.[۳] به گفته برخی، جهاد ابتدایی بر اساس نظر مشهور فقها واجب کفایی است[۴] و بیشتر عالمان شیعه به‌ویژه فقهای سده‌های نخست قمری بر وجوب جهاد ابتدایی با کفار و دسته‌ای از اهل کتاب (مانند یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) که جزیه و زندگی تحت قوانین حکومت اسلامی را نمی‌پذیرند، تأکید کرده‌اند.[۵]

حسینعلی منتظری[۶] و ناصر مکارم شیرازی (زاده ۱۳۰۵ش)[۷] از فقهای شیعه و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی (۱۳۰۲–۱۳۸۵ش)،[۸] جنگ‌های صدر اسلام را دفاعی خوانده‌اند که با هدف نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام صورت می‌گرفته است. در مقابل، مصباح یزدی (۱۳۱۳–۱۳۹۹ش) بر این باور است که دفاعی‌خواندن همه جنگ‌های اسلامی از سوی اندیشمندان مسلمان به این دلیل بوده تا در چارچوب معیارها و ارزش‌های پذیرفته‌شده کنونی و حاکم بر بسیاری از کشورهای جهان (همچون لیبرالیسم و آزادی‌خواهی) بگنجد و قابل توجیه باشد.[۹]

شرایط و مقتضیات وجوب

بر پایه نظر مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط دارد:

  1. حضور معصوم: بر این اساس، در دوران غیبت جهاد ابتدایی جایز نیست.
  2. توانایی کافی مسلمانان برای آغاز جنگ.
  3. دعوت کافران به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از شروع نبرد.[۱۰]

حضور امام معصوم و اذن او یا نایب خاصش،[۱۱] بنا بر قول مشهور فقهای شیعه از جمله شیخ طوسی (۳۸۵–۴۶۰ق)،[۱۲] قاضی ابن‌براج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ق)،[۱۳] ابن‌ادریس (حدود ۵۴۳–۵۹۸ق)،[۱۴] محقق حلی (۶۰۲–۶۷۶ق)،[۱۵] علامه حلی (۶۴۸–۷۲۶ق)،[۱۶] شهید ثانی (۹۱۱–۹۵۵ یا ۹۶۵ق)[۱۷] و صاحب جواهر (۱۲۰۲–۱۲۶۶ق)،[۱۸] شرط انجام جهاد ابتدایی است[۱۹] و نایبان عام (فقها) را در بر نمی‌گیرد.[۲۰]

اما برخی فقها مانند شیخ مفید،[۲۱] ابوالصلاح حلبی (۳۷۴–۴۴۷ق)[۲۲] و سلار دیلمی (درگذشت: ۴۴۸ق)،[۲۳] حضور امام معصوم را شرط جهاد ابتدایی ندانسته و از این‌رو انجام آن را در عصر غیبت جایز می‌شمارند.[۲۴] شماری از فقهای معاصر نیز مانند سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۳۷۱ش)،[۲۵] سید علی خامنه‌ای (زاده: ۱۳۱۸ش)،[۲۶] حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش)[۲۷] و محمد مؤمن (درگذشت: ۱۳۹۷ش)،[۲۸] شرط حضور امام معصوم را بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان قابل اثبات ندانسته و بر این باورند که جهاد ابتدایی در صورت فراهم بودن شرایط، در زمان غیبت نیز واجب است.[۲۹] به گفته برخی، تعبیر «امام عادل» در احادیث جهاد به معنای امام معصوم نیست.[۳۰]

چالش آزادی عقیده

برخی بر این باورند که جهاد ابتدایی به گسترش اسلام از راه تحمیل عقیده بر مردم می‌انجامد و با آیه «لاَ إِکْراهَ فی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»[۳۱] که اکراه در دین را نفی می‌کند، ناسازگار است.[۳۲] اندیشمندان شیعه در پاسخ به این شبهه رویکردهای گوناگونی اتخاذ کرده‌اند؛ از جمله:

  • تمام آیات جهاد در قرآن، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، مقید به این هستند که جهاد باید برای یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم کردن زمینه انتخاب آزادانه دین باشد، نه برای تحمیل دین. برخی بر همین اساس همه جهادها را دفاعی دانسته‌اند.[۳۳]
  • در هیچ آیه‌ای از قرآن بر مسلمانان واجب نشده است که با مشرکان بجنگند و آنان را به پذیرش اسلام مجبور کنند و در صورت نپذیرفتن، آن‌ها را بکشند.[۳۴] افزون بر این، به اعتقاد آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران، گسترش امور اعتقادی با زور ممکن نیست.[۳۵]
  • محمدتقی مصباح یزدی (۱۳۱۳–۱۳۹۹ش) معتقد است مشروعیت «جهاد ابتدایی» در اسلام[۳۶] با هدف شناخت حق و پرستش خداوند و حاکمیت دین خدا انجام می‌شود، نه برای قدرت‌طلبی و دست‌انداختن به منافع اقتصادی و مادی جوامع؛[۳۷] زیرا پرستش خداوند در سراسر جهان از حقوق او است تا به وسیله جهاد ابتدایی (که خود نوعی دفاع از توحید است) شرک، کفر، ظلم و فساد مشرکان از میان برود و نظام توحیدی در جهان حاکم شود. این به معنای آن نیست که همه مردم در تمام عالم به اجبار مسلمان شوند.[۳۸] به گفته آیت‌الله منتظری، این معنا با آیه ۲۵۶ سوره بقره سازگار است.[۳۹]

پانویس

  1. ↑ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.
  2. ↑ منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۹۰.
  3. ↑ مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۳۹.
  4. ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۴؛ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.
  5. ↑ بهرامی، نظام سیاسی اجتماعی اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۹–۱۴۱.
  6. ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۳۸۷ش، ص۶۰؛ منتظری، پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۳۸۷ش، ص۹۰.
  7. ↑ «جهاد ابتدایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.
  8. ↑ صالحی نجف‌آبادی، جهاد در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۳۴–۳۵.
  9. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.
  10. ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۱۳۹.
  11. ↑ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.
  12. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.
  13. ↑ ابن‌براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۹۶.
  14. ↑ ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳.
  15. ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۸.
  16. ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۹.
  17. ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۸۱.
  18. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۱.
  19. ↑ جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۹–۱۳۴.
  20. ↑ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.
  21. ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۰.
  22. ↑ ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، بی‌تا، ص۲۴۶.
  23. ↑ سلار دیلمی، المراسم فی الفقه الإمامی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۱.
  24. ↑ جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۷–۱۲۹.
  25. ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶۴.
  26. ↑ خامنه‌ای، رسالهٔ آموزشی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۳۲۲.
  27. ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۶–۱۱۹.
  28. ↑ مؤمن، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، ص۵۱.
  29. ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.
  30. ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.
  31. ↑ سوره بقره، آیه ۲۵۶.
  32. ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۸.
  33. ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۷.
  34. ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۸.
  35. ↑ ادرکنی؛ مقیمی‌حاجی، «جهاد»، ص۴۲۴.
  36. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.
  37. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۱۲.
  38. ↑ مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۲–۱۵۴.
  39. ↑ منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۸۹–۹۰.