پرش به محتوا

تابعین: تفاوت میان نسخه‌ها

حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
ابرابزار
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}{{سوال}}تابعین چه کسانی هستند؟ نقش آنان در تثبیت و انتقال اسلام چگونه است؟ آیا همه آنان از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح بودند؟
{{شروع متن}}{{سوال}}تابعین چه کسانی هستند؟ نقش آنان در تثبیت و انتقال اسلام چگونه است؟ آیا همه آنان از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح بودند؟


{{پایان سوال}}{{پاسخ}}{{درگاه|واژه‌ها||}}'''تابعین''' به نسل دوم مسلمانان پس از [[صحابه]] گفته می‌شود؛ یعنی کسانی که [[پیامبر اسلام(ص)]] را ندیده‌اند، اما با [[صحابه]] آن حضرت دیدار کرده و از آنان [[حدیث]] شنیده‌اند. تابعین در انتقال آموزه‌های اسلامی از نسل صحابه به نسل‌های بعدی نقشی اساسی ایفا کردند و در شکل‌گیری [[فقه]]، [[تفسیر]]، [[حدیث]] و سایر علوم اسلامی، از ارکان اصلی به‌شمار می‌روند. آنان در سرزمین‌های مختلف اسلامی پراکنده شدند و هر گروه در شهر خود مرجعیت علمی یافتند؛ [[سعید بن مسیب]] در [[مدینه]]، [[حسن بصری]] در [[بصره]]، [[ابراهیم نخعی]] در [[کوفه]] و [[مکحول]] در [[شام]] از جمله این چهره‌ها هستند. با این حال، تابعین از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند؛ برخی از آنان در بالاترین مراتب تقوا و علم قرار داشتند و روایاتشان مورد اعتماد است، برخی در میانه قرار داشتند و برخی نیز به سبب گرایش‌های انحرافی، [[نصب]] نسبت به [[اهل بیت(ع)]]، [[قدریه|قدری‌گری]]، [[ارجاء]] یا [[جعل حدیث]]، از سوی [[علمای رجال]] تضعیف شده‌اند؛ بنابراین، شناخت تابعین و ارزیابی احوال آنان، از مباحث مهم [[علم رجال]] و [[درایه]] به‌شمار می‌رود.
{{پایان سوال}}{{پاسخ}}{{درگاه|واژه‌ها||}}'''تابعین''' به نسل دوم مسلمانان پس از [[صحابه از نگاه شیعه|صحابه]] گفته می‌شود؛ یعنی کسانی که پیامبر اسلام(ص) را ندیده‌اند، اما با صحابه آن حضرت دیدار کرده و از آنان [[حدیث]] شنیده‌اند. تابعین در انتقال آموزه‌های اسلامی از نسل صحابه به نسل‌های بعدی نقشی اساسی ایفا کردند و در شکل‌گیری [[فقه]]، [[تفسیر]]، حدیث و سایر علوم اسلامی، از ارکان اصلی به‌شمار می‌روند. آنان در سرزمین‌های مختلف اسلامی پراکنده شدند و هر گروه در شهر خود مرجعیت علمی یافتند؛ [[سعید بن مسیب]] در مدینه، [[حسن بصری]] در بصره، [[ابراهیم نخعی]] در کوفه و [[مکحول]] در شام از جمله این چهره‌ها هستند. با این حال، تابعین از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند؛ برخی از آنان در بالاترین مراتب تقوا و علم قرار داشتند و روایات‌شان مورد اعتماد است، برخی در میانه قرار داشتند و برخی نیز به سبب گرایش‌های انحرافی، اظهار دشمنی با اهل بیت(ع)، قدری‌گری، ارجاء یا [[جعل حدیث]]، از سوی علمای رجال تضعیف شده‌اند. شناخت تابعین و ارزیابی احوال آنان، از مباحث مهم [[علم رجال]] و [[درایه]] به‌شمار می‌رود.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
واژه «تابعین» جمع «تابعی» است و در اصطلاح به کسانی گفته می‌شود که [[صحابه|اصحاب پیامبر(ص)]] را درک کرده و از آنان روایت نقل کرده‌اند، بدون آنکه خود آن حضرت را دیده باشند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الطبقات الکبری|سال=1410|نام=محمد بن سعد|نام خانوادگی=ابن سعد|ناشر=دار الکتب العلمیة|جلد=5|صفحه=7|مکان=بیروت}}</ref> برخی تعریف‌ها دیدار با صحابه را شرط دانسته و برخی صرف روایت از صحابه را کافی شمرده‌اند. در علم رجال، «تابعی» در برابر «صحابی» و «تبع تابعین» قرار می‌گیرد و طبقه‌ای مستقل محسوب می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاصابة فی تمییز الصحابة|سال=1415|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن حجر عسقلانی|ناشر=دار الکتب العلمیة|جلد=1|صفحه=12|مکان=بیروت}}</ref>
واژه «تابعین» جمع «تابعی» است و در اصطلاح به کسانی گفته می‌شود که اصحاب پیامبر(ص) را درک کرده و از آنان روایت نقل کرده‌اند، بدون آنکه خود آن حضرت را دیده باشند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الطبقات الکبری|سال=1410|نام=محمد بن سعد|نام خانوادگی=ابن سعد|ناشر=دار الکتب العلمیة|جلد=5|صفحه=7|مکان=بیروت}}</ref> برخی تعریف‌ها دیدار با [[صحابه از نگاه شیعه|صحابه]] را شرط دانسته و برخی صرف روایت از صحابه را کافی شمرده‌اند. در [[علم رجال]]، «تابعی» در برابر «صحابی» و «تبع تابعین» قرار می‌گیرد و طبقه‌ای مستقل محسوب می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاصابة فی تمییز الصحابة|سال=1415|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن حجر عسقلانی|ناشر=دار الکتب العلمیة|جلد=1|صفحه=12|مکان=بیروت}}</ref>


=== اقسام تابعین ===
=== اقسام تابعین ===
تابعین از نظر ارتباط با صحابه، به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: '''تابعین کبار''' که گروهی از صحابه را درک کرده و از آنان روایت شنیده‌اند، و '''تابعین صغار''' که تنها با برخی صحابه دیدار کرده‌اند. همچنین از نظر فضل و جایگاه، تابعین به '''مخضرمین''' (کسانی که در [[جاهلیت]] و [[اسلام]] هر دو زیسته‌اند اما پیامبر(ص) را ندیده‌اند) و دیگران تقسیم شده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1405|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=مؤسسة الرسالة|جلد=4|صفحه=15|مکان=بیروت}}</ref>
تابعین از نظر ارتباط با صحابه، به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: '''تابعین کبار''' که گروهی از صحابه را درک کرده و از آنان روایت شنیده‌اند، و '''تابعین صغار''' که تنها با برخی صحابه دیدار کرده‌اند. همچنین از نظر فضل و جایگاه، تابعین به '''مخضرمین''' (کسانی که در جاهلیت و اسلام هر دو زیسته‌اند اما پیامبر(ص) را ندیده‌اند) و دیگران تقسیم شده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1405|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=مؤسسة الرسالة|جلد=4|صفحه=15|مکان=بیروت}}</ref>


== نقش تابعین در تثبیت و انتقال اسلام ==
== نقش تابعین در تثبیت و انتقال اسلام ==
خط ۱۶: خط ۱۶:


=== شکل‌گیری مکاتب تفسیری ===
=== شکل‌گیری مکاتب تفسیری ===
تابعین در [[تفسیر قرآن]] مکاتب مختلفی را بنیان نهادند. مکتب تفسیری [[مکه]] به سرپرستی [[عبدالله بن عباس]]، مکتب [[کوفه]] با حضور افرادی چون [[سعید بن جبیر]] و [[مجاهد بن جبر]]، و مکتب [[مدینه]] با محوریت [[ابی بن کعب]] از جمله این مکاتب هستند. این مکاتب تفسیری، پایه‌های تفسیر قرآن در قرون بعدی را بنا نهادند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التفسیر والمفسرون|سال=1396|نام=محمدحسین|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=دار الکتب الحدیثة|جلد=1|صفحه=76|مکان=قاهره}}</ref>
تابعین در [[تفسیر قرآن]] مکاتب مختلفی را بنیان نهادند. مکتب تفسیری مکه به سرپرستی عبدالله بن عباس، مکتب کوفه با حضور افرادی چون سعید بن جبیر و مجاهد بن جبر، و مکتب مدینه با محوریت ابی بن کعب از جمله این مکاتب هستند. این مکاتب تفسیری، پایه‌های تفسیر قرآن در قرون بعدی را بنا نهادند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التفسیر والمفسرون|سال=1396|نام=محمدحسین|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=دار الکتب الحدیثة|جلد=1|صفحه=76|مکان=قاهره}}</ref>


=== تأسیس فقه استدلالی ===
=== تأسیس فقه استدلالی ===
تابعین در شکل‌گیری [[فقه]] اسلامی نقش محوری داشتند. آنان با تکیه بر [[قرآن]] و [[سنت]] و با استفاده از [[اجتهاد]]، مسائل مستحدثه را حل کردند و زمینه‌های پیدایش [[مذاهب فقهی]] را فراهم ساختند. [[ابراهیم نخعی]] در کوفه، [[سعید بن مسیب]] در مدینه و [[حسن بصری]] در بصره از جمله فقهای برجسته تابعین هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الفقه الاسلامی و ادلته|سال=1424|نام=وهبه|نام خانوادگی=زحیلی|ناشر=دار الفکر|جلد=1|صفحه=45|مکان=دمشق}}</ref>
تابعین در شکل‌گیری [[فقه]] اسلامی نقش محوری داشتند. آنان با تکیه بر قرآن و سنت و با استفاده از اجتهاد، مسائل مستحدثه را حل کردند و زمینه‌های پیدایش مذاهب فقهی را فراهم ساختند. [[ابراهیم نخعی]] در کوفه، [[سعید بن مسیب]] در مدینه و [[حسن بصری]] در بصره از جمله فقهای برجسته تابعین هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الفقه الاسلامی و ادلته|سال=1424|نام=وهبه|نام خانوادگی=زحیلی|ناشر=دار الفکر|جلد=1|صفحه=45|مکان=دمشق}}</ref>


=== نقش در فتوحات و نشر اسلام ===
=== نقش در فتوحات و نشر اسلام ===
بسیاری از تابعین در فتوحات اسلامی شرکت کردند و در سرزمین‌های فتح‌شده به ترویج اسلام و تعلیم معارف دینی پرداختند. حضور آنان در [[شام]]، [[عراق]]، [[مصر]] و [[ایران]] موجب گسترش سریع اسلام و شکل‌گیری مراکز علمی جدید شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=4|صفحه=234|مکان=قاهره}}</ref>
بسیاری از تابعین در فتوحات اسلامی شرکت کردند و در سرزمین‌های فتح‌شده به ترویج اسلام و تعلیم معارف دینی پرداختند. حضور آنان در شام، عراق، مصر و ایران موجب گسترش سریع اسلام و شکل‌گیری مراکز علمی جدید شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=4|صفحه=234|مکان=قاهره}}</ref>


== تابعین و اهل بیت(ع) ==
== تابعین و اهل بیت(ع) ==
بخشی از تابعین، شاگردان [[امام علی(ع)]] و سایر [[امامان شیعه]] بودند و در انتقال معارف [[اهل بیت(ع)]] نقش اساسی داشتند. [[اصبغ بن نباته]]، [[کمیل بن زیاد]]، [[میثم تمار]]، [[رشید هجری]] و [[سلیم بن قیس]] از جمله تابعین شیعه هستند که در منابع رجالی شیعه توثیق شده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=رجال الکشی|سال=1404|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=کشی|ناشر=مؤسسة آل البیت|صفحه=112|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=رجال الطوسی|سال=1415|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=78|مکان=قم}}</ref>
بخشی از تابعین، شاگردان امام علی(ع) و سایر امامان شیعه بودند و در انتقال معارف اهل بیت(ع) نقش اساسی داشتند. اصبغ بن نباته، [[کمیل بن زیاد]]، [[میثم تمار]]، رشید هجری و سلیم بن قیس از جمله تابعین شیعه هستند که در منابع رجالی شیعه توثیق شده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=رجال الکشی|سال=1404|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=کشی|ناشر=مؤسسة آل البیت|صفحه=112|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=رجال الطوسی|سال=1415|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=78|مکان=قم}}</ref>


در مقابل، گروهی از تابعین با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند و در شمار [[نواصب]] یا منحرفان قرار گرفتند. [[علمای رجال]] شیعه، این گروه را تضعیف کرده و روایات آنان را غیرقابل اعتماد دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم رجال الحدیث|سال=1413|نام=سید ابوالقاسم|نام خانوادگی=خویی|ناشر=مؤسسة الخوئی الإسلامیة|جلد=1|صفحه=45|مکان=قم}}</ref>
در مقابل، گروهی از تابعین با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند و در شمار نواصب(دشمنان اهل بیت) یا منحرفان قرار گرفتند. علمای رجال شیعه، این گروه را تضعیف کرده و روایات آنان را غیرقابل اعتماد دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم رجال الحدیث|سال=1413|نام=سید ابوالقاسم|نام خانوادگی=خویی|ناشر=مؤسسة الخوئی الإسلامیة|جلد=1|صفحه=45|مکان=قم}}</ref>


== اختلاف مراتب علمی و اخلاقی تابعین ==
== اختلاف مراتب علمی و اخلاقی تابعین ==
تابعین همانند صحابه، از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند. [[علمای رجال]] با بررسی دقیق احوال آنان، مراتب مختلفی برایشان قائل شده‌اند:
تابعین همانند صحابه، از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند. علمای رجال با بررسی دقیق احوال آنان، مراتب مختلفی برایشان قائل شده‌اند:


=== تابعین ثقه و مورد اعتماد ===
=== تابعین ثقه و مورد اعتماد ===
گروهی از تابعین در بالاترین مراتب [[وثاقت]] و [[عدالت]] قرار دارند و روایاتشان در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت پذیرفته شده است. [[سعید بن مسیب]]، [[حسن بصری]]، [[سعید بن جبیر]]، [[عطاء بن ابی‌رباح]] و [[مجاهد بن جبر]] از این گروه هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تهذیب التهذیب|سال=1404|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن حجر عسقلانی|ناشر=دار الفکر|جلد=1|صفحه=45|مکان=بیروت}}</ref>
گروهی از تابعین در بالاترین مراتب وثاقت و عدالت قرار دارند و روایات‌شان در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت پذیرفته شده است. سعید بن مسیب، حسن بصری، سعید بن جبیر، عطاء بن ابی‌رباح و مجاهد بن جبر از این گروه هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تهذیب التهذیب|سال=1404|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن حجر عسقلانی|ناشر=دار الفکر|جلد=1|صفحه=45|مکان=بیروت}}</ref>


=== تابعین ضعیف ===
=== تابعین ضعیف ===
گروهی از تابعین به سبب ضعف حافظه، اشتباه در نقل حدیث یا ارسال روایات، از سوی رجالیان تضعیف شده‌اند. این گروه، روایاتشان در صورت فقدان شاهد و قرینه، غیرقابل اعتماد تلقی می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تهذیب التهذیب|سال=1404|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن حجر عسقلانی|ناشر=دار الفکر|جلد=1|صفحه=52|مکان=بیروت}}</ref>
گروهی از تابعین به سبب ضعف حافظه، اشتباه در نقل حدیث یا ارسال روایات، از سوی رجالیان تضعیف شده‌اند. این گروه، روایات‌شان در صورت فقدان شاهد و قرینه، غیرقابل اعتماد تلقی می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تهذیب التهذیب|سال=1404|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن حجر عسقلانی|ناشر=دار الفکر|جلد=1|صفحه=52|مکان=بیروت}}</ref>


=== تابعین منحرف و مورد نکوهش ===
=== تابعین منحرف و مورد نکوهش ===
برخی از تابعین به سبب گرایش‌های انحرافی، از سوی علمای رجال مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. [[حجاج بن یوسف ثقفی]] از جمله چهره‌های منفور تاریخ اسلام است که به سبب جنایات فراوانش در منابع رجالی و تاریخی مذمت شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=6|صفحه=188|مکان=قاهره}}</ref> همچنین گروهی از تابعین به [[قدریه|قدری‌گری]]، [[ارجاء]] یا [[تشبیه]] متهم شده و روایاتشان مورد خدشه قرار گرفته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1405|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=مؤسسة الرسالة|جلد=5|صفحه=167|مکان=بیروت}}</ref>
برخی از تابعین به سبب گرایش‌های انحرافی، از سوی علمای رجال مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. [[حجاج بن یوسف ثقفی]] از جمله چهره‌های منفور تاریخ اسلام است که به سبب جنایات فراوانش در منابع رجالی و تاریخی مذمت شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=6|صفحه=188|مکان=قاهره}}</ref> همچنین گروهی از تابعین به قدری‌گری، ارجاء یا تشبیه متهم شده و روایات‌شان مورد خدشه قرار گرفته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1405|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=مؤسسة الرسالة|جلد=5|صفحه=167|مکان=بیروت}}</ref>


=== تابعین جاعل حدیث ===
=== تابعین جاعل حدیث ===
گروهی از تابعین به [[جعل حدیث]] و نسبت دادن روایات دروغین به [[پیامبر(ص)]] متهم شده‌اند. این گروه در منابع رجالی به عنوان «کذاب» یا «وضاع» شناخته می‌شوند و روایاتشان به هیچ وجه قابل استناد نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الموضوعات|سال=1403|نام=ابن جوزی|نام خانوادگی=عبدالرحمن|ناشر=دار الکتب العلمیة|جلد=1|صفحه=32|مکان=بیروت}}</ref>
گروهی از تابعین به [[جعل حدیث]] و نسبت دادن روایات دروغین به پیامبر(ص) متهم شده‌اند. این گروه در منابع رجالی به عنوان «کذاب» یا «وضاع» شناخته می‌شوند و روایاتشان به هیچ وجه قابل استناد نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الموضوعات|سال=1403|نام=ابن جوزی|نام خانوادگی=عبدالرحمن|ناشر=دار الکتب العلمیة|جلد=1|صفحه=32|مکان=بیروت}}</ref>


== ارزیابی تابعین در علم رجال ==
== ارزیابی تابعین در علم رجال ==
[[علم رجال]] به عنوان دانشی که به بررسی احوال راویان حدیث می‌پردازد، از دوره تابعین شکل گرفت و در قرون بعدی به تکامل رسید. [[رجال کشی]]، [[رجال طوسی]]، [[رجال نجاشی]] و [[فهرست طوسی]] از مهم‌ترین منابع رجالی شیعه هستند که به تفصیل به بررسی احوال تابعین پرداخته‌اند. در این منابع، هر تابعی از نظر وثاقت، عدالت، مذهب و گرایش‌های فکری ارزیابی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=رجال النجاشی|سال=1407|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=نجاشی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=7|مکان=قم}}</ref>
علم رجال به عنوان دانشی که به بررسی احوال راویان حدیث می‌پردازد، از دوره تابعین شکل گرفت و در قرون بعدی به تکامل رسید. [[رجال کشی]]، [[رجال طوسی]]، [[رجال نجاشی]] و [[فهرست طوسی]] از مهم‌ترین منابع رجالی شیعه هستند که به تفصیل به بررسی احوال تابعین پرداخته‌اند. در این منابع، هر تابعی از نظر وثاقت، عدالت، مذهب و گرایش‌های فکری ارزیابی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=رجال النجاشی|سال=1407|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=نجاشی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=7|مکان=قم}}</ref>


[[علمای رجال]] اهل سنت نیز با تألیف آثاری چون [[الاستیعاب]]، [[اسد الغابة]]، [[الاصابة]] و [[تهذیب التهذیب]]، به بررسی احوال تابعین پرداخته‌اند. با این حال، معیارهای آنان در توثیق و تضعیف، با معیارهای شیعه متفاوت است؛ به ویژه در مورد تابعینی که با [[اهل بیت(ع)]] مخالفت داشتند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب فی معرفة الاصحاب|سال=1412|نام=یوسف بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن عبدالبر|ناشر=دار الجیل|جلد=1|صفحه=5|مکان=بیروت}}</ref>
علمای رجال اهل سنت نیز با تألیف آثاری چون [[الاستیعاب]]، [[اسد الغابة]]، [[الاصابة]] و [[تهذیب التهذیب]]، به بررسی احوال تابعین پرداخته‌اند. با این حال، معیارهای آنان در توثیق و تضعیف، با معیارهای شیعه متفاوت است؛ به ویژه در مورد تابعینی که با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب فی معرفة الاصحاب|سال=1412|نام=یوسف بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن عبدالبر|ناشر=دار الجیل|جلد=1|صفحه=5|مکان=بیروت}}</ref>


== منابع ==
== منابع ==
{{پانویس|۲}}{{شاخه
{{پانویس|۲}}{{شاخه
| شاخه اصلی =  
| شاخه اصلی = شخصیت‌ها و مشاهیر
| شاخه فرعی۱ =  
| شاخه فرعی۱ = مسلمانان
| شاخه فرعی۲ =  
| شاخه فرعی۲ = تابعین
}}{{ارزیابی
}}
| شناسه =  
{{ارزیابی
| عکس =  
| شناسه = شد
| درگاه =  
| عکس = شد
| ادبیات =  
| درگاه = شد
| پیوند =  
| ادبیات = شد
| ناوبری =  
| پیوند = شد
| تغییرمسیر =  
| ناوبری = شد
| ارجاعات =  
| تغییرمسیر = شد
| ارزیابی کمی =  
| ارجاعات = شد
| ارزیابی کیفی =  
| ارزیابی کمی = شد
| اولویت =  
| ارزیابی کیفی = شد
| کیفیت =  
| اولویت = ج
| کیفیت = خوب
}} {{پایان متن}}
}} {{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۵۲

سؤال
تابعین چه کسانی هستند؟ نقش آنان در تثبیت و انتقال اسلام چگونه است؟ آیا همه آنان از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح بودند؟
درگاه‌ها


تابعین به نسل دوم مسلمانان پس از صحابه گفته می‌شود؛ یعنی کسانی که پیامبر اسلام(ص) را ندیده‌اند، اما با صحابه آن حضرت دیدار کرده و از آنان حدیث شنیده‌اند. تابعین در انتقال آموزه‌های اسلامی از نسل صحابه به نسل‌های بعدی نقشی اساسی ایفا کردند و در شکل‌گیری فقه، تفسیر، حدیث و سایر علوم اسلامی، از ارکان اصلی به‌شمار می‌روند. آنان در سرزمین‌های مختلف اسلامی پراکنده شدند و هر گروه در شهر خود مرجعیت علمی یافتند؛ سعید بن مسیب در مدینه، حسن بصری در بصره، ابراهیم نخعی در کوفه و مکحول در شام از جمله این چهره‌ها هستند. با این حال، تابعین از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند؛ برخی از آنان در بالاترین مراتب تقوا و علم قرار داشتند و روایات‌شان مورد اعتماد است، برخی در میانه قرار داشتند و برخی نیز به سبب گرایش‌های انحرافی، اظهار دشمنی با اهل بیت(ع)، قدری‌گری، ارجاء یا جعل حدیث، از سوی علمای رجال تضعیف شده‌اند. شناخت تابعین و ارزیابی احوال آنان، از مباحث مهم علم رجال و درایه به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

واژه «تابعین» جمع «تابعی» است و در اصطلاح به کسانی گفته می‌شود که اصحاب پیامبر(ص) را درک کرده و از آنان روایت نقل کرده‌اند، بدون آنکه خود آن حضرت را دیده باشند.[۱] برخی تعریف‌ها دیدار با صحابه را شرط دانسته و برخی صرف روایت از صحابه را کافی شمرده‌اند. در علم رجال، «تابعی» در برابر «صحابی» و «تبع تابعین» قرار می‌گیرد و طبقه‌ای مستقل محسوب می‌شود.[۲]

اقسام تابعین

تابعین از نظر ارتباط با صحابه، به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: تابعین کبار که گروهی از صحابه را درک کرده و از آنان روایت شنیده‌اند، و تابعین صغار که تنها با برخی صحابه دیدار کرده‌اند. همچنین از نظر فضل و جایگاه، تابعین به مخضرمین (کسانی که در جاهلیت و اسلام هر دو زیسته‌اند اما پیامبر(ص) را ندیده‌اند) و دیگران تقسیم شده‌اند.[۳]

نقش تابعین در تثبیت و انتقال اسلام

تابعین حلقه واسط میان صحابه و نسل‌های بعدی مسلمانان بودند و در انتقال و تثبیت آموزه‌های اسلامی نقش‌های متعددی ایفا کردند:

نقل حدیث و حفظ سنت نبوی

مهم‌ترین نقش تابعین، حفظ و انتقال حدیث از صحابه به نسل بعد بود. بسیاری از احادیثی که امروز در جوامع روایی شیعه و اهل سنت در دسترس است، از طریق تابعین از صحابه نقل شده است. تابعین با سفر به شهرهای مختلف و دیدار با صحابه، مجموعه‌ای از روایات را گردآوری و به شاگردان خود منتقل کردند.[۴]

شکل‌گیری مکاتب تفسیری

تابعین در تفسیر قرآن مکاتب مختلفی را بنیان نهادند. مکتب تفسیری مکه به سرپرستی عبدالله بن عباس، مکتب کوفه با حضور افرادی چون سعید بن جبیر و مجاهد بن جبر، و مکتب مدینه با محوریت ابی بن کعب از جمله این مکاتب هستند. این مکاتب تفسیری، پایه‌های تفسیر قرآن در قرون بعدی را بنا نهادند.[۵]

تأسیس فقه استدلالی

تابعین در شکل‌گیری فقه اسلامی نقش محوری داشتند. آنان با تکیه بر قرآن و سنت و با استفاده از اجتهاد، مسائل مستحدثه را حل کردند و زمینه‌های پیدایش مذاهب فقهی را فراهم ساختند. ابراهیم نخعی در کوفه، سعید بن مسیب در مدینه و حسن بصری در بصره از جمله فقهای برجسته تابعین هستند.[۶]

نقش در فتوحات و نشر اسلام

بسیاری از تابعین در فتوحات اسلامی شرکت کردند و در سرزمین‌های فتح‌شده به ترویج اسلام و تعلیم معارف دینی پرداختند. حضور آنان در شام، عراق، مصر و ایران موجب گسترش سریع اسلام و شکل‌گیری مراکز علمی جدید شد.[۷]

تابعین و اهل بیت(ع)

بخشی از تابعین، شاگردان امام علی(ع) و سایر امامان شیعه بودند و در انتقال معارف اهل بیت(ع) نقش اساسی داشتند. اصبغ بن نباته، کمیل بن زیاد، میثم تمار، رشید هجری و سلیم بن قیس از جمله تابعین شیعه هستند که در منابع رجالی شیعه توثیق شده‌اند.[۸][۹]

در مقابل، گروهی از تابعین با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند و در شمار نواصب(دشمنان اهل بیت) یا منحرفان قرار گرفتند. علمای رجال شیعه، این گروه را تضعیف کرده و روایات آنان را غیرقابل اعتماد دانسته‌اند.[۱۰]

اختلاف مراتب علمی و اخلاقی تابعین

تابعین همانند صحابه، از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند. علمای رجال با بررسی دقیق احوال آنان، مراتب مختلفی برایشان قائل شده‌اند:

تابعین ثقه و مورد اعتماد

گروهی از تابعین در بالاترین مراتب وثاقت و عدالت قرار دارند و روایات‌شان در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت پذیرفته شده است. سعید بن مسیب، حسن بصری، سعید بن جبیر، عطاء بن ابی‌رباح و مجاهد بن جبر از این گروه هستند.[۱۱]

تابعین ضعیف

گروهی از تابعین به سبب ضعف حافظه، اشتباه در نقل حدیث یا ارسال روایات، از سوی رجالیان تضعیف شده‌اند. این گروه، روایات‌شان در صورت فقدان شاهد و قرینه، غیرقابل اعتماد تلقی می‌شود.[۱۲]

تابعین منحرف و مورد نکوهش

برخی از تابعین به سبب گرایش‌های انحرافی، از سوی علمای رجال مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. حجاج بن یوسف ثقفی از جمله چهره‌های منفور تاریخ اسلام است که به سبب جنایات فراوانش در منابع رجالی و تاریخی مذمت شده است.[۱۳] همچنین گروهی از تابعین به قدری‌گری، ارجاء یا تشبیه متهم شده و روایات‌شان مورد خدشه قرار گرفته است.[۱۴]

تابعین جاعل حدیث

گروهی از تابعین به جعل حدیث و نسبت دادن روایات دروغین به پیامبر(ص) متهم شده‌اند. این گروه در منابع رجالی به عنوان «کذاب» یا «وضاع» شناخته می‌شوند و روایاتشان به هیچ وجه قابل استناد نیست.[۱۵]

ارزیابی تابعین در علم رجال

علم رجال به عنوان دانشی که به بررسی احوال راویان حدیث می‌پردازد، از دوره تابعین شکل گرفت و در قرون بعدی به تکامل رسید. رجال کشی، رجال طوسی، رجال نجاشی و فهرست طوسی از مهم‌ترین منابع رجالی شیعه هستند که به تفصیل به بررسی احوال تابعین پرداخته‌اند. در این منابع، هر تابعی از نظر وثاقت، عدالت، مذهب و گرایش‌های فکری ارزیابی شده است.[۱۶]

علمای رجال اهل سنت نیز با تألیف آثاری چون الاستیعاب، اسد الغابة، الاصابة و تهذیب التهذیب، به بررسی احوال تابعین پرداخته‌اند. با این حال، معیارهای آنان در توثیق و تضعیف، با معیارهای شیعه متفاوت است؛ به ویژه در مورد تابعینی که با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند.[۱۷]

منابع

  1. ↑ ابن سعد، محمد بن سعد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری. ج۵. بیروت: دار الکتب العلمیة. ص۷.
  2. ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۵). الاصابة فی تمییز الصحابة. ج۱. بیروت: دار الکتب العلمیة. ص۱۲.
  3. ↑ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۰۵). سیر اعلام النبلاء. ج۴. بیروت: مؤسسة الرسالة. ص۱۵.
  4. ↑ مزی، یوسف بن عبدالرحمن (۱۴۰۰). تهذیب الکمال. ج۱. بیروت: مؤسسة الرسالة. ص۱۵۲.
  5. ↑ ذهبی، محمدحسین (۱۳۹۶). التفسیر والمفسرون. ج۱. قاهره: دار الکتب الحدیثة. ص۷۶.
  6. ↑ زحیلی، وهبه (۱۴۲۴). الفقه الاسلامی و ادلته. ج۱. دمشق: دار الفکر. ص۴۵.
  7. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۴. قاهره: دار المعارف. ص۲۳۴.
  8. ↑ کشی، محمد بن عمر (۱۴۰۴). رجال الکشی. قم: مؤسسة آل البیت. ص۱۱۲.
  9. ↑ طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال الطوسی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۷۸.
  10. ↑ خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۳). معجم رجال الحدیث. ج۱. قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة. ص۴۵.
  11. ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۰۴). تهذیب التهذیب. ج۱. بیروت: دار الفکر. ص۴۵.
  12. ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۰۴). تهذیب التهذیب. ج۱. بیروت: دار الفکر. ص۵۲.
  13. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۶. قاهره: دار المعارف. ص۱۸۸.
  14. ↑ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۰۵). سیر اعلام النبلاء. ج۵. بیروت: مؤسسة الرسالة. ص۱۶۷.
  15. ↑ عبدالرحمن، ابن جوزی (۱۴۰۳). الموضوعات. ج۱. بیروت: دار الکتب العلمیة. ص۳۲.
  16. ↑ نجاشی، احمد بن علی (۱۴۰۷). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۷.
  17. ↑ ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. ج۱. بیروت: دار الجیل. ص۵.