روزه: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
Nazarzadeh (بحث | مشارکتها) جز جایگزینی متن - 'بحارالانوار' به 'بحار الانوار' برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۲۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
روزه چیست؟ با چه هدفی در اسلام تشریع شده است و جایگاه آن در دیگر ادیان چگونه تعریف شده؟ | روزه چیست؟ با چه هدفی در اسلام تشریع شده است و جایگاه آن در دیگر ادیان چگونه تعریف شده؟ | ||
{{پایان سوال}} | {{پایان سوال}} | ||
'''روزه''' یعنی اینکه انسان از اذان صبح تا اذان | {{درگاه|واژهها}} | ||
'''روزه''' یعنی اینکه انسان از [[اذان صبح]] تا [[اذان مغرب]]، به نیت اطاعت از فرمان خداوند، از خوردن، آشامیدن و از چیزهایی که روزه را باطل میکند، آگاهانه خودداری نماید. روزه در [[اسلام]]، یکی از ارکان و [[فروع دین]] بهشمار میرود. طبق احکام فقهی روزه یا واجب یا مستحب یا مکروه یا حرام؛ که روزه [[ماه رمضان]] واجب و جزء ارکان دین بهشمار میرود. روزه به عنوان ضیافت الهی معرفی شده است؛ فرصتی که در آن مؤمنان با ترک لذتهای مادی، به تمرین خویشتنداری، تقویت اراده و روح میپردازند. | |||
فلسفه اصلی روزه در قرآن با عبارت | فلسفه اصلی روزه در [[قرآن]] با عبارت {{قرآن|لعلّکم تتقون}} بیان شده و آن پرورش [[تقوا]] و پرهیزکاری است. روایات نیز آثار متعددی چون اخلاص، خودسازی، همدلی با نیازمندان، یادآوری آخرت و حتی سلامت جسم را به عنوان حکمتهای روزه بیان کردهاند؛ بنابراین، روزه تنها یک تکلیف عبادی نیست، بلکه مدرسهای جامع برای رشد معنوی، اخلاقی و اجتماعی انسان است. | ||
جایگاه روزه تنها به اسلام محدود نمیشود، بلکه در ادیان آسمانی پیشین نیز وجود داشته است. یهودیان روزههای خاصی مانند | جایگاه روزه تنها به اسلام محدود نمیشود، بلکه در ادیان آسمانی پیشین نیز وجود داشته است. [[یهود|یهودیان]] روزههای خاصی مانند یوم کیپور دارند و در [[مسیحی|مسیحیت]] نیز روزه به شکل پرهیز غذایی و ریاضت برای تقرب به خدا رواج داشته است. حتی در آیینهای غیرابراهیمی نیز امساک و پرهیز از خوراک و لذتها روشی برای تزکیه روح و تهذیب درون بهشمار میرفته است. از این منظر، روزه تجربهای مشترک در میان ادیان و سنتهای بشری است که هدفی واحد را دنبال میکند: یاد خدا، تقویت معنویت و نزدیکتر شدن انسان به ارزشهای والای اخلاقی. | ||
== | == تاریخچه روزه == | ||
روزه | === روزه در ادیان پیشین === | ||
روزه به عنوان یک دستور عبادی یا آیینی دارای سابقهای طولانی در میان ادیان و اقوام گوناگون بشری است. در [[قرآن کریم]] نیز به این پیشینه اشاره شده است، آنجا که در آیه ۱۸۳ سوره بقره میفرماید:{{قرآن|أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُم|ترجمه=ای مؤمنان! همانگونه که روزه را بر اقوام پیش از شما واجب کردیم بر شما نیز واجب ساختیم|سوره=بقره|آیه=۱۸۳}}. روزهداری در میان اقوام باستانی مانند مصریها برای پرستش [[بت]] «لایسیس»، یونانیها برای پرستش بت کشاورزی «ذیمیتر» و رومیها برای پرستش «لزفس» و «سیریس ذیمیتر» یا هنگام بلا رایج بود. همچنین، در مذاهب غیر آسمانی مانند صابئیها، مانویها، برهماییها و بوداییها نیز روزه به اشکال و زمانهای مختلفی از جمله سی روز برای صابئیها، روزههای مخصوص گردش خورشید و ماه برای مانویها، و چهار روز از هر ماه قمری برای بوداییها وجود داشت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الصیام فی القرآن|نام=محمد|نام خانوادگی=دسوقی|صفحهها=۱۰ تا ۲۱}}</ref> | |||
در ادیان الهی مانند [[یهود|یهودیت]] و [[مسیحیت]] نیز روزه از جایگاهی خاص برخوردار است؛ اگرچه در [[تورات]] و [[انجیل]] کنونی اثری از وجوب صریح نیست، اما روزه ستایش شده و یهودیان پنج روز واجب و حدود ۲۵ روز مستحب به یادبود مصائب و حوادث تاریخی و مسیحیان نیز بر اساس فرقههای مختلف کاتولیک، ارتدکس، پروتستان و… با آداب و زمانهای گوناگون مانند روزههای قبل از اعیاد یا چهارشنبه و جمعه روزه میگیرند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان|نام=محمد حسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=مؤسسة الأعلمی للمطبوعات|جلد=2|صفحه=5|مکان=بیروت}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=دائره المعارف|نام=بطرس|نام خانوادگی=بستانی|ناشر=دار المعرفة|جلد=11|صفحه=70|مکان=بیروت}}</ref> | |||
=== اختلافات مذاهب در روزه === | |||
مذاهب در مورد شروط روزه گرفتن متفاوت عمل میکنند؛ برای مثال، [[امامیه]] شروط را به وجوب مانند بلوغ، عقل، عدم حیض و نفاس و صحت مانند تمییز، عدم حیض و نفاس، عدم [[کفر شیعیان|کفر]] تقسیم میکند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح لمعه|سال=1380|نام=زین الدین|نام خانوادگی=جبعی عاملی|ناشر=انتشارات دار التفسیر|صفحه=202|مکان=قم}}</ref> در حالی که [[مالکیه]] شروط را در سه دسته وجوب، صحت، و وجوب و صحت قرار میدهد،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الفقه علی المذهب الاربع|نام=عبدالرحمن|نام خانوادگی=الجزیری|ناشر=مطبعه الاستقامه بالقاهره|صفحه=544}}</ref> و [[شافعیه]] نیز شروط وجوب مانند بلوغ، اسلام، عقل و طاقه و صحت مانند تمییز، عدم حیض و نفاس را مطرح میکند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=راهنمای مذهب شافعی|سال=1337|نام=سید محمد|نام خانوادگی=شیخ الاسلام کردستان|ناشر=انتشارات دانشگاه تهران|صفحه=100}}</ref> [[زیدیه]] به صورت کلیتر سه شرط بالغ بودن، عاقل بودن و مسلمان بودن را ذکر مینماید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح الأزهار|نام خانوادگی=امام احمد مرتضی|ناشر=انتشارات مکتب غمضان|جلد=2|صفحه=3}}</ref> | |||
==== نیت روزه ==== | |||
در مورد نیت روزههای واجب مُتَعَیَّن، امامیه و مالکیه یک نیت در شب اول ماه را برای کل ماه کافی میدانند، هرچند تجدید نیت قبل از زوال برای امامیه جایز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب خلاف|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=شیخ طوسی|صفحه=217}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الفقه علی المذهب الاربع|نام=عبدالرحمن|نام خانوادگی=الجزیری|ناشر=مطبعه الاستقامه بالقاهره|صفحه=544}}</ref> در مقابل، شافعیه و زیدیه تجدید نیت در شب قبل از فجر را برای هر روز واجب میشمارند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب خلاف|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=شیخ طوسی|صفحه=217}}</ref><ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=الفقه علی المذهب الاربع|نام=عبدالرحمن|نام خانوادگی=الجزیری|ناشر=مطبعه الاستقامه بالقاهره|صفحه=549}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح الأزهار|نام خانوادگی=امام احمد مرتضی|ناشر=انتشارات مکتب غمضان|صفحهها=8و9}}</ref>''' | |||
==== اثبات رؤیت هلال ==== | |||
مذاهب در تعیین اول ماه رمضان نیز اختلاف دارند: امامیه علامت ثبوت ماه را یکی از چهار مورد رؤیت هلال، شهادت دو عادل، شیاع، یا گذشت ۳۰ روز از شعبان میداند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح الأزهار|نام خانوادگی=امام احمد مرتضی|ناشر=انتشارات مکتب غمضان|صفحهها=206}}</ref>''' شافعیه بر رؤیت هلال توسط شخص عادل یا کامل شدن ۳۰ روز شعبان تکیه دارد.'''<ref name=":0"/>''' مالکیه رؤیت را بر سه قسم دو نفر عادل، خبر جماعت کثیر، یا رؤیت یک نفر برای خودش تقسیم میکند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الفقه علی المذهب الاربع|نام=عبدالرحمن|نام خانوادگی=الجزیری|ناشر=مطبعه الاستقامه بالقاهره|صفحه=549}}</ref>''' زیدیه نیز پنج راه رؤیت هلال، تواتر خبر، ۳۰ روز شعبان، خبر یک عالم، یا خبر دو عادل را برای ثبوت ماه معتبر میداند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح الأزهار|نام خانوادگی=امام احمد مرتضی|ناشر=انتشارات مکتب غمضان|جلد=2|صفحه=3}}</ref>''' | |||
== | ==== کفاره افطار عمدی ==== | ||
در انتخاب نوع [[کفاره]] آزاد کردن بنده، ۶۰ روز روزه، یا اطعام ۶۰ مسکین، امامیه و مالکیه آن را اختیاری میدانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب خلاف|سال=1378|نام=محمدبنحسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=دفتر انتشارات اسلامی|صفحه=224}}</ref> اما شافعیه قائل به ترتیب در انجام کفارات است اول بنده، سپس روزه و در نهایت [[اطعام]].<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه تطبیقی|نام=محمد جواد|نام خانوادگی=مغنیه|ناشر=انتشارات جهاد دانشگاهی|صفحهها=144}}</ref> زیدیه نیز مستحب میداند که کفارات به ترتیب انجام شوند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب خلاف|سال=1378|نام=محمدبنحسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=دفتر انتشارات اسلامی|صفحه=224}}</ref>''' | |||
== روزه در | ==== قضای روزه میّت ==== | ||
در مورد کسی که [[روزه قضا]] بر ذمه داشته و فوت کرده است، امامیه قضا را بر عهده پسر بزرگ میداند، شافعیه صدقه دادن برای هر روز را مطرح میکند، و مالکیه در صورت وصیت، صدقه را بر ولی واجب میداند. زیدیه اساساً روزه گرفتن یک شخص به جای دیگری را نمیپذیرد.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه تطبیقی|نام=محمد جواد|نام خانوادگی=مغنیه|ناشر=انتشارات جهاد دانشگاهی|صفحه=158|فصل=الفقه علی المذهب الخمسه}}</ref>''' | |||
=== روزه در اسلام === | |||
دستور روزه در اسلام، در سال دوم هجرت در ماه مبارک رمضان واجب شد که خداوند در قرآن در آیههای ۱۸۵ و ۱۸۶، بیان فرمودند. بر اساس روایات، قبل از وجوب روزه رمضان، [[حضرت محمد(ص)|پیامبر اسلام(ص)]] سه روز در هر ماه و روز عاشورا روزه میگرفتند که برخی مفسران معتقدند این روزهها به تدریج واجب و سپس با وجوب روزه رمضان نسخ شدند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المنتخب منالسنه|سال=1378|نام=سیدابراهیم|نام خانوادگی=دیباجی|جلد=5|صفحه=12}}</ref> در مراحل اولیه تشریع، نظراتی درباره حکم روزه برای مسافران، پیران و افراد ناتوان وجود داشت که بعدها تخفیف داده شده یا نسخ گردید. حضرت علی(ع) میفرمایند: {{متن عربی|صوم القلب خیر من صیام اللسان و صوم اللسان خیر من صیام البطن|ترجمه=روزه قلب بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است}}<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=غرر الحکم|سال=1410|نام=عبدالواحد بن محمد|نام خانوادگی=آمدی|ناشر=دار الکتاب الإسلامی|صفحه=417|فصل=حکایت 80}}</ref> | |||
== حقیقت روزه == | |||
علما و مفسران تعاریف مختلفی برای روزه ارائه کردهاند، به عنوان مثال روزه در لغت به خودداری کردن از چیزی و ترک آن است. برخی لغویان به هر امساک کننده از خوردنی و نوشیدنی یا سخنی یا حرکتی اطلاق کردهاند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لسان العرب|سال=1408|نام=محمد بن مکرم|نام خانوادگی=ابن منظور|ناشر=دار الفکر|جلد=12|صفحه=350|فصل=واژه «صوم»}}</ref> | |||
و در اصطلاح [[امام خمینی]] روزه، آن است که انسان برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چیزهایی که روزه را باطل میکند، خودداری نماید<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=توضیح المسائل|سال=1392|نام=روحالله|نام خانوادگی=امام خمینی|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|مکان=تهران|فصل=احکام روزه}}</ref> و [[سید محمدحسین طباطبایی]] میفرمایند، اسلام در روزه، تنها خودداری از خوردن و آشامیدن را کافی نمیداند، بلکه دستور میدهد که روزهدار از هرچه که موجب آلودگی و ارتکاب گناه است یا او را به هوسها و وسوسههای نفسانی سوق میدهد، دوری کند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تعالیم اسلام|سال=۱۳۸۷|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبائی|ناشر=انتشارات بوستان کتاب|کوشش=با گردآوری هادی خسروشاهی|فصل=قم}}</ref> [[سید محمدکاظم یزدی]] وجوب روزه در ماه رمضان را از ضروریات دین میدانند و منکر وجوب روزه در ماه رمضان را مرتد دانسته که قتلش واجب است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=العروة الوثقی|سال=۱۴۲۰|نام=سید محمدکاظم|نام خانوادگی=طباطبایی یزدی|ناشر=دفتر انتشارات اسلامی|جلد=۳|مکان=قم}}</ref> | |||
همچنین روزه را به خودداری کردن از انجام کارهای خاص مانند خوردن و آشامیدن از اذان صبح تا مغرب با [[قصد قربت]] گفته میشود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مصطلحات الفقه، تحقیق|سال=۱۴۳۴|نام=علی|نام خانوادگی=مشکینی|ناشر=مؤسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث|صفحه=363|مکان=قم|کوشش=حمید احمدی جلفایی}}</ref> فقیه شیعه، روزه را به آمادهساختن نفس برای اجتناب از [[مبطلات روزه]] تعریف کرده است.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مصطلحات الفقه، تحقیق|سال=۱۴۳۴|نام=علی|نام خانوادگی=مشکینی|ناشر=مؤسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث|صفحه=363|مکان=قم|کوشش=حمید احمدی جلفایی}}</ref>''' روزه را آمادگی مکلف یا [[مسلمان|مسلمانی]] که مانعی مانند سفر برای روزه ندارد، برای خداوند دانستهاند، بهگونهای که خود را از [[مفطرات]] از طلوع فجر تا غروب خورشید بازمیدارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الدروس الشرعیه|سال=۱۴۱۷|نام=محمدبن مکی|نام خانوادگی=شهید اول|ناشر=مجمع البحوث الاسلامیه|صفحه=266}}</ref> روزه در اصطلاح [[شرع]] مقدس همان است که در شناسه آمده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مختلف الشیعه|نام=حسن بن یوسف بن مطهّر|نام خانوادگی=علامه حلی|جلد=3|صفحهها=359و360}}</ref> آماده ساختن [[نفس]] بر اجتناب از چیزهایی خاص<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جمل العلم و العمل|سال=1387|نام=علی بن حسین موسوی|نام خانوادگی=سید مرتضی|ناشر=مطبعة الآداب|صفحه=89}}</ref> | |||
== فلسفه روزه == | |||
فلسفه روزه طبق آیه شریفه {{قرآن|لعلّکم تتقون|سوره=بقره|آیه=۱۸۳}}، ایجاد تقوا و پرهیزگاری در انسان است. روزه با کاهش شدت غرایز، ایجاد نورانیت و تقویت عزم و اراده، مسیر کمال و سیر و سلوک بهسوی خداوند را هموار میسازد. این فلسفه را میتوان در چهار بُعد اصلی خلاصه کرد: | |||
=== بعد عرفانی === | |||
روزه به عنوان عاملی مجرب برای تعدیل [[شهوت]] و مبارزه با تمایلات نفسانی، باعث تقرب به خداوند میشود، بهگونهای که یادآور گرسنگی و عطش [[قیامت]] است. این تقرب چنان مهم است که در حدیث قدسی آمده: {{متن عربی|الصَّومُ ليِ و اَنا اُجْزي بِهِ|ترجمه=روزه برای من است و من خودم پاداش او هستم}}، که پاداش آن همان تقرب است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سفینه البحار|نام=شیخ عباس|نام خانوادگی=قمی|ناشر=انتشارات کتابخانة سنائی|صفحه=193}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|جلد=93|صفحه=285|مکان=بیروت}}</ref> همچنین در روایتی، گرسنگی و سجده از موقعیتهای نزدیکی بنده به خدا شمرده شدهاند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سفینه البحار|نام=شیخ عباس|نام خانوادگی=قمی|ناشر=انتشارات کتابخانة سنائی|صفحه=193}}</ref>''' | |||
=== بعد اخلاقی و تربیتی === | |||
روزه یکی از مهمترین وسایل برای تزکیه روح و تصفیه باطن است. روزه حقیقی صرفاً امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه پرهیز چشم، گوش و زبان از گناهان (چه کبیره و چه صغیره) است. عمل کامل به دستورات و ترک نواهی الهی که از اهداف روزه است، موجب رهایی روح از آلودگیها و رذایل اخلاقی میشود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آداب روزه داری|سال=1374|نام=سید مهدی|نام خانوادگی=شمسالدین|ناشر=انتشارات قدس|صفحهها=10و23و24|مکان=قم}}</ref> | |||
=== بعد اجتماعی === | |||
روزه بعد اجتماعی مهمی دارد و آن [[مواسات در مال نشانه شیعه بودن|مواسات]] (برادری و همدردی) است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وسائلالشیعه|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=حر عاملی|جلد=7|صفحه=7|مکان=بیروت}}</ref> [[امام باقر(ع)]] فرمودهاند که روزه واجب شده تا ثروتمندان، درد گرسنگی را حس کرده و نسبت به فقرا عطوفت نشان دهند. این بعد، مسلمانان را به اطلاع از حال نیازمندان و رسیدگی به آنان ترغیب میکند تا جامعه فقر و محرومیت را نبیند.'''<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وسائلالشیعه|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=حر عاملی|جلد=7|صفحه=7|مکان=بیروت}}</ref>''' | |||
=== بعد بهداشتی و پزشکی === | |||
[[حضرت محمد(ص)|پیامبر(ص)]] فرمودند:{{متن عربی|صوموا تصحّوا|ترجمه=روزه بگیرید تا سالم و تندرست باشید}}.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|نام=محمد باقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=احیاء التراث الاسلامی|جلد=96|صفحه=255|مکان=بیروت}}</ref> محدودیت در خوردن و آشامیدن در طول یک ماه، بهترین فرصت برای سلامتی جسم است، زیرا معده که «خانه همه دردها» است، فرصت استراحت و بازسازی مییابد. دانشمندان نیز روزه رمضان را نوعی درمان سالانه توصیف کردهاند که معده را تقویت و خون را تصفیه میکند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1375|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحهها=632و633|مکان=تهران}}</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | |||
{{ستون|۲}} | |||
* [[آثار روزه از نگاه قرآن و روایات]] | |||
* [[روزه عاشورا]] | |||
{{پایان}} | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{پانویس|۲}} | {{پانویس|۲}} | ||
{{شاخه | {{شاخه | ||
| شاخه اصلی = | | شاخه اصلی =فقه | ||
| شاخه فرعی۱ = | | شاخه فرعی۱ =احکام فقهی | ||
| شاخه فرعی۲ = | | شاخه فرعی۲ =روزه | ||
| شاخه فرعی۳ = | | شاخه فرعی۳ = | ||
}} | }} | ||
{{ارزیابی | {{ارزیابی | ||
| شناسه = | | شناسه = شد | ||
| عکس = | | عکس = <!--خالی | شد--> | ||
| درگاه = | | درگاه = شد | ||
| ادبیات = | | ادبیات = شد | ||
| پیوند = | | پیوند = شد | ||
| ناوبری = | | ناوبری = شد | ||
| تغییرمسیر = | | تغییرمسیر = شد | ||
| ارجاعات = | | ارجاعات = شد | ||
| ارزیابی کمی = | | ارزیابی کمی = شد | ||
| ارزیابی کیفی = | | ارزیابی کیفی = شد | ||
| اولویت = الف | | اولویت = الف | ||
| کیفیت = | | کیفیت = خوب | ||
}} | }} | ||
{{پایان متن}} | {{پایان متن}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۲۹
روزه چیست؟ با چه هدفی در اسلام تشریع شده است و جایگاه آن در دیگر ادیان چگونه تعریف شده؟
روزه یعنی اینکه انسان از اذان صبح تا اذان مغرب، به نیت اطاعت از فرمان خداوند، از خوردن، آشامیدن و از چیزهایی که روزه را باطل میکند، آگاهانه خودداری نماید. روزه در اسلام، یکی از ارکان و فروع دین بهشمار میرود. طبق احکام فقهی روزه یا واجب یا مستحب یا مکروه یا حرام؛ که روزه ماه رمضان واجب و جزء ارکان دین بهشمار میرود. روزه به عنوان ضیافت الهی معرفی شده است؛ فرصتی که در آن مؤمنان با ترک لذتهای مادی، به تمرین خویشتنداری، تقویت اراده و روح میپردازند.
فلسفه اصلی روزه در قرآن با عبارت ﴿لعلّکم تتقون﴾ بیان شده و آن پرورش تقوا و پرهیزکاری است. روایات نیز آثار متعددی چون اخلاص، خودسازی، همدلی با نیازمندان، یادآوری آخرت و حتی سلامت جسم را به عنوان حکمتهای روزه بیان کردهاند؛ بنابراین، روزه تنها یک تکلیف عبادی نیست، بلکه مدرسهای جامع برای رشد معنوی، اخلاقی و اجتماعی انسان است.
جایگاه روزه تنها به اسلام محدود نمیشود، بلکه در ادیان آسمانی پیشین نیز وجود داشته است. یهودیان روزههای خاصی مانند یوم کیپور دارند و در مسیحیت نیز روزه به شکل پرهیز غذایی و ریاضت برای تقرب به خدا رواج داشته است. حتی در آیینهای غیرابراهیمی نیز امساک و پرهیز از خوراک و لذتها روشی برای تزکیه روح و تهذیب درون بهشمار میرفته است. از این منظر، روزه تجربهای مشترک در میان ادیان و سنتهای بشری است که هدفی واحد را دنبال میکند: یاد خدا، تقویت معنویت و نزدیکتر شدن انسان به ارزشهای والای اخلاقی.
تاریخچه روزه
روزه در ادیان پیشین
روزه به عنوان یک دستور عبادی یا آیینی دارای سابقهای طولانی در میان ادیان و اقوام گوناگون بشری است. در قرآن کریم نیز به این پیشینه اشاره شده است، آنجا که در آیه ۱۸۳ سوره بقره میفرماید:﴿أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُم؛ ای مؤمنان! همانگونه که روزه را بر اقوام پیش از شما واجب کردیم بر شما نیز واجب ساختیم﴾(بقره:۱۸۳). روزهداری در میان اقوام باستانی مانند مصریها برای پرستش بت «لایسیس»، یونانیها برای پرستش بت کشاورزی «ذیمیتر» و رومیها برای پرستش «لزفس» و «سیریس ذیمیتر» یا هنگام بلا رایج بود. همچنین، در مذاهب غیر آسمانی مانند صابئیها، مانویها، برهماییها و بوداییها نیز روزه به اشکال و زمانهای مختلفی از جمله سی روز برای صابئیها، روزههای مخصوص گردش خورشید و ماه برای مانویها، و چهار روز از هر ماه قمری برای بوداییها وجود داشت.[۱]
در ادیان الهی مانند یهودیت و مسیحیت نیز روزه از جایگاهی خاص برخوردار است؛ اگرچه در تورات و انجیل کنونی اثری از وجوب صریح نیست، اما روزه ستایش شده و یهودیان پنج روز واجب و حدود ۲۵ روز مستحب به یادبود مصائب و حوادث تاریخی و مسیحیان نیز بر اساس فرقههای مختلف کاتولیک، ارتدکس، پروتستان و… با آداب و زمانهای گوناگون مانند روزههای قبل از اعیاد یا چهارشنبه و جمعه روزه میگیرند.[۲][۳]
اختلافات مذاهب در روزه
مذاهب در مورد شروط روزه گرفتن متفاوت عمل میکنند؛ برای مثال، امامیه شروط را به وجوب مانند بلوغ، عقل، عدم حیض و نفاس و صحت مانند تمییز، عدم حیض و نفاس، عدم کفر تقسیم میکند.[۴] در حالی که مالکیه شروط را در سه دسته وجوب، صحت، و وجوب و صحت قرار میدهد،[۵] و شافعیه نیز شروط وجوب مانند بلوغ، اسلام، عقل و طاقه و صحت مانند تمییز، عدم حیض و نفاس را مطرح میکند.[۶] زیدیه به صورت کلیتر سه شرط بالغ بودن، عاقل بودن و مسلمان بودن را ذکر مینماید.[۷]
نیت روزه
در مورد نیت روزههای واجب مُتَعَیَّن، امامیه و مالکیه یک نیت در شب اول ماه را برای کل ماه کافی میدانند، هرچند تجدید نیت قبل از زوال برای امامیه جایز است.[۸][۹] در مقابل، شافعیه و زیدیه تجدید نیت در شب قبل از فجر را برای هر روز واجب میشمارند.[۱۰][۱۱][۱۲]
اثبات رؤیت هلال
مذاهب در تعیین اول ماه رمضان نیز اختلاف دارند: امامیه علامت ثبوت ماه را یکی از چهار مورد رؤیت هلال، شهادت دو عادل، شیاع، یا گذشت ۳۰ روز از شعبان میداند.[۱۳] شافعیه بر رؤیت هلال توسط شخص عادل یا کامل شدن ۳۰ روز شعبان تکیه دارد.[۱۱] مالکیه رؤیت را بر سه قسم دو نفر عادل، خبر جماعت کثیر، یا رؤیت یک نفر برای خودش تقسیم میکند.[۱۴] زیدیه نیز پنج راه رؤیت هلال، تواتر خبر، ۳۰ روز شعبان، خبر یک عالم، یا خبر دو عادل را برای ثبوت ماه معتبر میداند.[۱۵]
کفاره افطار عمدی
در انتخاب نوع کفاره آزاد کردن بنده، ۶۰ روز روزه، یا اطعام ۶۰ مسکین، امامیه و مالکیه آن را اختیاری میدانند.[۱۶] اما شافعیه قائل به ترتیب در انجام کفارات است اول بنده، سپس روزه و در نهایت اطعام.[۱۷] زیدیه نیز مستحب میداند که کفارات به ترتیب انجام شوند.[۱۸]
قضای روزه میّت
در مورد کسی که روزه قضا بر ذمه داشته و فوت کرده است، امامیه قضا را بر عهده پسر بزرگ میداند، شافعیه صدقه دادن برای هر روز را مطرح میکند، و مالکیه در صورت وصیت، صدقه را بر ولی واجب میداند. زیدیه اساساً روزه گرفتن یک شخص به جای دیگری را نمیپذیرد.[۱۹]
روزه در اسلام
دستور روزه در اسلام، در سال دوم هجرت در ماه مبارک رمضان واجب شد که خداوند در قرآن در آیههای ۱۸۵ و ۱۸۶، بیان فرمودند. بر اساس روایات، قبل از وجوب روزه رمضان، پیامبر اسلام(ص) سه روز در هر ماه و روز عاشورا روزه میگرفتند که برخی مفسران معتقدند این روزهها به تدریج واجب و سپس با وجوب روزه رمضان نسخ شدند.[۲۰] در مراحل اولیه تشریع، نظراتی درباره حکم روزه برای مسافران، پیران و افراد ناتوان وجود داشت که بعدها تخفیف داده شده یا نسخ گردید. حضرت علی(ع) میفرمایند: «صوم القلب خیر من صیام اللسان و صوم اللسان خیر من صیام البطن؛ روزه قلب بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است»[۲۱]
حقیقت روزه
علما و مفسران تعاریف مختلفی برای روزه ارائه کردهاند، به عنوان مثال روزه در لغت به خودداری کردن از چیزی و ترک آن است. برخی لغویان به هر امساک کننده از خوردنی و نوشیدنی یا سخنی یا حرکتی اطلاق کردهاند.[۲۲]
و در اصطلاح امام خمینی روزه، آن است که انسان برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چیزهایی که روزه را باطل میکند، خودداری نماید[۲۳] و سید محمدحسین طباطبایی میفرمایند، اسلام در روزه، تنها خودداری از خوردن و آشامیدن را کافی نمیداند، بلکه دستور میدهد که روزهدار از هرچه که موجب آلودگی و ارتکاب گناه است یا او را به هوسها و وسوسههای نفسانی سوق میدهد، دوری کند.[۲۴] سید محمدکاظم یزدی وجوب روزه در ماه رمضان را از ضروریات دین میدانند و منکر وجوب روزه در ماه رمضان را مرتد دانسته که قتلش واجب است.[۲۵]
همچنین روزه را به خودداری کردن از انجام کارهای خاص مانند خوردن و آشامیدن از اذان صبح تا مغرب با قصد قربت گفته میشود.[۲۶] فقیه شیعه، روزه را به آمادهساختن نفس برای اجتناب از مبطلات روزه تعریف کرده است.[۲۷] روزه را آمادگی مکلف یا مسلمانی که مانعی مانند سفر برای روزه ندارد، برای خداوند دانستهاند، بهگونهای که خود را از مفطرات از طلوع فجر تا غروب خورشید بازمیدارد.[۲۸] روزه در اصطلاح شرع مقدس همان است که در شناسه آمده است.[۲۹] آماده ساختن نفس بر اجتناب از چیزهایی خاص[۳۰]
فلسفه روزه
فلسفه روزه طبق آیه شریفه ﴿لعلّکم تتقون﴾(بقره:۱۸۳)، ایجاد تقوا و پرهیزگاری در انسان است. روزه با کاهش شدت غرایز، ایجاد نورانیت و تقویت عزم و اراده، مسیر کمال و سیر و سلوک بهسوی خداوند را هموار میسازد. این فلسفه را میتوان در چهار بُعد اصلی خلاصه کرد:
بعد عرفانی
روزه به عنوان عاملی مجرب برای تعدیل شهوت و مبارزه با تمایلات نفسانی، باعث تقرب به خداوند میشود، بهگونهای که یادآور گرسنگی و عطش قیامت است. این تقرب چنان مهم است که در حدیث قدسی آمده: «الصَّومُ ليِ و اَنا اُجْزي بِهِ؛ روزه برای من است و من خودم پاداش او هستم»، که پاداش آن همان تقرب است.[۳۱][۳۲] همچنین در روایتی، گرسنگی و سجده از موقعیتهای نزدیکی بنده به خدا شمرده شدهاند.[۳۳]
بعد اخلاقی و تربیتی
روزه یکی از مهمترین وسایل برای تزکیه روح و تصفیه باطن است. روزه حقیقی صرفاً امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه پرهیز چشم، گوش و زبان از گناهان (چه کبیره و چه صغیره) است. عمل کامل به دستورات و ترک نواهی الهی که از اهداف روزه است، موجب رهایی روح از آلودگیها و رذایل اخلاقی میشود.[۳۴]
بعد اجتماعی
روزه بعد اجتماعی مهمی دارد و آن مواسات (برادری و همدردی) است.[۳۵] امام باقر(ع) فرمودهاند که روزه واجب شده تا ثروتمندان، درد گرسنگی را حس کرده و نسبت به فقرا عطوفت نشان دهند. این بعد، مسلمانان را به اطلاع از حال نیازمندان و رسیدگی به آنان ترغیب میکند تا جامعه فقر و محرومیت را نبیند.[۳۶]
بعد بهداشتی و پزشکی
پیامبر(ص) فرمودند:«صوموا تصحّوا؛ روزه بگیرید تا سالم و تندرست باشید».[۳۷] محدودیت در خوردن و آشامیدن در طول یک ماه، بهترین فرصت برای سلامتی جسم است، زیرا معده که «خانه همه دردها» است، فرصت استراحت و بازسازی مییابد. دانشمندان نیز روزه رمضان را نوعی درمان سالانه توصیف کردهاند که معده را تقویت و خون را تصفیه میکند.[۳۸]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ دسوقی، محمد. الصیام فی القرآن. صص۱۰ تا ۲۱.
- ↑ طباطبایی، محمد حسین. المیزان. ج۲. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. ص۵.
- ↑ بستانی، بطرس. دائره المعارف. ج۱۱. بیروت: دار المعرفة. ص۷۰.
- ↑ جبعی عاملی، زین الدین (۱۳۸۰). شرح لمعه. قم: انتشارات دار التفسیر. ص۲۰۲.
- ↑ الجزیری، عبدالرحمن. الفقه علی المذهب الاربع. مطبعه الاستقامه بالقاهره. ص۵۴۴.
- ↑ شیخ الاسلام کردستان، سید محمد (۱۳۳۷). راهنمای مذهب شافعی. انتشارات دانشگاه تهران. ص۱۰۰.
- ↑ امام احمد مرتضی. شرح الأزهار. ج۲. انتشارات مکتب غمضان. ص۳.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن. کتاب خلاف. ص۲۱۷.
- ↑ الجزیری، عبدالرحمن. الفقه علی المذهب الاربع. مطبعه الاستقامه بالقاهره. ص۵۴۴.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن. کتاب خلاف. ص۲۱۷.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ الجزیری، عبدالرحمن. الفقه علی المذهب الاربع. مطبعه الاستقامه بالقاهره. ص۵۴۹.
- ↑ امام احمد مرتضی. شرح الأزهار. انتشارات مکتب غمضان. صص۸و۹.
- ↑ امام احمد مرتضی. شرح الأزهار. انتشارات مکتب غمضان. صص۲۰۶.
- ↑ الجزیری، عبدالرحمن. الفقه علی المذهب الاربع. مطبعه الاستقامه بالقاهره. ص۵۴۹.
- ↑ امام احمد مرتضی. شرح الأزهار. ج۲. انتشارات مکتب غمضان. ص۳.
- ↑ طوسی، محمدبنحسن (۱۳۷۸). کتاب خلاف. دفتر انتشارات اسلامی. ص۲۲۴.
- ↑ مغنیه، محمد جواد. فقه تطبیقی. انتشارات جهاد دانشگاهی. صص۱۴۴.
- ↑ طوسی، محمدبنحسن (۱۳۷۸). کتاب خلاف. دفتر انتشارات اسلامی. ص۲۲۴.
- ↑ مغنیه، محمد جواد. «الفقه علی المذهب الخمسه». فقه تطبیقی. انتشارات جهاد دانشگاهی. ص۱۵۸.
- ↑ دیباجی، سیدابراهیم (۱۳۷۸). المنتخب منالسنه. ج۵. ص۱۲.
- ↑ آمدی، عبدالواحد بن محمد (۱۴۱۰). «حکایت ۸۰». غرر الحکم. دار الکتاب الإسلامی. ص۴۱۷.
- ↑ ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۰۸). «واژه «صوم»». لسان العرب. ج۱۲. دار الفکر. ص۳۵۰.
- ↑ امام خمینی، روحالله (۱۳۹۲). «احکام روزه». توضیح المسائل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- ↑ طباطبائی، سید محمدحسین (۱۳۸۷). «قم». تعالیم اسلام. به کوشش با گردآوری هادی خسروشاهی. انتشارات بوستان کتاب.
- ↑ طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (۱۴۲۰). العروة الوثقی. ج۳. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- ↑ مشکینی، علی (۱۴۳۴). مصطلحات الفقه، تحقیق. به کوشش حمید احمدی جلفایی. قم: مؤسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث. ص۳۶۳.
- ↑ مشکینی، علی (۱۴۳۴). مصطلحات الفقه، تحقیق. به کوشش حمید احمدی جلفایی. قم: مؤسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث. ص۳۶۳.
- ↑ شهید اول، محمدبن مکی (۱۴۱۷). الدروس الشرعیه. مجمع البحوث الاسلامیه. ص۲۶۶.
- ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهّر. مختلف الشیعه. ج۳. صص۳۵۹و۳۶۰.
- ↑ سید مرتضی، علی بن حسین موسوی (۱۳۸۷). جمل العلم و العمل. مطبعة الآداب. ص۸۹.
- ↑ قمی، شیخ عباس. سفینه البحار. انتشارات کتابخانة سنائی. ص۱۹۳.
- ↑ مجلسی، محمدباقر. بحار الانوار. ج۹۳. بیروت. ص۲۸۵.
- ↑ قمی، شیخ عباس. سفینه البحار. انتشارات کتابخانة سنائی. ص۱۹۳.
- ↑ شمسالدین، سید مهدی (۱۳۷۴). آداب روزه داری. قم: انتشارات قدس. صص۱۰و۲۳و۲۴.
- ↑ حر عاملی، محمد بن حسن. وسائلالشیعه. ج۷. بیروت. ص۷.
- ↑ حر عاملی، محمد بن حسن. وسائلالشیعه. ج۷. بیروت. ص۷.
- ↑ مجلسی، محمد باقر. بحار الانوار. ج۹۶. بیروت: احیاء التراث الاسلامی. ص۲۵۵.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۵). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه. صص۶۳۲و۶۳۳.