رساله عملیه
رساله عملیه در فقه شیعه امامیه، کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلفان است و خود از منابع اصلی تشریع به شمار نمی‌رود. منابع استنباط احکام، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع به فتوا می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.
مراجعه به رساله عملیه به معنای مراجعه به «منبع انسانی در کنار وحی» نیست؛ بلکه مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از تکلیف خود می‌باشد. فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر معرفت‌شناختی نشان می‌دهد دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات همیشه یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.
چیستی رساله عملیه
رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد. [۱] [۲] راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن فتوا، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.[۳]
رساله عملیه را باید با قرآن، حدیث و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.[۴]
پیشینه
فقه شیعه در دوره‌های نخست، احکام مورد نیاز مردم در قالب کتاب‌های فقهی و فتوایی عرضه می‌شد و صورت امروزی رساله‌های عملیه به تدریج شکل گرفت. از آثار فتوایی قدیمی، المقنعه شیخ مفید و النهایه شیخ طوسی را می‌توان نام برد. در دوره صفوی نیز کتاب جامع عباسی نوشته شیخ بهایی از آثار مشهور فقه غیر استدلالی به زبان فارسی شد و برای ارائه احکام به زبان قابل استفاده برای عموم اهمیت یافت.[۵][۶]
جامع عباسی در ابتدا با قلم شیخ بهایی آغاز شد و پس از درگذشت او، شاگردش نظام‌الدین محمد ساوجی در تکمیل آن نقش داشت. از این اثر به عنوان یکی از نخستین و مشهورترین نمونه‌های رساله فقهی فارسی برای عموم یاد شده است.[۷]
فقه استدلالی تا رساله عملیه
فقه استدلالی برای متخصصان نوشته می‌شود و در آن فقیه، ادله یک حکم و قواعد مورد استفاده در استنباط آن را بررسی می‌کند؛ در مقابل، رساله عملیه نتیجه این فرایند را به صورت فشرده و کاربردی در اختیار عموم قرار می‌دهد.[۸]
مبنای رجوع به مجتهد
برای بدست‌آوردن احکام شرعی سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.[۹]
علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی مانند ادبیات عرب، تفسیر قرآن، حدیث‌شناسی، رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.[۱۰]
برای مرجع تقلید شرایطی مانند اجتهاد، عدالت و در موارد اختلاف، اعلمیت مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.[۱۱]
علت اختلاف فتواها
وجود یک مجموعه مشترک از منابع دینی الزاماً به یکسان بودن تمام فتاوا نمی‌انجامد. در فرایند اجتهاد، فقیه باید درباره اعتبار سند روایت، معنای الفاظ، نحوه دلالت آنها، نسبت یک روایت با روایات دیگر، قواعد اصولی و گاهی موضوع خارجیِ مسئله قضاوت کند. تفاوت در هر یک از این مراحل می‌تواند به نتیجه متفاوتی منجر شود.[۱۲]
برای نمونه، ممکن است دو فقیه درباره اعتبار یک روایت یکسان نظر متفاوت داشته باشند؛ یکی آن را معتبر بداند و دیگری به دلیل مبنای متفاوت رجالی یا حدیثی به آن استناد نکند. همچنین ممکن است هر دو فقیه معنای روایتی یا نحوه دلالتش بر حکم اختلاف کنند.[۱۳]
افزون بر این، برخی اختلاف‌ها به تشخیص موضوع مربوط می‌شود. برای مثال ممکن است دو فقیه در حکم کلی یکسان باشند، اما درباره اینکه یک پدیده یا موضوع جدید دقیقاً تحت عنوان فقهی خاصی قرار می‌گیرد یا نه، اختلاف داشته باشند.[۱۴]
اختلاف فتاوا و خطاپذیری مجتهد
در علم اصول فقه امامیه، بحثی با عنوان تخطئه و تصویب مطرح است. بر اساس دیدگاه تخطئه که در میان اصولیان امامی جایگاه مهمی دارد، مجتهد ممکن است در استنباط خود به حکم واقعی نرسد؛ بنابراین، قول فقیه با خودِ حکم واقعی الهی یکی دانسته نمی‌شود. محمدتقی حکیم در بحث «تخطئه و تصویب» توضیح می‌دهد که واقع برای مجتهد باقی است و ممکن است اجتهاد او مطابق واقع یا مخالف آن باشد.[۱۵]
بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع وحی وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.[۱۶]
اختلاف رساله‌ها و شفافیت دین
آیا اختلاف فتوا با شفافیت دین الهی تناقض دارد و این اختلاف نشانهنقص دین نیست؟ پاسخ به این پرسش به معنای «شفافیت» بستگی دارد. اگر شفافیت به این معنا باشد که هر حکم شرعی، حتی در پیچیده‌ترین مسائل جزئی، باید برای تمام افراد بدون نیاز به دانش تخصصی و بدون امکان اختلاف تفسیری روشن باشد، وجود اختلاف فتاوا نشان می‌دهد که چنین شفافیت کامل و مستقیمی در همه مسائل فقهی وجود ندارد. مراجع نیز در برخی مسائل با یکدیگر اختلاف فتوا دارند.[۱۷]
اما اگر مقصود از شفافیت این باشد که دین منابع و اصولی برای شناخت احکام در اختیار انسان قرار داده است، در چارچوب فقه امامیه چنین تفسیر نمی‌شود که رساله عملیه جایگزین وحی شده باشد. رساله در این دیدگاه، گزارش فقهیِ نتیجه اجتهاد یک انسان متخصص است و اعتبار آن برای مقلد از طریق نظام اجتهاد و تقلید توجیه می‌شود، نه از طریق معصوم بودن نویسنده رساله.[۱۸]
رابطه رساله عملیه با مراجع تقلید
هر رساله عملیه بیانگر دیدگاه فقهی یک مرجع تقلید است. در مواردی که مقلد به صورت اجمالی بداند مراجع در مسئله‌ای اختلاف دارند، رعایت شرایطی مانند اعلمیت مطرح می‌شود و مراجعه به مجتهد اعلم واجب است.[۱۹]
منابع
- ↑ فرهنگ‌نامه اصول فقه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى. ۱۳۸۹. ص۶۰۰.
- ↑ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. ج۵. قم: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی. ۱۳۹۲. ص۷۳۱.
- ↑ سیستانی، سید علی. «تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ سیستانی، سید علی. «علّت لزوم تقلید». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ «مروری بر رساله‌های عملیه». مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
- ↑ «معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل». مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- ↑ «معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل». مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- ↑ حکیم، محمدتقی (۱۴۱۸). الأصول العامّة للفقه المقارن (ویراست دوم). نجف: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع). ص۵۸۷–۵۹۴.
- ↑ سیستانی، سید علی. «تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ سیستانی، سید علی. «علّت لزوم تقلید». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ سیستانی، سید علی. «تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ «مبانی صدور فتوا چیست؟». گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست.
- ↑ «حجیت اجتهاد». الشیعه.
- ↑ «با توجه به اشتراک منابع اجتهاد، علت اختلاف نظر بعضی از مراجع در برخی از مسائل مشترک، چیست؟». گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست.
- ↑ حکیم، محمدتقی (۱۴۱۸). الأصول العامّة للفقه المقارن (ویراست دوم). نجف: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع). ص۵۸۷–۵۹۴.
- ↑ حکیم، محمدتقی (۱۴۱۸). الأصول العامّة للفقه المقارن (ویراست دوم). نجف: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع). ص۵۹۳–۵۹۴.
- ↑ سیستانی، سید علی. «تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ سیستانی، سید علی. «علّت لزوم تقلید». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.
- ↑ سیستانی، سید علی. «تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی.