شهادت حضرت فاطمه(س)
موضوع شهادت یا وفات حضرت فاطمه زهرا(س) در منابع معتبر چطور گزارش شده است؟ کدام دیدگاه صحیح است؟
اثبات شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، به تبیین دلایل، اسناد و شواهد تاریخی بر شهادت یگانه دختر پیامبر اکرم(ص) بر اثر صدمات ناشی از هجوم به خانه ایشان می‌پردازد. چگونگی درگذشت حضرت فاطمه زهرا(س) از مباحث پراهمیت در تاریخ صدر اسلام است. در حالی که برخی جریان‌ها با استناد به تعبیر «وفات» مدعی مرگ طبیعی ایشان شده‌اند، بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که واژه وفات در ادبیات عربی و متون دینی معنایی عام داشته و منافاتی با شهادت ندارد. اسناد متواتر روایی و تاریخی در منابع شیعه و اهل سنت گواهی می‌دهند که حضرت زهرا(س) بر اثر آتش زدن در خانه، ضرب و جرح و سقط جنین به شهادت رسیده است.
مفهوم‌شناسی وفات و عدم منافات آن با شهادت
یکی از شبهات مطرح‌شده درباره ارتحال حضرت فاطمه زهرا(س)، کاربرد واژه «وفات» در متون قدیمی است. در زبان عربی و متون قرآنی و روایی، «وفات» به معنای گرفتن کامل روح و انتقال به عالم برزخ است و تمامی انواع درگذشت، از جمله شهادت را شامل می‌شود.[۱] در کاربرد قرآنی نیز آمده است: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا» (خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می‌کند).[۲] بنابراین، واژه وفات مفهومی عام دارد و بر شهادت نیز اطلاق می‌شود. چنان‌که درباره بزرگانی همچون حضرت علی(ع)، امام حسین(ع)، جعفر بن ابی‌طالب و زید بن حارثه نیز تعبیر «وفات» به کار رفته است، در حالی که در شهادت آنان هیچ تردیدی وجود ندارد.[۳] علامه مجلسی و دیگر علمای شیعه تصریح کرده‌اند که تعبیر «ماتت شهیدة» (به واسطه شهادت از دنیا رفت) نشان می‌دهد که واژه فوت یا وفات منکر وقوع شهادت نیست.[۴]
سابقه تاریخی اعتقاد به شهادت
اعتقاد به مظلومیت و شهادت حضرت زهرا(س) باور نوظهوری نیست، بلکه ریشه در عصر ائمه اطهار(ع) و سده‌های اولیه اسلام دارد.[۵] اسناد تاریخی گواهی می‌دهند که این اعتقاد حتی در کتب علمای اهل سنت نیز منعکس شده است: ضرار بن عمرو (عالم اهل سنت در سده دوم هجری) در کتاب «التحریش» تصریح می‌کند که شیعیان در قرن دوم هجری بر این باور بودند که به حضرت زهرا(س) ظلم شده و بر اثر ضرب و جرح، فرزندش سقط گردیده است.[۶] قاضی عبدالجبار معتزلی (عالم اهل سنت، متوفای ۴۱۵ق) در کتاب «تثبیت دلائل النبوة» اعتراف می‌کند که شیعیان و علمای متقدم آنان همچون شیخ مفید، از دیرباز بر مظلومیت حضرت زهرا(س) و سقط حضرت محسن(ع) اقامه عزا می‌کرده‌اند.[۷] این گزارش‌ها اثبات می‌کند که باور به شهادت حضرت زهرا(س) حقیقتی کهن است که مخالفان نیز به وجود آن در میان مسلمانان نخستین اذعان داشته‌اند.[۸]
اسناد شهادت در منابع معتبر شیعه
منابع حدیثی و فقهی شیعه مملو از روایات معتبر و تصریحات علمای برجسته بر شهادت حضرت صدیقه طاهره(س) است: روایت صحیح الکافی: شیخ کلینی در کتاب الکافی با سند صحیح از علی بن جعفر از امام موسی کاظم(ع) نقل می‌کند: «إنَّ فاطِمَةَ(ع) صِدّیقَةٌ شَهیدَةٌ» (همانا فاطمه بانوی راستگویی است که به شهادت رسیده است).[۹] علامه مجلسی در «مرآة العقول» سند این روایت را صحیح دانسته و مفاد آن را متواتر اعلام کرده است.[۱۰] اجماع علمای شیعه: شیخ طوسی در «تلخیص الشافی» تصریح می‌کند که میان علمای امامیه هیچ اختلافی وجود ندارد که عمر بن خطاب به شکم حضرت فاطمه(س) زد و باعث سقط فرزندش محسن و در نهایت شهادت ایشان شد.[۱۱] همچنین شیخ مفید در «المقنعه» و «المزار» زیارتنامه‌ای برای حضرت نقل کرده که در آن عبارت «السلام علیکِ أیتُهَا الصِّدّیقَةُ الشَّهیدَةُ» آمده است.[۱۲] روایات کامل الزیارات و کتب متقدم: ابن‌قولویه در «کامل الزیارات» و سلیم بن قیس هلالی در کتاب خود، احادیث معتبری درباره هجوم به خانه، فشار در و دیوار و سقط حضرت محسن(ع) نقل کرده‌اند که منتهی به شهادت حضرت زهرا(س) گردید.[۱۳]
اسناد و اعترافات در منابع اهل سنت
مظلومیت و شهادت حضرت زهرا(س) در معتبرترین کتاب‌های تاریخی و روایی اهل سنت نیز به تفصیل گزارش شده است: روایت جوینی در فرائد السمطین: جوینی شافعی (استاد ذهبی) در «فرائد السمطین» از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کند که فرمود: دخترم فاطمه پس از من در حالی بر من وارد می‌شود که «مَغْصُوبَةً مَقْتُولَةً» (حقش غصب‌شده و کشته‌می‌باشد).[۱۴] واژه «مقتولة» صراحت کامل در کشته شدن دارد. تهدید به آتش زدن خانه: ابن‌قتیبه دینوری در «الامامة والسیاسة»، بلاذری در «انساب الاشراف» و ابن‌عبدربه در «العقد فرید» نقل کرده‌اند که عمر بن خطاب همراه با گروهی آمد و تهدید کرد خانه را به آتش می‌کشد. هنگامی که گفتند «فاطمه در خانه است»، گفت: «وَ إنْ» (حتی اگر فاطمه در خانه باشد!).[۱۵] ضرب و جرح و سقط جنین: شهرستانی در «الملل والنحل» و صَفَدی در «الوافی بالوفیات» نقل کرده‌اند که نظّام معتزلی صراحتاً گفته است عمر در روز بیعت به شکم فاطمه(س) زد به طوری که فرزندش محسن سقط شد.[۱۶] همچنین ابن‌ابی‌دارم (محدث کوفی) بر اساس گزارش ذهبی در «میزان الاعتدال»، روایات سقط حضرت محسن(ع) را نقل می‌کرده است.[۱۷]
شواهد عقلی و قرائن تاریخی
علاوه بر اسناد نقلی، تحلیلهای تاریخی و عقلی نیز وقوع شهادت را تأیید می‌کنند: شهادت در اوج جوانی: حضرت فاطمه(س) بانویی ۱۸ ساله و در کمال سلامت بودند. رحلت ناگهانی ایشان پس از درگذشت پیامبر(ص)، بدون سابقه بیماری قبلی، از نظر عقلی جز بر اثر صدمات شدید جسمی قابل توجیه نیست.[۱۸] دفن شبانه و مخفی ماندن مزار: وصیت مؤکد حضرت زهرا(س) مبنی بر دفن شبانه، پنهان ماندن قبر و عدم اجازه به مهاجمان برای شرکت در نماز و تشییع، بزرگ‌ترین سند تاریخی بر تداوم خشم ایشان از حاکمان وقت تا لحظه شهادت است.[۱۹] در صحیح بخاری نیز آمده است که حضرت فاطمه(س) تا پایان عمر از آنان خشمگین بود و حضرت علی(ع) پیکر او را شبانه به خاک سپرد.[۲۰] بر اساس ادله روایی، اعترافات علمای فریقین و قرائن قطعی تاریخی، شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) واقعیتی مسلم و اثبات‌شده در تاریخ اسلام به‌شمار می‌رود.[۲۱]
منابع
- ↑ محسنی، «شهادت» یا «وفات» حضرت زهرا(س)؟، ص۱–۲.
- ↑ سوره زمر، آیه ۴۲.
- ↑ محسنی، «شهادت» یا «وفات» حضرت زهرا(س)؟، ص۳.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ج۵، ص۳۱۸؛ حسینی قزوینی، اسناد شهادت حضرت زهرا(س)، ص۳.
- ↑ حسینی قزوینی، آیا اعتقاد به شهادت سابقه تاریخی دارد؟، ص۱.
- ↑ ضرار بن عمرو، التحریش، ص۵۲؛ حسینی قزوینی، آیا اعتقاد به شهادت سابقه تاریخی دارد؟، ص۲.
- ↑ قاضی عبدالجبار، تثبیت دلائل النبوة، ج۱، ص۵۹۴؛ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۴۰۷.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۲۸۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۵۸؛ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۹۱.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ج۵، ص۳۱۸؛ حسینی قزوینی، اسناد شهادت حضرت زهرا(س)، ص۲.
- ↑ شیخ طوسی، تلخیص الشافی، ج۳، ص۱۵۶؛ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۱۴۷؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۹۳.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ص۱۵۶؛ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۱۵۶.
- ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ص۳۳۲؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۹۱.
- ↑ جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۳۶؛ حسینی قزوینی، اسناد شهادت حضرت زهرا(س)، ص۴.
- ↑ ابن‌قتیبه، الامامة والسیاسة، ج۱، ص۱۲؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۵۷.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۵۷؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۱۷؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۵۷.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۵۹؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۵۷.
- ↑ رجبی دوانی، بررسی برخی از ادله شهادت حضرت زهرا(س)، ص۱.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۲۰۲؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۷۷.
- ↑ صحیح بخاری، ج۳، ص۲۵۳؛ رجبی دوانی، بررسی برخی از ادله شهادت حضرت زهرا(س)، ص۲.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۱۴۷؛ دفتر تبلیغات، دفع و رفع، ص۲۶۱.