پرش به محتوا

تلاش حضرت فاطمه برای بازپس گرفتن فدک

از ویکی پاسخ
سؤال

علت پافشاری حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری فدک چه بود؟ و آیا این با مقام عصمت و زهد حضرت منافات ندارد؟

درگاه‌ها


فدک روستایی است در شمال مدینه که یهودیان در آن زندگی می‌کردند و در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به فاطمه زهرا(س) بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند و لذا حضرت با توجه به این موضوع و نیز ظلم‌هایی که در حق ایشان و امیرالمؤمنین(ع) شده بود تا آخر عمر با ابوبکر سخن نگفت.

مقدمه

«فدک» روستایی است در شمال مدینه به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن[۱] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.[۲][۳] این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.[۱]

فدک، در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.[۴] عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء(سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.[۵][۶] مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهل‌سنت نقل کرده‌اند پیامبر پس از نزول آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَی حَقَّهُ؛ و حق خویشاوند را بده﴾(اسراء:آیه ۲۶)؛ فدک را به فاطمه(س) بخشید.[۷]

مصادره فدک

فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار می‌کردند.[۸][۹] پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.[۱۰][۱۱] مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۱۲] و عثمان[۱۳] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.

دادخواهی فاطمه

پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند[۱۴] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و ام‌ایمن شهادت دادند[۱۵] و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)[۱۶] و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، ام‌ایمن و حسنین(ع)[۱۷] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.[۱۰][۱۵] البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.[۱۸]

پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبه‌ای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است[۱۹] از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیه‌ای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستم‌ها ساکت نشسته‌اند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کرده‌اند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.[۲۰]

علت اصرار حضرت زهرا(س) برای بازپس گیری فدک

سؤالی وجود دارد که چرا حضرت زهرا(س) برای گرفتن فدك تلاش می‌كرد؟ آيا ایشان دنبال مال دنيا و ثروت بود يا دنبال چيزی فراتر از زمين و املاك؟

در جواب گفته شده است بحث حضرت زهرا(س) بحث زمين نبود، بلكه با توجه به پاسخ امام کاظم(ع) به مهدی عباسی، خلافت و وصايت حضرت رسول اكرم(ص) بود. وقتی خليفه عباسی از حضرت خواست حدود فدک را بگويد تا آنرا به آنها باز گرداند، حضرت فرمود يک سمت آن كوه اُحد، سمت ديگرش عريش مصر و مرز سوم آن دريای احمر و مرز چهارمش دومة الجندل است. مهدی عباسی برآشفت و گفت: آيا اينها كه گفتی حدود فدک است؟ امام فرمود: آری همۀ اين سرزمين‌ها از مناطقی است كه با لشگركشی و جنگ باز ستانده نشده است.[۲۱]

لذا منظور امام(ع) كه اين سرزمين‌ها كه بدون جنگ و اعزام نيرو به دست مسلمين افتاده است جزء اموال امام و خليفۀ رسول خداست و تو خليفۀ واقعی پيامبر نيستی و اين حق ماست كه تو غصب كرده‌ای. پس فدک سند مظلوميت حضرت زهرا(س) و اهل بيت(ع) و رسوايی و ننگ خلفاست.

حضرت فاطمه (س) به بهانۀ غصب فدک در پی باز ستاندن حق غصب شدۀ امير مؤمنان(ع) بود و لذا به همين منظور مستدل و مبرهن و محكم و قاطع سخن می‌گفت و خليفه را رسوا و مردم را هشدار و انصار را تحريک می‌كرد.

تلاش حضرت زهرا(س) برای پس گرفتن فدك و دادخواهی‌های ايشان به اين منظور بود كه مردم را آگاه نمايد كه جانشين و وصی پدر بزرگوار ايشان كسی جز علی(ع) نيست و اينها كسانی هستند كه نه تنها اموال دختر پيامبر را غصب كرده‌اند بلكه خلافت را نيز به غارت برده‌اند و به همین خاطر است كه حضرت خطبه می‌خواند و دادخواهی می‌كند و از مظلوميت اميرالمؤمنين(ع) سخن می‌راند. قابل ذكر است كه خود فدک هم به خاطر همان اهدافی كه پيامبر(ص) از بخشيدن آن به دخترش داشت، اهميت به سزايی داشت و چشم پوشی از آن به منزلۀ سست كردن اقتصاد اهل بيت(ع) و شيعيان آنها بود. علاوه بر اينكه امام علی(ع) می‌توانست با صرف اين اموال در مواردی مثل آزاد كردن بردگان، كمک به انسان‌های ضعيف النفس و ... قلب‌های آنان را به ولايت متمايل كند و با دستگيری و كمک به شيعيان مستمند از فشارهای مالي كه گاهی باعث تمايل آنان به غاصبان ولايت می‌شد جلوگيری نمايند. بنابراين اصرار بر پس‌گيري فدک برای بهره‌برداری محض نبود، بلكه صرف گسترش مكتب اهل بيت(ع) بود.


منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۹۹۵). معجم البلدان. ج۴. بیروت، دارصادر. ص۲۳۸.
  2. ↑ بلادی، عاتق بن غیث (۱۴۳۱). معجم معالم الحجاز. ج۲. مکه، مؤسسة الریان. ص۲۰۶.
  3. ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۴۶). مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام. ص۱۴.
  4. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ج۳. بیروت، دارالتراث. ص۱۵.
  5. ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. ‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
  6. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۹. قم، انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۰۳.
  7. ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۸۰). فروغ ولایت. قم، مؤسسه امام صادق(ع). ص۲۱۹.
  8. ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۹۰.
  9. ↑ عاملی، سید جعفر مرتضی (۱۴۲۶). الصحیح من سیرة النبی الاعظم. ج۱۸. قم، دارالحدیث. ص۲۴۱.
  10. ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳). الکافی. ج۱. تهران، دارالکتب الاسلامیه. ص۵۴۳.
  11. ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۰). المقنعة. قم، مؤسسه نشر اسلامی. ص۲۸۹ ـ ۲۹۰.
  12. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۶.
  13. ↑ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۹۲۲). المعارف. قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب. ص۱۹۵.
  14. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۴). فتوح البلدان. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵ ـ ۳۶.
  15. ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ حلبی، علی بن ابراهیم (۱۹۷۱). السیرة الحلبیة. ج۳. بیروت،‌ دار الکتب العلمیة. ص۵۱۲.
  16. ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. ‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
  17. ↑ ایجی، عبدالرحمن بن احمد (۱۹۹۷). کتاب المواقف. ج۳. بیروت، دار الجیل. ص۶۰۸.
  18. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵.
  19. ↑ اربلی، علی بن عیسی (۱۴۲۱). کشف الغمة. ج۱. قم، رضی. ص۳۵۳ ـ ۳۶۴.
  20. ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج علی أهل اللجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۱۰۷ ـ ۱۰۸.
  21. ↑ چشمه در بستر، مسعود پورسيدآقايي، ص165، انتشارات حضور، چاپ چهارم، بهار 84.