تلاش حضرت فاطمه برای بازپس گرفتن فدک
این مقاله هماکنون به دست روح الله بهمنی در حال ویرایش است. |
علت پافشاری حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری فدک چه بود؟ و آیا این با مقام بلند آن حضرت منافات ندارد؟

فدک روستایی است در شمال مدینه که یهودیان در آن زندگی میکردند و در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به فاطمه زهرا(س) بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاینرو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند و لذا حضرت با توجه به این موضوع و نیز ظلمهایی که در حق ایشان و امیرالمؤمنین(ع) شده بود تا آخر عمر با ابوبکر سخن نگفت.
مقدمه
«فدک» روستایی است در شمال مدینه به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن[۱] که یهودیان در آن زندگی میکردند.[۲][۳] این منطقه مزارع، باغات و نخلستانهای بسیاری داشت.[۱]
بخشیدن فدک به فاطمه
فدک، در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.[۴] عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء(سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان میافتد را مختص پیامبر میدانند.[۵][۶]
مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهلسنت نقل کردهاند پیامبر پس از نزول آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ؛ و حق خویشاوند را بده﴾(اسراء:آیه ۲۶)؛ فدک را به فاطمه(س) بخشید.[۷] از علمای اهلسنت جلالالدین سیوطی در الدرالمنثور،[۸] متقی هندی در کَنزالعُمال،[۹] حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،[۱۰] قُندوزی در ینابیع المَودة[۱۱] و دیگران[۱۲] این مطلب را نقل کردهاند.
رابطه فدک با امامت
گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه(س) برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت امامت باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه علی(ع) تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند.[۱۳] برای اثبات این دیدگاه به روایتی استناد شده است که بر اساس آن هارون عباسی از امام کاظم(ع) خواست تا حدود فدک را تعیین کند و امام مرزهای حکومت عباسی[۱۴] و حتی بیشتر از آن را تعیین کرد. هارون هم گفت دیگر برای ما چیزی نمیماند.[۱۵] همچنین در روایتی که از اُماَیمن نقل شده است فاطمه از پیامبر(ص) خواست فدک را به او ببخشد که اگر در آینده نیاز و احتیاجی داشته باشد به سبب آن برطرف گردد.[۱۶]
مصادره فدک و دادخواهی فاطمه
فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار میکردند.[۱۷][۱۸] پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاینرو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.[۱۹][۲۰] مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۲۱] و عثمان[۲۲] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.
دادخواهی فاطمه
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان میرسد و از او میراثی نمیماند[۲۳] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و امایمن شهادت دادند[۲۴] و بنابر برخی دیگر، امایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)[۲۵] و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، امایمن و حسنین(ع)[۲۶] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دستدرازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.[۱۹][۲۴] البته بنابر برخی منابع اهلسنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.[۲۷]
خطبه فدکیه
پس از بینتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبهای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است[۲۸] از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیهای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کردهاند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.[۲۹]
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۹۹۵). معجم البلدان. ج۴. بیروت، دارصادر. ص۲۳۸.
- ↑ بلادی، عاتق بن غیث (۱۴۳۱). معجم معالم الحجاز. ج۲. مکه، مؤسسة الریان. ص۲۰۶.
- ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۴۶). مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام. ص۱۴.
- ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ج۳. بیروت، دارالتراث. ص۱۵.
- ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. بیروت، دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
- ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۹. قم، انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۰۳.
- ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۸۰). فروغ ولایت. قم، مؤسسه امام صادق(ع). ص۲۱۹.
- ↑ سیوطی، جلالالدین. الدر المنثور. ج۲. بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر. ص۱۵۸.
- ↑ متقی هندی، علی بن حسامالدین (۱۴۱۹). کنز العُمال. ج۲. بیروت، موسسة الرسالة. ص۱۵۸.
- ↑ حاکم حسکانی، عبیدالله بن احمد. شواهد التنزیل. ج۱. مؤسسة النشر الطبع و النشر. ص۴۳۹.
- ↑ قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (۱۴۲۲). ینابیع المودة. ج۱. قم، دار الاسوة. ص۱۳۸.
- ↑ حسینی جلالی، محمدباقر (۱۴۲۶). فدک و العوالی او الحوایط السبعه فی الکتاب و السنة و التاریخ و الادب. مشهد، دبیرخانه کنگره میراث علمی و معنوی حضرت زهرا(س). ص۱۴۶ ـ ۱۴۹.
- ↑ منتظری، حسینعلی (۱۳۸۶). خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک. قم، مؤسسه فرهنگی خرد آوا. ص۳۹۳.
- ↑ قرشی، باقر شریف (۱۴۲۹). حیاة الامام موسی بن جعفر(ع). مهر دلدار. ص۴۷۲.
- ↑ ابنشهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابیطالب. ج۴. قم، نشر علامه. ص۳۲۰ ـ ۳۲۴.
- ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد. الاختصاص. قم، جامعه مدرسین. ص۱۸۴.
- ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۹۰.
- ↑ عاملی، سید جعفر مرتضی (۱۴۲۶). الصحیح من سیرة النبی الاعظم. ج۱۸. قم، دارالحدیث. ص۲۴۱.
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳). الکافی. ج۱. تهران، دارالکتب الاسلامیه. ص۵۴۳.
- ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۰). المقنعة. قم، مؤسسه نشر اسلامی. ص۲۸۹ ـ ۲۹۰.
- ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۶.
- ↑ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۹۲۲). المعارف. قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب. ص۱۹۵.
- ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۴). فتوح البلدان. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵ ـ ۳۶.
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ حلبی، علی بن ابراهیم (۱۹۷۱). السیرة الحلبیة. ج۳. بیروت، دار الکتب العلمیة. ص۵۱۲.
- ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. بیروت، دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
- ↑ ایجی، عبدالرحمن بن احمد (۱۹۹۷). کتاب المواقف. ج۳. بیروت، دار الجیل. ص۶۰۸.
- ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵.
- ↑ اربلی، علی بن عیسی (۱۴۲۱). کشف الغمة. ج۱. قم، رضی. ص۳۵۳ ـ ۳۶۴.
- ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج علی أهل اللجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۱۰۷ ـ ۱۰۸.

