رابطه حضرت فاطمه و ابوبکر
چرا فاطمه زهرا(س) پس از غصب فدک، تا پایان عمر با ابوبکر سخن نگفت؟

مقدمه
فدک دهکدهای حاصلخیز در نزدیکی خیبر[۱] و به فاصله ۲۰۰ کیلومتری مدینه بود که یهودیان در آن زندگی میکردند[۲]. این منطقه مزارع، باغات و نخلستانهای بسیاری داشت[۳].
بخشیدن فدک به فاطمه
فدک، در زمان پیامبر، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد[۴]. ازاینرو پیامبر آن را به فاطمه(س) بخشید. عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان میافتد را مختص پیامبر میدانند[۵].
مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهلسنت نقل کردهاند که پیامبر پس از نزول آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَیٰ حَقَّهُ﴾؛ و حق خویشاوند را بده»[۶] فدک را به فاطمه بخشید[۷]. از علمای اهلسنت جلالالدین سیوطی در الدرالمنثور[۸]، متقی هندی در کَنزالعُمال[۹]، حاکم حسکانی در شواهد التنزیل[۱۰]، قُندوزی در ینابیع المَودة[۱۱] و دیگران[۱۲] این مطلب را نقل کردهاند.
رابطه فدک با امامت
گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت امامت باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه علی(ع) تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند[۱۳]. برای اثبات این دیدگاه به روایتی استناد شده است که بر اساس آن هارون عباسی از امام کاظم(ع) خواست تا حدود فدک را تعیین کند و امام مرزهای حکومت عباسی[۱۴] و حتی بیشتر از آن را تعیین کرد. هارون هم گفت دیگر برای ما چیزی نمیماند[۱۵]. همچنین در روایتی که از اُماَیمن نقل شده است فاطمه از پیامبر(ص) خواست که فدک را به او ببخشد که اگر در آینده نیاز و احتیاجی داشته باشد به سبب فدک برطرف گردد[۱۶].
مصادره فدک و دادخواهی فاطمه
فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار میکردند[۱۷]. پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاینرو آن را به نفع خلافت مصادره کرد[۱۸]. مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۱۹] و عثمان[۲۰] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.
دادخواهی فاطمه
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان میرسد و از او میراثی نمیماند[۲۱] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و امایمن شهادت دادند[۲۲] و بنابر برخی دیگر، امایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)[۲۳] و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، امایمن و حسنین[۲۴] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دستدرازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد[۲۵]. البته بنابر برخی منابع اهلسنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید[۲۶]. ابنابیالحدید معتزلی میگوید: «از ابنفارقی مدرس مدرسه غربی بغداد پرسیدم آیا فاطمه راست میگفت؟ ابنفارقی گفت آری. پرسیدم پس چرا ابوبکر فدک را به او نداد؟ گفت اگر چنین میکرد فردا خلافت را برای شوهرش ادعا میکرد و ابوبکر نمیتوانست سخنش را نپذیرد؛ چرا که درباره فدک حرف او را بدون شاهد پذیرفته بود». ابنابیالحدید در ادامه مینویسد: «ابنفارقی اگرچه به شوخی این سخن را گفت، حرفش صحیح بود»[۲۷].
استدلال ابوبکر بر ارث نگذاشتن انبیا
گزارش شده است ابوبکر در پاسخِ دادخواهی به فاطمه گفت: «از پیامبر(ص) شنیدم: ما (انبیا) ارث نمیگذاریم و آنچه از ما باقی میماند، صدقه است»[۲۸]. در مقابل حضرت فاطمه(س) در خطبه فدکیه به آیاتی از قرآن اشاره کرد که به ارث بردن از پیامبران اشاره دارد[۲۹] و این سخن ابوبکر را مخالف آیات قرآن دانست[۳۰]. علمای شیعه گفتهاند این عبارت را غیر از ابوبکر هیچکدام از صحابه نقل نکردهاند[۳۱].
نقل شده است هنگامی که عثمان به خلافت رسید، عایشه و حفصه پیش او رفتند و از او خواستند آنچه پدرانشان (خلیفه اول و دوم) به آنان میدادند، مجدد به آنان بدهد؛ اما عثمان گفت به خدا سوگند چنین چیزی به شما نمیدهم... آیا شما دو نفر نبودید که نزد پدرتان شهادت دادید... پیامبران ارث نمیگذارند. روزی چنین شهادت دادید و روزی میراث پیامبر(ص) را درخواست میکنید؟[۳۲]
خطبه فدکیه
پس از بینتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبهای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است[۳۳] از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیهای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کردهاند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.[۳۴]
نارضایتی فاطمه تا پایان عمر
بنا بر روایاتی که در صحیح بخاری از صحاح اهلسنت نقل شده است حضرت فاطمه(س) از ابوبکر و عمر ناراحت شد و تا زمان شهادت بر آن دو غضبناک بود[۳۵]. روایات دیگری نیز با همین مضمون از اهلسنت نقل شده است[۳۶]. نقل شده است ابوبکر و عمر برای جلب رضایت فاطمه(س) تصمیم گرفتند با او دیدار کنند؛ اما فاطمه نپذیرفت. آنان سپس با واسطه قراردادن امام علی(ع) با فاطمه دیدار کردند. حضرت فاطمه(س) در این دیدار این حدیث بضعه را که پیامبر درباره شأن و جایگاه او گفته بود یادآور شد و از آنان راضی نشد.[۳۷]
منابع
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ بلادی، معجم معالم الحجاز، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۲۰۶ و ۲۰۵ و ج۷، ص۲۳؛ سبحانی، «حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک»، ص۱۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵ق، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۲۰۳.
- ↑ سوره اسراء: آیه ۲۶.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۹.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، بیروت، ج۲، ص۱۵۸ و ج۵، ص۲۷۳.
- ↑ متقی هندی، کنز العُمال، [بیتا]، ج۲، ص۱۵۸ و ج۳، ص۷۶۷.
- ↑ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، مؤسسة الطبع و النشر، ج۱، ص۴۳۹ و ۴۴۱.
- ↑ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۳۸ و ۳۵۹.
- ↑ نگاه کنید به حسینی جلالی، کتاب فدک و العوالی، ۱۴۲۶ق، ص۱۴۶-۱۴۹.
- ↑ منتظری، خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۳.
- ↑ قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر، ۱۴۲۹ق، ص۴۷۲.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۰-۳۲۴.
- ↑ شیخ مفید، اختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۹۰؛ سید جعفر مرتضی، الصحیح، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۴۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۵۴۳؛ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۸۹ و ۲۹۰.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۶.
- ↑ نگاه کنید به ابنقتیبه، المعارف، ص۱۹۵.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۳۵-۳۶.
- ↑ حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶.
- ↑ ایجی، المواقف، ۱۹۹۷م، ج۳، ص۶۰۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۵۴۳؛ نگاه کنید به حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۵.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۲۸۴.
- ↑ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۷۹.
- ↑ مانند: سوره نمل، آیه ۱۶؛ سوره مریم، آیه ۵و۶.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰۷و۱۰۸.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۲.
- ↑ طبری، المسترشد، ۱۴۱۵ق، ص۵۹۷؛ حلبی، تقریب المعارف، ۱۴۰۴ق، ص۲۸۶.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۵۳-۳۶۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰۷و۱۰۸.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۷۹.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، دار احیاء التراث، ج۳، ص۱۳۸۰
- ↑ ابنقتیبه، الامامة و السیاسة، ۱۳۸۲ق، ج۱، ص۳۱.

