جهاد ابتدایی

جهاد ابتدایی، در فقه اسلامی به جنگی گفته میشود که مسلمانان برای گسترش اسلام و رفع موانع دعوت آغاز میکنند، در مقابل جهاد دفاعی که در پاسخ به تهاجم دشمن انجام میشود.[۱] این مفهوم از دیرباز میان فقها و متکلمان مسلمان محل بحث و اختلاف بوده است.[۲] در دوران معاصر، با تحول در نظام روابط بینالملل، شکلگیری کنوانسیونهای جهانی، حاکمیت ملی و اصل آزادی عقیده، این پرسش جدی مطرح شده که آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی در دنیای امروز قابل توجیه است یا خیر؟[۳] در پاسخ، دیدگاههای متفاوتی میان اندیشمندان مسلمان شکل گرفته است. گروهی با استناد به شرایط خاص وجوب جهاد ابتدایی، آن را در دوران غیبت عملاً غیرقابل تحقق میدانند.[۴] گروهی دیگر با بازتعریف مفهوم جهاد ابتدایی، آن را به دفاع از مظلومان و رفع موانع دعوت تفسیر میکنند.[۵] برخی نیز با نگاه انتقادی، اصل مشروعیت جهاد ابتدایی را زیر سؤال برده و آن را با آزادی عقیده و حقوق بشر ناسازگار میشمارند.[۶]
مفهومشناسی
جهاد ابتدایی ترکیبی از دو واژه «جهاد» و «ابتدایی» است. در اصطلاح فقهی، جهاد ابتدایی جهادی است که با هدف گسترش اسلام از سوی مسلمانان آغاز میشود و در آن دشمن به مسلمانان تهاجم نکرده است.[۷] این نوع جهاد از واجبات کفایی دانسته شده است؛ یعنی اگر گروهی از مسلمانان آن را انجام دهند، از دیگران ساقط میشود.[۸] در مقابل، جهاد دفاعی جهادی است که در پاسخ به تهاجم دشمن به جان، مال، ناموس یا سرزمین مسلمانان انجام میشود و بر همه مسلمانان واجب است.[۹]
برخی فقها و پژوهشگران معاصر از جمله حسینعلی منتظری، ناصر مکارم شیرازی و نعمتالله صالحی نجفآبادی، اصل جهاد ابتدایی را حتی در زمان معصومان انکار کرده و معتقدند تمام جهادهای اسلام، دفاعی بوده است.[۱۰] از نگاه آنان، جهاد برای نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام در حقیقت جهاد دفاعی است.[۱۱]
تاریخچه و خاستگاه بحث
بحث جهاد ابتدایی از صدر اسلام و دوران غیبت در میان مفسران و فقها مطرح بوده است.[۱۲] در میان متقدمین، دیدگاه مشهور و حتی نزدیک به اجماع بر وجود جهاد ابتدایی در سیره پیامبر(ص) است.[۱۳] با این حال، برخی پژوهشگران معتقدند که هدف این جهاد نباید مسلمانکردن اجباری مردم دانست، بلکه تأمین امنیت و رفع موانع از مسیر دعوت، آزادی اندیشه و گسترش ایمان از اهداف اصلی آن بهشمار میرود.[۱۴]
سه منشأ اصلی اختلاف در مسئله جهاد ابتدایی وجود دارد: نخست، تفاوت در تعریف جهاد ابتدایی؛ برخی آن را جهادی برای دعوت اجباری مردم به اسلام میدانند، در حالی که این تعریف با معنای اصطلاحی جهاد ابتدایی یکسان نیست.[۱۵] دوم، صحت و سقم گزارشهای تاریخی درباره برخی جنگهای دوره نبوی.[۱۶] سوم، نحوه تحلیل سیره و شرایط و ظرف تحقق آن.[۱۷]
شرایط وجوب جهاد ابتدایی
بنابر نظرات مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط اصلی دارد:
حضور امام معصوم
بنابر این شرط، در صورت عدم حضور معصوم، مانند دوران غیبت، جهاد ابتدایی جایز نیست.[۱۸] از نظر فقه شیعه، این نوع جهاد جز در زمان حضور امام یا کسی که شخصاً از ناحیه امام منصوب شده باشد، جایز نیست.[۱۹] یعنی از نظر فقه شیعه، حتی یک حاکم شرعی نیز مجاز نیست که دست به چنین جنگ ابتدایی بزند.[۲۰]
با این حال، برخی از فقهای گذشته و معاصر، از جمله شیخ مفید، سید ابوالقاسم خویی و محمد مؤمن، شرط حضور معصوم برای وجوب جهاد ابتدایی را غیرقابل قبول دانستهاند.[۲۱][۲۲]
قدرت کافی مسلمانان
دومین شرط، توانایی و قدرت کافی مسلمانان برای آغاز جهاد است.[۲۳]
دعوت کفار به اسلام
سومین شرط، دعوت کفار به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از آغاز جنگ است.[۲۴] در فقه تصریح شده که جهاد ابتدایی منوط به دعوت است؛ یعنی پیش از آغاز جهاد، مسلمانان باید کفار را به اسلام دعوت کنند.[۲۵]
دیدگاههای معاصر درباره جهاد ابتدایی
دیدگاه انکار و بازتعریف
گروهی از فقها و پژوهشگران معاصر، اصل جهاد ابتدایی را انکار کرده و معتقدند تمام جهادهای اسلام، دفاعی بوده است.[۲۶] حسینعلی منتظری، ناصر مکارم شیرازی و نعمتالله صالحی نجفآبادی از این گروه هستند.[۲۷] از نگاه آنان، جهاد برای نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام در حقیقت جهاد دفاعی است.[۲۸] آیتالله مکارم شیرازی معتقد است «جهاد ابتدایی» تهاجم و تحمیل عقیده نیست، بلکه دعوت به اندیشه و تفکر در جهت انتخاب عقیده حق است.[۲۹]
دیدگاه جواز توسط ولی فقیه
آیتالله خامنهای در پاسخ به استفتایی درباره حکم جهاد ابتدایی در زمان غیبت، فرمودهاند: «بعید نیست که حکم به جهاد ابتدایی توسط فقیه جامعالشرایطی که متصدی ولایت امر مسلمین است، در صورتی که مصلحت آن را اقتضا کند، جایز باشد، بلکه این نظر اقوی است.»[۳۰] بر اساس این دیدگاه، ولی فقیه جامعالشرایط میتواند در صورت تشخیص مصلحت، حکم به جهاد ابتدایی دهد.[۳۱]
از منظر آیتالله خامنهای، در معنای هر دو گونه جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی، دفاع از حقوق فطری ملتها نهفته است. در جهاد ابتدایی، دفاع از حقوق ملتهایی که تحت تسلط نظام سلطه قرار دارند، مدنظر گرفته شده است.[۳۲]
دیدگاه فلسفه رفع فتنه
آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی معتقد است آیات متعدد قرآن بحث جهاد ابتدایی را مطرح میکند و فلسفه آن، رفع فتنه شرک و برپایی توحید در زمین است.[۳۳] او با استناد به آیه ۳۹ سوره انفال «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّیٰ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ» بیان میکند که دو غایت برای جهاد با مشرکان در این آیه ذکر شده است: غایت اول «حتی لا تکون فتنة» است که مراد از «فتنه» در این آیه، شرک و آشوبی است که مانع گسترش دین خدا میشود. غایت نهایی جهاد «وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ» است؛ یعنی دین تماماً برای خدا باشد.[۳۴]
نقدها و چالشهای معاصر
تعارض با آزادی عقیده
یکی از مهمترین چالشهای جهاد ابتدایی در دنیای امروز، تعارض آن با اصل آزادی عقیده است. بر اساس مبانی دین اسلام، پذیرفتن دین باید کاملاً مختارانه، با طیب خاطر و بدون هیچ اجبار، اکراه یا تلقینی همراه باشد.[۳۵] جهاد ابتدایی به معنای حمله پیشدستانه و برای عرضه و اشاعه دین، با مسائل و مباحث دنیای امروز از جمله موضوعات مربوط به روابط بینالملل و وجود کنوانسیونها و قراردادهای بینالمللی میان کشورها مبنی بر تعهدات دوجانبه یا چندجانبه به منظور عدم تعرض و حفظ تمامیت ارضی، با تعارض همراه خواهد بود.[۳۶]
تعارض با حقوق بینالملل
نهاد جهاد ابتدایی در نظام حقوقی اسلام با نظریه «مسئولیت حمایت» در حقوق بینالملل قابل تطبیق است، اما هر یک از این دو نهاد با شبهات و تعارضات قابل توجهی روبرو هستند.[۳۷] در مورد مسئولیت حمایت، نقض حاکمیت ملی و در مورد جهاد ابتدایی، نقض حقوق اولیه بشر یعنی حق حیات و آزادی عقیده مطرح است.[۳۸]
شبهه تعارض با آیه «لا اکراه فی الدین»
یکی از شبهات مطرح در تفسیر آیه «لا اکراه فی الدین» (بقره: ۲۵۶)، مسئله تعارض جهاد ابتدایی در اسلام با این آیه است.[۳۹] مفسران برای حل این شبهه راهکارهای متعددی ارائه کردهاند که لزوم حمل آیات مطلق جهاد بر آیات مقید، بهترین آن دانسته شده است.[۴۰] از هیچکدام از آیات جهاد در قرآن نمیتوان برداشت کرد که کافران و مشرکان را باید وادار به اسلام آوردن کرد.[۴۱] برخی دیگر از مفسران معتقدند همه آیات جهاد در قرآن کریم، مشروط و مقید به کمک به مظلومان، مبارزه با اختناق و فراهم شدن زمینه انتخاب آزادانه دین هستند.[۴۲]
نقد تاریخی
برخی پژوهشگران معتقدند درباره برخی جنگهای دوره نبوی، درستی یا نادرستی گزارشهای تاریخی مورد بحث است و برخی معتقدند بخشی از این جنگها بعدها برای توجیه رفتار برخی افراد به پیامبر(ص) نسبت داده شده است.[۴۳] همچنین، حتی اگر اصل یک اقدام نظامی در منابع تاریخی پذیرفته شود، باید شرایط و ظرف تحقق آن نیز بررسی شود، زیرا تحلیل شرایط میتواند در تعیین اینکه یک اقدام، دفاعی یا ابتدایی بوده است، تأثیرگذار باشد.[۴۴]
جمعبندی
در پاسخ به این پرسش که آیا احکام جهاد ابتدایی در دنیای امروز قابل توجیه است، باید گفت که این مسئله محل اختلاف جدی میان اندیشمندان مسلمان است. از یک سو، مشهور فقهای شیعه جهاد ابتدایی را مشروط به حضور امام معصوم(ع) دانسته و در دوران غیبت آن را غیرقابل تحقق میشمارند.[۴۵] از سوی دیگر، برخی فقهای معاصر با بازتعریف این مفهوم، آن را به دفاع از مظلومان و رفع موانع دعوت تفسیر کرده و حتی در دوران غیبت، حکم به جواز آن توسط ولی فقیه جامعالشرایط دادهاند.[۴۶] در مقابل، گروهی دیگر اصل مشروعیت جهاد ابتدایی را زیر سؤال برده و با استناد به آزادی عقیده، حقوق بشر و کنوانسیونهای بینالمللی، آن را با مقتضیات دنیای امروز ناسازگار میدانند.[۴۷]
در مجموع، به نظر میرسد توجیه احکام جهاد ابتدایی در دنیای امروز، مستلزم بازتعریف دقیق مفاهیم، توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی صدر اسلام، و ارائه تفسیری هماهنگ با اصول مسلم دینی مانند آزادی عقیده و حرمت جان انسانهاست.[۴۸] بدون چنین بازتعریفی، این احکام با چالشهای جدی در عرصه روابط بینالملل و حقوق بشر مواجه خواهند بود.[۴۹]
منابع
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۴). جهاد در اسلام. تهران: صدرا. ص۲۵.
- ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۴۰۷). الخلاف. ج۵. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۵.
- ↑ عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۲). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر. ص۱۱۲.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۲۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۱.
- ↑ موسوی خمینی، سید روحالله (۱۳۸۵). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ص۴۵.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۴). جهاد در اسلام. تهران: صدرا. ص۶۷.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۲۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۰.
- ↑ محقق حلی، ابوالقاسم (۱۴۰۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ج۱. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۳۷۲.
- ↑ عاملی، شهید ثانی (۱۴۱۳). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. ج۳. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة. ص۸.
- ↑ صالحی نجفآبادی، نعمتالله (۱۳۸۲). جهاد ابتدایی و دفاعی. قم: کویر. ص۴۵.
- ↑ صالحی نجفآبادی، نعمتالله (۱۳۸۲). جهاد ابتدایی و دفاعی. قم: کویر. ص۵۲.
- ↑ رازی، فخرالدین (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر. ج۸. بیروت: دارالکتب العلمیه. ص۴۵.
- ↑ حمیری، ابن هشام (۱۴۱۰). السیرة النبویة. ج۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۲۳۴.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۴). جهاد در اسلام. تهران: صدرا. ص۸۹.
- ↑ عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۲). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر. ص۱۲۵.
- ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ طبری. ج۲. قاهره: دارالمعارف. ص۴۵۶.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۴). جهاد در اسلام. تهران: صدرا. ص۹۲.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۲۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۱.
- ↑ محقق حلی، ابوالقاسم (۱۴۰۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ج۱. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۳۷۳.
- ↑ حلی، علامه (۱۴۱۰). تبصرة المتعلمین فی احکام الدین. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۲۴۵.
- ↑ ابن المعلم، شیخ مفید (۱۴۱۰). المقنعة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۸۱۰.
- ↑ خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۰). منهاج الصالحین. ج۱. قم: مدینة العلم. ص۳۶۵.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۲۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۲.
- ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۴۰۷). الخلاف. ج۵. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۸.
- ↑ عاملی، شهید ثانی (۱۴۱۳). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. ج۳. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة. ص۱۲.
- ↑ صالحی نجفآبادی، نعمتالله (۱۳۸۲). جهاد ابتدایی و دفاعی. قم: کویر. ص۷۸.
- ↑ منتظری، حسینعلی (۱۴۰۸). مبانی فقهی حکومت اسلامی. ج۳. تهران: انتشارات کیهان. ص۱۴۵.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ج۲. تهران: دار الکتب الاسلامیه. ص۲۳۴.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ج۲. تهران: دار الکتب الاسلامیه. ص۲۴۵.
- ↑ خامنهای، سید علی (۱۳۸۴). اجوبة الاستفتائات. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص۴۲.
- ↑ خامنهای، سید علی (۱۳۸۴). اجوبة الاستفتائات. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص۴۳.
- ↑ خامنهای، سید علی (۱۳۸۴). اجوبة الاستفتائات. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص۴۵.
- ↑ فاضل لنکرانی، محمدجواد (۱۳۹۴). جهاد ابتدایی در قرآن. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار. ص۶۷.
- ↑ فاضل لنکرانی، محمدجواد (۱۳۹۴). جهاد ابتدایی در قرآن. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار. ص۷۲.
- ↑ طباطبایی، علامه سید محمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۲. قم: جامعه مدرسین. ص۳۴۲.
- ↑ عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۲). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر. ص۱۸۹.
- ↑ جواد صادقی، محمد (۱۳۹۰). حقوق بینالملل اسلامی. تهران: نشر میزان. ص۱۴۵.
- ↑ جواد صادقی، محمد (۱۳۹۰). حقوق بینالملل اسلامی. تهران: نشر میزان. ص۱۵۲.
- ↑ طباطبایی، علامه سید محمدحسین (۱۳۷۴). تفسیر المیزان. ج۲. قم: جامعه مدرسین. ص۳۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. ج۲. تهران: دار الکتب الاسلامیه. ص۲۵۶.
- ↑ طباطبایی، علامه سید محمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۹. قم: جامعه مدرسین. ص۵۶.
- ↑ صالحی نجفآبادی، نعمتالله (۱۳۸۲). جهاد ابتدایی و دفاعی. قم: کویر. ص۱۱۲.
- ↑ جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم. ص۳۴۴.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۴). جهاد در اسلام. تهران: صدرا. ص۱۲۰.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۲۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۱.
- ↑ خامنهای، سید علی (۱۳۸۴). اجوبة الاستفتائات. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص۴۲.
- ↑ صالحی نجفآبادی، نعمتالله (۱۳۸۲). جهاد ابتدایی و دفاعی. قم: کویر. ص۱۴۵.
- ↑ عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۲). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر. ص۲۱۰.
- ↑ جواد صادقی، محمد (۱۳۹۰). حقوق بینالملل اسلامی. تهران: نشر میزان. ص۱۶۸.
