پرش به محتوا

قصاص نشدن قاتل غیرمسلمان

از ویکی پاسخ


سؤال
چرا در فقه شیعی، قتل غیرمسلمان به‌طور خودکار قصاص ندارد؟


درگاه‌ها


قتل غیرمسلمان و حکم قصاص آن، از مباحث مهم و چالش‌برانگیز فقه جزایی اسلام است. بر اساس نظر مشهور فقهای شیعه، مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود، هرچند در برخی فروض، به پرداخت دیه محکوم می‌گردد.[۱] این حکم از دیرباز محل بحث و اختلاف میان فقیهان و اندیشمندان مسلمان بوده و در دوران معاصر نیز با پرسش‌ها و چالش‌هایی مواجه شده است.[۲]

مفهوم‌شناسی

قصاص در اصطلاح فقهی، مجازات جنایت عمدی بر نفس، عضو یا منفعت است که به صورت مقابله به مثل بر مجرم اعمال می‌شود.[۳] غیرمسلمان در فقه اسلامی به کسانی گفته می‌شود که پیرو دین اسلام نیستند و به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند: کافر ذمی (اهل کتاب و پیروان ادیان شناخته‌شده که در پناه حکومت اسلامی قرار دارند)، کافر معاهد (کسی که با مسلمانان پیمان عدم تعرض دارد)، و کافر حربی (کسی که در حالت جنگ با مسلمانان است).[۴]

حکم مشهور فقهای شیعه

نظر مشهور فقهای شیعه این است که مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود، اما در برابر قتل غیرمسلمانی که در پناه اسلام است (ذمی یا معاهد)، به پرداخت دیه محکوم می‌گردد.[۵] این حکم بر اساس روایات متعددی است که در منابع روایی شیعه نقل شده است.[۶] در مقابل، برخی فقیهان متقدم و متأخر، این حکم را نپذیرفته و قائل به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان شده‌اند.[۷]

شرایط و فروض مختلف

حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، مشروط به شرایطی است که در فقه تفصیل یافته است:

کافر ذمی

اگر مسلمانی کافر ذمی (اهل کتاب ساکن در سرزمین اسلامی که با مسلمانان پیمان دارد) را بکشد، قصاص نمی‌شود، اما دیه بر عهده اوست.[۸] مقدار دیه کافر ذمی در منابع فقهی مورد اختلاف است؛ برخی دیه او را به اندازه دیه مسلمان دانسته و برخی کمتر.[۹]

کافر معاهد

اگر کافری با مسلمانان پیمان عدم تعرض داشته باشد (معاهد)، قتل او توسط مسلمان موجب دیه است، اما قصاص ندارد.[۱۰]

کافر حربی

کافر حربی که در حالت جنگ با مسلمانان است، خونش هدر است و قتل او قصاص و دیه ندارد.[۱۱]

دیدگاه مخالف

برخی فقیهان، از جمله شیخ طوسی در برخی آثارش، و برخی فقهای معاصر، قتل مسلمان در برابر غیرمسلمان ذمی را موجب قصاص دانسته‌اند.[۱۲] آیت‌الله منتظری نیز در آثار خود، قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان را در صورت تساوی در انسانیت، قابل پذیرش دانسته است.[۱۳]

مبانی و مستندات حکم مشهور

مهم‌ترین مستندات حکم مشهور فقهای شیعه بر عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، روایات و اجماع است:

روایات

روایات متعددی در منابع روایی شیعه نقل شده است که بر عدم قصاص مسلمان در برابر کافر دلالت دارند. از جمله: - روایت محمد بن قیس از امام باقر(ع): «لا یقتل مسلم بکافر» (مسلمان در برابر کافر کشته نمی‌شود).[۱۴] - روایت ابی بصیر از امام صادق(ع): «لا یقتل مسلم بکافر» و در برخی نقل‌ها «و لا یقتل کافر بمسلم» (نه مسلمان در برابر کافر و نه کافر در برابر مسلمان کشته نمی‌شود).[۱۵]

اجماع

برخی فقیهان ادعای اجماع بر عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان کرده‌اند.[۱۶] با این حال، مخالفانی چون شیخ طوسی در الخلاف و ابن ادریس در السرائر، این اجماع را نپذیرفته‌اند.[۱۷]

حکمت و فلسفه حکم

برای حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، حکمت‌ها و توجیهات مختلفی بیان شده است:

برتری اسلام

برخی فقیهان، برتری دین اسلام بر سایر ادیان را مبنای این حکم دانسته‌اند. بر اساس این دیدگاه، مسلمان از حیث اعتقادی بر غیرمسلمان برتری دارد و این برتری موجب می‌شود که مسلمان در برابر غیرمسلمان قصاص نشود.[۱۸]

رابطه ذلت و عزت

برخی مفسران با استناد به آیه «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» (نساء: ۱۴۱) گفته‌اند که خداوند برای کافران بر مؤمنان راهی قرار نداده است؛ بنابراین، سلطه کافر بر مسلمان از طریق قصاص، خلاف این آیه است.[۱۹]

توجیهات دیگر

برخی نیز گفته‌اند که قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، موجب جسارت کافران بر مسلمانان می‌شود و از این رو، شارع مقدس آن را جایز ندانسته است.[۲۰]

نقدها و چالش‌ها

حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان در دوران معاصر با نقدهای جدی مواجه شده است:

تعارض با اصل تساوی انسان‌ها

مهم‌ترین نقد وارد بر این حکم، تعارض آن با اصل تساوی انسان‌ها و کرامت ذاتی انسان است. بر اساس این نقد، همه انسان‌ها فارغ از دین و آیین، از کرامت و حیثیت انسانی برخوردارند و کشتن یک انسان بی‌گناه، فارغ از دین او، جرمی سنگین است.[۲۱]

تعارض با حقوق بین‌الملل

حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان با معیارهای حقوق بین‌الملل معاصر، از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر که بر تساوی همه انسان‌ها تأکید دارد، ناسازگار دانسته شده است.[۲۲]

بازخوانی روایات

برخی پژوهشگران معاصر کوشیده‌اند با بازخوانی روایات و بررسی سندی و دلالی آنها، نشان دهند که روایات دال بر عدم قصاص، قابل خدشه هستند و یا به شرایط خاصی ناظرند.[۲۳]

منابع

  1. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۴۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۶۵.
  2. ↑ منتظری، حسینعلی (۱۳۸۵). قصاص و دیه. تهران: انتشارات کیهان. ص۷۸.
  3. ↑ بحرانی، یوسف (۱۴۰۵). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. ج۲۵. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۲۲.
  4. ↑ محقق حلی، ابوالقاسم (۱۴۰۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ج۴. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۹۶۰.
  5. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۴۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۶۵.
  6. ↑ عاملی، شیخ حر (۱۴۰۹). وسائل الشیعة. ج۲۹. قم: مؤسسة آل البیت. ص۸۷.
  7. ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۴۰۷). الخلاف. ج۵. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۱۷۶.
  8. ↑ حلی، علامه (۱۴۱۲). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. ج۹. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۳۵۵.
  9. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۴۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۷۰.
  10. ↑ محقق حلی، ابوالقاسم (۱۴۰۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. ج۴. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۹۶۱.
  11. ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۳۸۷). المبسوط فی فقه الامامیة. ج۷. تهران: المکتبة المرتضویة. ص۲۴.
  12. ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۴۰۷). الخلاف. ج۵. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۱۷۶.
  13. ↑ منتظری، حسینعلی (۱۳۸۵). قصاص و دیه. تهران: انتشارات کیهان. ص۸۲.
  14. ↑ عاملی، شیخ حر (۱۴۰۹). وسائل الشیعة. ج۲۹. قم: مؤسسة آل البیت. ص۸۷.
  15. ↑ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. ج۷. تهران: دار الکتب الاسلامیة. ص۳۲۶.
  16. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۴۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۶۵.
  17. ↑ حلی، ابن ادریس (۱۴۱۰). السرائر. ج۳. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۳۳۷.
  18. ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۹). تفسیر نمونه. ج۴. تهران: دار الکتب الاسلامیه. ص۲۸۲.
  19. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۵. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۱۱۴.
  20. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۴۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۶۶.
  21. ↑ منتظری، حسینعلی (۱۳۸۵). قصاص و دیه. تهران: انتشارات کیهان. ص۸۵.
  22. ↑ جواد صادقی، محمد (۱۳۹۰). حقوق بین‌الملل اسلامی. تهران: نشر میزان. ص۱۷۸.
  23. ↑ بررسی فقهی قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان. قم: مجله فقه اهل بیت. ۱۳۹۸.