پرش به محتوا

عرش

از ویکی پاسخ
سؤال

«عرش» واژه‌ای قرآنی است که به معنای تخت بوده و به خداوند نسبت داده شده است. در برخی از آیات قرآن بیان شده که خداوند بر عرش «استیلا» یافت و مفسران مسلمان در تبیین این آیات اختلاف نظرهای زیادی دارند. گروهی از اهل سنت همچون اشاعره و اهل حدیث معتقدند که نباید در معنای این آیات تأمل کرد و تنها ایمان به آنها کافی است.

از نگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تخت مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد. اما شیعه و معتزله بر این باورند که این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند.

به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.

معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش

در زبان عربی، واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق می‌گردد.[۱] این واژه در قرآن کریم ۲۱ بار و تنها در ارتباط با خداوند به کار رفته است.[۲] در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است.[۳] در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است.[۴] همچنین در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح می‌پردازند[۵] و نیز از فرشتگانی که حاملان عرش هستند.[۶] در آیه ۷ سوره هود آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.[۷]

نکاتی از روایات درباره عرش

در منابع روایی، گزارش‌های متعددی پیرامون عرش بیان شده است؛ از جمله اینکه فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.[۸] همچنین بر روی عرش، عبارت «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین» نگاشته شده است.[۹][۱۰] در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده که در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.[۱۱] در برخی روایات نیز عرش به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.[۱۲]

بر اساس این دسته از روایات، عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به شمار می‌روند.[۱۳] فاصله میان هر پایه از پایه‌های عرش به اندازه‌ای است که پرنده‌ای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.[۱۴] عرش بزرگ‌تر از کرسی است.[۱۵] خداوند عرش را از نور آفریده و هیچ‌یک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.[۱۶]

دیدگاه‌های گوناگون درباره عرش

آیات مرتبط با عرش و کرسی از جمله متشابهات قرآنی به شمار می‌روند و اندیشمندان مسلمان آراء متعدد و متفاوتی در تفسیر آنها ارائه داده‌اند.[۱۷] مهم‌ترین این دیدگاه‌ها عبارتند از:

غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش

برخی از جریان‌های اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.[۱۸] به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.[۱۹] از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»[۲۰]

دیدگاه مادی و مکانی به عرش

ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند.[۲۱]

شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.[۲۲] گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.[۲۳] برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.[۲۴]

تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش

معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.[۲۵] اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.[۲۶] شیخ صدوق، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.[۲۷] برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.[۲۸]

علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.[۲۹]

عرش در کتاب‌های مقدس دیگر ادیان

در متون دینی غیر از اسلام نیز به مفهوم عرش الهی اشاره شده است. برای نمونه در انجیل آمده که به آسمان سوگند نخورید، زیرا آسمان، عرش خداوند است.[۳۰] همچنین از عرش به عنوان تختی یاد شده که چرخ‌هایی دارد و خدا بر روی آن جای گرفته است.[۳۱] در جای دیگر، عرش و چرخ‌های آن از آتش فروزان و شعله‌ور معرفی گردیده‌اند.[۳۲] در بخش دیگری از این کتاب، از فرشتگانی سخن رفته که بر آن تخت الهی نشسته‌اند.[۳۳] نیز بیان شده که فرشتگان سرافیم پیرامون عرش پروردگار، به تسبیح و ستایش او مشغولند.[۳۴]

درگاه‌ها


منابع