پرش به محتوا

تلاش حضرت فاطمه برای بازپس گرفتن فدک: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
روح الله بهمنی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
روح الله بهمنی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۸: خط ۸:
{{درگاه|تاریخ|فاطمیه}}
{{درگاه|تاریخ|فاطمیه}}


[[فدک]] روستایی است در شمال [[مدینه]] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند و در زمان [[پیامبر(ص)]]، بدون لشکرکشی به دست [[مسلمانان]] افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به [[فاطمه زهرا(س)]] بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به [[خلافت]] رسیدن [[ابوبکر]]، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند و لذا حضرت با توجه به این موضوع و نیز ظلم‌هایی که در حق ایشان و [[امیرالمؤمنین(ع)]] شده بود تا آخر عمر با ابوبکر سخن نگفت.
== مقدمه ==
«[[فدک]]» روستایی است در شمال [[مدینه]] به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم البلدان|سال=1995|نام=یاقوت بن عبدالله|نام خانوادگی=یاقوت حموی|ناشر=بیروت، دارصادر|جلد=4|صفحه=238}}</ref> که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم معالم الحجاز|سال=1431|نام=عاتق بن غیث|نام خانوادگی=بلادی|ناشر=مکه، مؤسسة الریان|جلد=2|صفحه=206}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام|سال=1346|نام=جعفر|نام خانوادگی=سبحانی|صفحه=14}}</ref> این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.<ref name=":0" />
== بخشیدن فدک به فاطمه ==
فدک، در زمان [[پیامبر(ص)]]، بدون لشکرکشی به دست [[مسلمانان]] افتاد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الامم و الملوک|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، دارالتراث|جلد=3|صفحه=15}}</ref> عالمان مسلمان با استناد به [[آیه فیء]](سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مفاتیح الغیب|سال=1420|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=فخر رازی|ناشر=‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی|جلد=29|صفحه=506}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=قم، انتشارات جامعه مدرسین|جلد=19|صفحه=203}}</ref>
مفسران [[شیعه]] و گروهی از مُحَدّثان [[اهل‌سنت]] نقل کرده‌اند پیامبر پس از نزول [[آیه]] {{قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَی حَقَّهُ|ترجمه=و حق خویشاوند را بده|سوره=اسراء|آیه=آیه ۲۶}}؛ فدک را به [[فاطمه(س)]] بخشید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فروغ ولایت|سال=1380|نام=جعفر|نام خانوادگی=سبحانی|ناشر=قم، مؤسسه امام صادق(ع)|صفحه=219}}</ref> از علمای اهل‌سنت جلال‌الدین سیوطی در الدرالمنثور،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الدر المنثور|نام=جلال‌الدین|نام خانوادگی=سیوطی|ناشر=بیروت،‌ دار المعرفة للطباعة والنشر|جلد=2|صفحه=158}}</ref> متقی هندی در کَنزالعُمال،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کنز العُمال|سال=1419|نام=علی بن حسام‌الدین|نام خانوادگی=متقی هندی|ناشر=بیروت، موسسة الرسالة|جلد=2|صفحه=158}}</ref> حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شواهد التنزیل|نام=عبیدالله بن احمد|نام خانوادگی=حاکم حسکانی|ناشر=مؤسسة النشر الطبع و النشر|جلد=1|صفحه=439}}</ref> قُندوزی در ینابیع المَودة<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ینابیع المودة|سال=1422|نام=سلیمان بن ابراهیم|نام خانوادگی=قندوزی|ناشر=قم،‌ دار الاسوة|جلد=1|صفحه=138}}</ref> و دیگران<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فدک و العوالی او الحوایط السبعه فی الکتاب و السنة و التاریخ و الادب|سال=1426|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=حسینی جلالی|ناشر=مشهد، دبیرخانه کنگره میراث علمی و معنوی حضرت زهرا(س)|صفحه=146 ـ 149}}</ref> این مطلب را نقل کرده‌اند.
== رابطه فدک با امامت ==
گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه(س) برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت [[امامت]] باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه [[علی(ع)]] تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک|سال=1386|نام=حسینعلی|نام خانوادگی=منتظری|ناشر=قم، مؤسسه فرهنگی خرد آوا|صفحه=393}}</ref> برای اثبات این دیدگاه به روایتی استناد شده است که بر اساس آن هارون عباسی از [[امام کاظم(ع)]] خواست تا حدود فدک را تعیین کند و امام مرزهای حکومت عباسی<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)|سال=1429|نام=باقر شریف|نام خانوادگی=قرشی|ناشر=مهر دلدار|صفحه=472}}</ref> و حتی بیشتر از آن را تعیین کرد. هارون هم گفت دیگر برای ما چیزی نمی‌ماند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مناقب آل ابی‌طالب|سال=1379|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=ابن‌شهرآشوب|ناشر=قم، نشر علامه|جلد=4|صفحه=320 ـ 324}}</ref> همچنین در روایتی که از اُم‌اَیمن نقل شده است فاطمه از پیامبر(ص) خواست فدک را به او ببخشد که اگر در آینده نیاز و احتیاجی داشته باشد به سبب آن برطرف گردد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاختصاص|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، جامعه مدرسین|صفحه=184}}</ref>
== مصادره فدک و دادخواهی فاطمه ==
فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار می‌کردند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاحتجاج|سال=1403|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=طبرسی|ناشر=مشهد، نشر مرتضی|جلد=1|صفحه=90}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الصحیح من سیرة النبی الاعظم|سال=1426|نام=سید جعفر مرتضی|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=قم، دارالحدیث|جلد=18|صفحه=241}}</ref> پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.<ref name=":1">{{یادکرد کتاب|عنوان=الکافی|سال=1363|نام=محمد بن یعقوب|نام خانوادگی=کلینی|ناشر=تهران، دارالکتب الاسلامیه|جلد=1|صفحه=543}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المقنعة|سال=1410|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، مؤسسه نشر اسلامی|صفحه=289 ـ 290}}</ref> مالکیت فدک در دوران [[عمر بن خطاب]]<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1956|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|جلد=1|صفحه=36}}</ref> و عثمان<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المعارف|سال=1922|نام=عبدالله بن مسلم|نام خانوادگی=ابن قتیبه|ناشر=قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب|صفحه=195}}</ref> نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.
== دادخواهی فاطمه ==
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1954|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|صفحه=35 ـ 36}}</ref> فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع [[حضرت علی(ع)]] و ام‌ایمن شهادت دادند<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=السیرة الحلبیة|سال=1971|نام=علی بن ابراهیم|نام خانوادگی=حلبی|ناشر=بیروت،‌ دار الکتب العلمیة|جلد=3|صفحه=512}}</ref> و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مفاتیح الغیب|سال=1420|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=فخر رازی|ناشر=‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی|جلد=29|صفحه=506}}</ref> و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، ام‌ایمن و حسنین(ع)<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب المواقف|سال=1997|نام=عبدالرحمن بن احمد|نام خانوادگی=ایجی|ناشر=بیروت، دار الجیل|جلد=3|صفحه=608}}</ref> گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1956|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|جلد=1|صفحه=35}}</ref>
== خطبه فدکیه ==
پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبه‌ای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به [[خطبه فدکیه]] مشهور است<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کشف الغمة|سال=1421|نام=علی بن عیسی|نام خانوادگی=اربلی|ناشر=قم، رضی|جلد=1|صفحه=353 ـ 364}}</ref> از غصب [[خلافت]] گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیه‌ای از [[قرآن]] چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه [[خداوند]] در [[روز رستاخیز]] واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستم‌ها ساکت نشسته‌اند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کرده‌اند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاحتجاج علی أهل اللجاج|سال=1403|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=طبرسی|ناشر=مشهد، نشر مرتضی|جلد=1|صفحه=107 ـ 108}}</ref>


{{پایان پاسخ}}
{{پایان پاسخ}}

نسخهٔ ‏۱۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۰۸

سؤال

علت پافشاری حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری فدک چه بود؟ و آیا این با مقام بلند آن حضرت منافات ندارد؟

درگاه‌ها


فدک روستایی است در شمال مدینه که یهودیان در آن زندگی می‌کردند و در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به فاطمه زهرا(س) بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند و لذا حضرت با توجه به این موضوع و نیز ظلم‌هایی که در حق ایشان و امیرالمؤمنین(ع) شده بود تا آخر عمر با ابوبکر سخن نگفت.

مقدمه

«فدک» روستایی است در شمال مدینه به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن[۱] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.[۲][۳] این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.[۱]

بخشیدن فدک به فاطمه

فدک، در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.[۴] عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء(سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.[۵][۶]

مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهل‌سنت نقل کرده‌اند پیامبر پس از نزول آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَی حَقَّهُ؛ و حق خویشاوند را بده﴾(اسراء:آیه ۲۶)؛ فدک را به فاطمه(س) بخشید.[۷] از علمای اهل‌سنت جلال‌الدین سیوطی در الدرالمنثور،[۸] متقی هندی در کَنزالعُمال،[۹] حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،[۱۰] قُندوزی در ینابیع المَودة[۱۱] و دیگران[۱۲] این مطلب را نقل کرده‌اند.

رابطه فدک با امامت

گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه(س) برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت امامت باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه علی(ع) تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند.[۱۳] برای اثبات این دیدگاه به روایتی استناد شده است که بر اساس آن هارون عباسی از امام کاظم(ع) خواست تا حدود فدک را تعیین کند و امام مرزهای حکومت عباسی[۱۴] و حتی بیشتر از آن را تعیین کرد. هارون هم گفت دیگر برای ما چیزی نمی‌ماند.[۱۵] همچنین در روایتی که از اُم‌اَیمن نقل شده است فاطمه از پیامبر(ص) خواست فدک را به او ببخشد که اگر در آینده نیاز و احتیاجی داشته باشد به سبب آن برطرف گردد.[۱۶]

مصادره فدک و دادخواهی فاطمه

فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار می‌کردند.[۱۷][۱۸] پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.[۱۹][۲۰] مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۲۱] و عثمان[۲۲] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.

دادخواهی فاطمه

پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند[۲۳] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و ام‌ایمن شهادت دادند[۲۴] و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)[۲۵] و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، ام‌ایمن و حسنین(ع)[۲۶] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.[۱۹][۲۴] البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.[۲۷]

خطبه فدکیه

پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبه‌ای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است[۲۸] از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیه‌ای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستم‌ها ساکت نشسته‌اند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کرده‌اند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.[۲۹]


منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۹۹۵). معجم البلدان. ج۴. بیروت، دارصادر. ص۲۳۸.
  2. ↑ بلادی، عاتق بن غیث (۱۴۳۱). معجم معالم الحجاز. ج۲. مکه، مؤسسة الریان. ص۲۰۶.
  3. ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۴۶). مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام. ص۱۴.
  4. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ج۳. بیروت، دارالتراث. ص۱۵.
  5. ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. ‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
  6. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۹. قم، انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۰۳.
  7. ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۸۰). فروغ ولایت. قم، مؤسسه امام صادق(ع). ص۲۱۹.
  8. ↑ سیوطی، جلال‌الدین. الدر المنثور. ج۲. بیروت،‌ دار المعرفة للطباعة والنشر. ص۱۵۸.
  9. ↑ متقی هندی، علی بن حسام‌الدین (۱۴۱۹). کنز العُمال. ج۲. بیروت، موسسة الرسالة. ص۱۵۸.
  10. ↑ حاکم حسکانی، عبیدالله بن احمد. شواهد التنزیل. ج۱. مؤسسة النشر الطبع و النشر. ص۴۳۹.
  11. ↑ قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (۱۴۲۲). ینابیع المودة. ج۱. قم،‌ دار الاسوة. ص۱۳۸.
  12. ↑ حسینی جلالی، محمدباقر (۱۴۲۶). فدک و العوالی او الحوایط السبعه فی الکتاب و السنة و التاریخ و الادب. مشهد، دبیرخانه کنگره میراث علمی و معنوی حضرت زهرا(س). ص۱۴۶ ـ ۱۴۹.
  13. ↑ منتظری، حسینعلی (۱۳۸۶). خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک. قم، مؤسسه فرهنگی خرد آوا. ص۳۹۳.
  14. ↑ قرشی، باقر شریف (۱۴۲۹). حیاة الامام موسی بن جعفر(ع). مهر دلدار. ص۴۷۲.
  15. ↑ ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب. ج۴. قم، نشر علامه. ص۳۲۰ ـ ۳۲۴.
  16. ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد. الاختصاص. قم، جامعه مدرسین. ص۱۸۴.
  17. ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۹۰.
  18. ↑ عاملی، سید جعفر مرتضی (۱۴۲۶). الصحیح من سیرة النبی الاعظم. ج۱۸. قم، دارالحدیث. ص۲۴۱.
  19. ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳). الکافی. ج۱. تهران، دارالکتب الاسلامیه. ص۵۴۳.
  20. ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۰). المقنعة. قم، مؤسسه نشر اسلامی. ص۲۸۹ ـ ۲۹۰.
  21. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۶.
  22. ↑ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۹۲۲). المعارف. قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب. ص۱۹۵.
  23. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۴). فتوح البلدان. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵ ـ ۳۶.
  24. ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ حلبی، علی بن ابراهیم (۱۹۷۱). السیرة الحلبیة. ج۳. بیروت،‌ دار الکتب العلمیة. ص۵۱۲.
  25. ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. ‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
  26. ↑ ایجی، عبدالرحمن بن احمد (۱۹۹۷). کتاب المواقف. ج۳. بیروت، دار الجیل. ص۶۰۸.
  27. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵.
  28. ↑ اربلی، علی بن عیسی (۱۴۲۱). کشف الغمة. ج۱. قم، رضی. ص۳۵۳ ـ ۳۶۴.
  29. ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج علی أهل اللجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۱۰۷ ـ ۱۰۸.