رابطه حضرت فاطمه و ابوبکر: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
«فدک» روستایی است در شمال [[مدینه]] به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۳۸.</ref> که یهودیان در آن زندگی میکردند<ref>بلادی، معجم معالم الحجاز، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۲۰۶ و ۲۰۵ و ج۷، ص۲۳.</ref><ref>سبحانی، «حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک»، ص۱۴.</ref>. این منطقه مزارع، باغات و نخلستانهای بسیاری داشت.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵ق، ج۴، ص۲۳۸.</ref> | |||
== بخشیدن فدک به فاطمه == | == بخشیدن فدک به فاطمه == | ||
فدک، در زمان پیامبر، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد<ref>طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۵.</ref> | فدک، در زمان پیامبر، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.<ref>طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۵.</ref>. عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء(سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان میافتد را مختص پیامبر میدانند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۲۰۳.</ref> | ||
مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهلسنت نقل کردهاند | مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهلسنت نقل کردهاند پیامبر پس از نزول آیه {{قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ}}؛ و حق خویشاوند را بده»<ref>سوره اسراء: آیه ۲۶.</ref> فدک را به فاطمه بخشید.<ref>سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۹.</ref> از علمای اهلسنت جلالالدین سیوطی در الدرالمنثور،<ref>سیوطی، الدر المنثور، بیروت، ج۲، ص۱۵۸ و ج۵، ص۲۷۳.</ref> متقی هندی در کَنزالعُمال،<ref>متقی هندی، کنز العُمال، [بیتا]، ج۲، ص۱۵۸ و ج۳، ص۷۶۷.</ref> حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،<ref>حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، مؤسسة الطبع و النشر، ج۱، ص۴۳۹ و ۴۴۱.</ref> قُندوزی در ینابیع المَودة<ref>قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۳۸ و ۳۵۹.</ref> و دیگران<ref>نگاه کنید به حسینی جلالی، کتاب فدک و العوالی، ۱۴۲۶ق، ص۱۴۶-۱۴۹.</ref> این مطلب را نقل کردهاند. | ||
== رابطه فدک با امامت == | == رابطه فدک با امامت == | ||
گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت امامت باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه علی(ع) تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند<ref>منتظری، خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۳.</ref> | گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت امامت باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه علی(ع) تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند.<ref>منتظری، خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۳.</ref> برای اثبات این دیدگاه به روایتی استناد شده است که بر اساس آن هارون عباسی از امام کاظم(ع) خواست تا حدود فدک را تعیین کند و امام مرزهای حکومت عباسی<ref>قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر، ۱۴۲۹ق، ص۴۷۲.</ref> و حتی بیشتر از آن را تعیین کرد. هارون هم گفت دیگر برای ما چیزی نمیماند.<ref>ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۰-۳۲۴.</ref> همچنین در روایتی که از اُماَیمن نقل شده است فاطمه از پیامبر(ص) خواست فدک را به او ببخشد که اگر در آینده نیاز و احتیاجی داشته باشد به سبب آن برطرف گردد.<ref>شیخ مفید، اختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۴.</ref> | ||
== مصادره فدک و دادخواهی فاطمه == | == مصادره فدک و دادخواهی فاطمه == | ||
فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار میکردند<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، | فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار میکردند.<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۹۰.</ref><ref>سید جعفر مرتضی، الصحیح، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۴۱.</ref> پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاینرو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.<ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۵۴۳.</ref><ref>شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۸۹ و ۲۹۰.</ref> مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۶.</ref> و عثمان<ref>ابنقتیبه، المعارف، ص۱۹۵.</ref> نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت. | ||
== دادخواهی فاطمه == | == دادخواهی فاطمه == | ||
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان میرسد و از او میراثی نمیماند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۳۵-۳۶.</ref> فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و امایمن شهادت دادند<ref>حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.</ref> و بنابر برخی دیگر، امایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶.</ref> و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، امایمن و حسنین<ref>ایجی، المواقف، ۱۹۹۷م، ج۳، ص۶۰۸.</ref> گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دستدرازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد<ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، | پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان میرسد و از او میراثی نمیماند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۳۵-۳۶.</ref> فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و امایمن شهادت دادند<ref>حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.</ref> و بنابر برخی دیگر، امایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶.</ref> و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، امایمن و حسنین<ref>ایجی، المواقف، ۱۹۹۷م، ج۳، ص۶۰۸.</ref> گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دستدرازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.<ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۵۴۳.</ref><ref>حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.</ref> البته بنابر برخی منابع اهلسنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۵.</ref> | ||
== خطبه فدکیه == | == خطبه فدکیه == | ||
پس از بینتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبهای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است<ref>اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۵۳-۳۶۴.</ref> از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیهای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کردهاند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰۷و۱۰۸.</ref> | پس از بینتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبهای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است<ref>اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۵۳-۳۶۴.</ref> از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیهای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کردهاند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰۷و۱۰۸.</ref> | ||
== نارضایتی فاطمه تا پایان عمر == | == نارضایتی فاطمه تا پایان عمر == | ||
بنا بر روایاتی که در صحیح بخاری از صحاح اهلسنت نقل شده است حضرت فاطمه(س) از ابوبکر و عمر ناراحت شد و تا زمان شهادت بر آن دو غضبناک بود<ref>بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۷۹.</ref> | بنا بر روایاتی که در صحیح بخاری از صحاح اهلسنت نقل شده است حضرت فاطمه(س) از ابوبکر و عمر ناراحت شد و تا زمان شهادت بر آن دو غضبناک بود.<ref>بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۷۹.</ref> روایات دیگری نیز با همین مضمون از اهلسنت نقل شده است.<ref>مسلم، صحیح مسلم، دار احیاء التراث، ج۳، ص۱۳۸۰ </ref> نقل شده است ابوبکر و عمر برای جلب رضایت فاطمه(س) تصمیم گرفتند با او دیدار کنند؛ اما فاطمه نپذیرفت. آنان سپس با واسطه قراردادن امام علی(ع) با فاطمه دیدار کردند. سپس آن دو به خانه وارد شدند و فاطمه(س) از آنان رو برگرداند. ابوبکر سخن آغاز کرد و کارهای صورت گرفته را توجیه کرد تا آنکه فاطمه(س) سخن آغاز کرد و فرمود: "اگر حدیثی را از رسول خدا(ص) نقل کنم آن را میپذیرید؟" آنها گفتند: آری. فاطمه(س) فرمود: "شما را به خدا قسم، آیا رسول خدا(ص) نمیفرمود: "رضای فاطمه رضای من و خشم او خشم من است؛ هر که او را دوست دارد مرا دوست داشته و هر که او را راضی کند مرا راضی کرده است و هر که او را غضبناک سازد مرا غضبناک کرده". عمر و ابوبکر گفتند: آری، این سخن را از رسول خدا شنیدیم. فاطمه(س) فرمود: "من، خداوند و فرشتگانش را شاهد میگیرم که شما دو نفر مرا غضبناک کرده و راضی نکردید و اگر رسول خدا را ملاقات کنم از شما دو نفر به ایشان شکایت خواهم کرد". ابوبکر گفت: "من به خدا پناه میبرم از غضب او و غضب تو ای فاطمه!" و سپس شروع به گریه کرد و شدید میگریست. فاطمه(س) هم به او فرمود: "به خدا قسم تو را پس از هر نمازم نفرین خواهم کرد". ابوبکر، گریان از خانه خارج شد؛ مردم گرد او جمع شدند و او به آنان میگفت: از بیعت من دست بردارید.<ref>الامامة والسیاسة، ابن قتیبه دینوری، ج۱، ص۱۷.</ref><ref>محمد کرمانی کجور، مقاله فاطمه زهرا دختر رسول خدا، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱، ج۱، ص۲۹۹-۳۰۶.</ref><ref>سید منذر حکیم، پیشوایان هدایت ج۳، ص۲۴۶.</ref> | ||
{{پایان پاسخ}} | {{پایان پاسخ}} | ||
نسخهٔ ۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۲
چرا فاطمه زهرا(س) پس از غصب فدک، تا پایان عمر با ابوبکر سخن نگفت؟

مقدمه
«فدک» روستایی است در شمال مدینه به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن[۱] که یهودیان در آن زندگی میکردند[۲][۳]. این منطقه مزارع، باغات و نخلستانهای بسیاری داشت.[۴]
بخشیدن فدک به فاطمه
فدک، در زمان پیامبر، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.[۵]. عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء(سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان میافتد را مختص پیامبر میدانند.[۶]
مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهلسنت نقل کردهاند پیامبر پس از نزول آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ﴾؛ و حق خویشاوند را بده»[۷] فدک را به فاطمه بخشید.[۸] از علمای اهلسنت جلالالدین سیوطی در الدرالمنثور،[۹] متقی هندی در کَنزالعُمال،[۱۰] حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،[۱۱] قُندوزی در ینابیع المَودة[۱۲] و دیگران[۱۳] این مطلب را نقل کردهاند.
رابطه فدک با امامت
گفته شده است فدک سَمبل امامت و دادن آن به فاطمه برای این بوده است تا منبع درآمدی برای بیت امامت باشد. همچنین پیامبر آن را به حضرت فاطمه(س) داد نه علی(ع) تا به راحتی نتوانند آن را غصب کنند.[۱۴] برای اثبات این دیدگاه به روایتی استناد شده است که بر اساس آن هارون عباسی از امام کاظم(ع) خواست تا حدود فدک را تعیین کند و امام مرزهای حکومت عباسی[۱۵] و حتی بیشتر از آن را تعیین کرد. هارون هم گفت دیگر برای ما چیزی نمیماند.[۱۶] همچنین در روایتی که از اُماَیمن نقل شده است فاطمه از پیامبر(ص) خواست فدک را به او ببخشد که اگر در آینده نیاز و احتیاجی داشته باشد به سبب آن برطرف گردد.[۱۷]
مصادره فدک و دادخواهی فاطمه
فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار میکردند.[۱۸][۱۹] پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاینرو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.[۲۰][۲۱] مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۲۲] و عثمان[۲۳] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.
دادخواهی فاطمه
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان میرسد و از او میراثی نمیماند[۲۴] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و امایمن شهادت دادند[۲۵] و بنابر برخی دیگر، امایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)[۲۶] و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، امایمن و حسنین[۲۷] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دستدرازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.[۲۸][۲۹] البته بنابر برخی منابع اهلسنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.[۳۰]
خطبه فدکیه
پس از بینتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبهای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است[۳۱] از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیهای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کردهاند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.[۳۲]
نارضایتی فاطمه تا پایان عمر
بنا بر روایاتی که در صحیح بخاری از صحاح اهلسنت نقل شده است حضرت فاطمه(س) از ابوبکر و عمر ناراحت شد و تا زمان شهادت بر آن دو غضبناک بود.[۳۳] روایات دیگری نیز با همین مضمون از اهلسنت نقل شده است.[۳۴] نقل شده است ابوبکر و عمر برای جلب رضایت فاطمه(س) تصمیم گرفتند با او دیدار کنند؛ اما فاطمه نپذیرفت. آنان سپس با واسطه قراردادن امام علی(ع) با فاطمه دیدار کردند. سپس آن دو به خانه وارد شدند و فاطمه(س) از آنان رو برگرداند. ابوبکر سخن آغاز کرد و کارهای صورت گرفته را توجیه کرد تا آنکه فاطمه(س) سخن آغاز کرد و فرمود: "اگر حدیثی را از رسول خدا(ص) نقل کنم آن را میپذیرید؟" آنها گفتند: آری. فاطمه(س) فرمود: "شما را به خدا قسم، آیا رسول خدا(ص) نمیفرمود: "رضای فاطمه رضای من و خشم او خشم من است؛ هر که او را دوست دارد مرا دوست داشته و هر که او را راضی کند مرا راضی کرده است و هر که او را غضبناک سازد مرا غضبناک کرده". عمر و ابوبکر گفتند: آری، این سخن را از رسول خدا شنیدیم. فاطمه(س) فرمود: "من، خداوند و فرشتگانش را شاهد میگیرم که شما دو نفر مرا غضبناک کرده و راضی نکردید و اگر رسول خدا را ملاقات کنم از شما دو نفر به ایشان شکایت خواهم کرد". ابوبکر گفت: "من به خدا پناه میبرم از غضب او و غضب تو ای فاطمه!" و سپس شروع به گریه کرد و شدید میگریست. فاطمه(س) هم به او فرمود: "به خدا قسم تو را پس از هر نمازم نفرین خواهم کرد". ابوبکر، گریان از خانه خارج شد؛ مردم گرد او جمع شدند و او به آنان میگفت: از بیعت من دست بردارید.[۳۵][۳۶][۳۷]
منابع
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ بلادی، معجم معالم الحجاز، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۲۰۶ و ۲۰۵ و ج۷، ص۲۳.
- ↑ سبحانی، «حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک»، ص۱۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵ق، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۲۰۳.
- ↑ سوره اسراء: آیه ۲۶.
- ↑ سبحانی، فروغ ولایت، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۹.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، بیروت، ج۲، ص۱۵۸ و ج۵، ص۲۷۳.
- ↑ متقی هندی، کنز العُمال، [بیتا]، ج۲، ص۱۵۸ و ج۳، ص۷۶۷.
- ↑ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، مؤسسة الطبع و النشر، ج۱، ص۴۳۹ و ۴۴۱.
- ↑ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۳۸ و ۳۵۹.
- ↑ نگاه کنید به حسینی جلالی، کتاب فدک و العوالی، ۱۴۲۶ق، ص۱۴۶-۱۴۹.
- ↑ منتظری، خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) و ماجرای فدک، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۳.
- ↑ قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر، ۱۴۲۹ق، ص۴۷۲.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۰-۳۲۴.
- ↑ شیخ مفید، اختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۹۰.
- ↑ سید جعفر مرتضی، الصحیح، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۴۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۵۴۳.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۸۹ و ۲۹۰.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۶.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ص۱۹۵.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۳۵-۳۶.
- ↑ حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۵۰۶.
- ↑ ایجی، المواقف، ۱۹۹۷م، ج۳، ص۶۰۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۵۴۳.
- ↑ حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۹۷۱م، ج۳، ص۵۱۲.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۵.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۵۳-۳۶۴.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۰۷و۱۰۸.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۷۹.
- ↑ مسلم، صحیح مسلم، دار احیاء التراث، ج۳، ص۱۳۸۰
- ↑ الامامة والسیاسة، ابن قتیبه دینوری، ج۱، ص۱۷.
- ↑ محمد کرمانی کجور، مقاله فاطمه زهرا دختر رسول خدا، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۱، ج۱، ص۲۹۹-۳۰۶.
- ↑ سید منذر حکیم، پیشوایان هدایت ج۳، ص۲۴۶.

