تفاسیر مختلف از قرآن تنوع یا ابهام

سؤال

آیا تفاسیر مختلف از قرآن نشانه ابهام در کلام الهی نیست؟

اختلاف تفاسیر قرآن نشانه ابهام یا نقص در کلام الهی نیست، بلکه نتیجه عمق، ظرفیت معنایی، وجود لایه‌های مختلف، تفاوت استعدادها و شرایط مخاطبان و دعوت قرآن به تدبر و اندیشه است. قرآن کتابی است که همگان را به تدبر فرا می‌خواند و هر کس به اندازه توان خود از آن بهره می‌برد. وجود اختلاف در تفسیر، نشانه پویایی و جامعیت قرآن است، نه نشانه ابهام یا نقص در کلام الهی. قرآن کتابی است که برای همه مردم و در همه زمان‌ها نازل شده و همین امر باعث می‌شود که برداشت‌ها و تفاسیر متعددی از آن صورت گیرد.

این مسأله می‌تواند به عنوان یکی از ویژگی‌های عظمت قرآن در نظر گرفته شود که توانایی تطبیق و پاسخ‌گویی به شرایط و پرسش‌های مختلف انسان‌ها را دارد.

اختلاف در تفسیر و علت‌های آن

اختلاف در تفسیر قرآن، پدیده‌ای است که می‌تواند ریشه‌های گوناگونی داشته باشد. اختلاف در تفسیر قرآن، انعکاسی از تنوع فکری، فرهنگی و تاریخی جوامع مختلف است که قرآن در طول تاریخ با آن مواجه بوده است. این اختلافات می‌تواند به غنای فهم دینی و تفسیرهای متفاوت منجر شود و درک عمیق‌تری از کلام خداوند ارائه دهد.

نقش تدبر در اختلاف تفاسیر

قرآن مردم را به تدبر و اندیشیدن در آیات دعوت می‌کند. این تدبر، زمینه اختلاف برداشت‌ها را فراهم می‌سازد. زیرا افراد با سطوح مختلف علمی، فرهنگی و تجربی به سراغ قرآن می‌روند و برداشت‌های آنان نیز متفاوت خواهد بود. این امر نه تنها نقص نیست، بلکه نشانه پویایی و عمق قرآن است.

قرآن دارای لایه‌های معنایی و ظرفیت‌های متعدد است که هر کس به اندازه تدبر خود از آن بهره می‌برد. این ویژگی باعث می‌شود که برداشت‌ها و تفسیرهای مختلفی از آیات به وجود آید.

تفاوت استعدادها و شرایط مخاطبان

اختلاف تفاسیر ناشی از تفاوت در استعدادها، دانش، شرایط زمانی و مکانی مفسران و حتی زبان و فرهنگ آنان است. این برداشت‌های مختلف به دلیل ظرفیت‌های متفاوت فهم افراد است، نه ابهام یا نقص در قرآن. قرآن کتابی است که برای همه انسان‌ها و همه زمان‌ها نازل شده و همین امر باعث می‌شود که هر کس به اندازه ظرفیت خود از آن بهره‌مند شود.

گستردگی و تنوع معنایی

قرآن کریم خود را کتابی معرفی می‌کند که دارای تنوع و گستردگی در مطالب است و از هر نمونه‌ای برای مردم مثال آورده است. ﴿وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ في‏ هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى‏ أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً؛ ما در اين قرآن، براى مردم از هر چيز نمونه‏اى آورديم؛ اما بيشتر مردم جز انكار، ابا داشتند!﴾(اسراء:۸۹) این تنوع می‌تواند باعث برداشت‌های مختلف از یک آیه یا مفهوم خاص شود.

قرآن یک کتاب کلاسیک با فصل‌ها معین نیست، بلکه مجموعه‌ای از اوامر، نواهی، احکام، تاریخ و موعظه است که به تناسب نیازها و رویدادها نازل شده و این ساختار موجب برداشت‌های مختلف می‌شود. با وجود این تنوع و غنا، قرآن تأکید می‌کند که در آن اختلاف و تناقضی وجود ندارد﴿أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافاً كَثيراً؛ آيا درباره قرآن نمى‏انديشند؟! اگر از سوى غير خدا بود، اختلاف فراوانى در آن مى‏يافتند.﴾(نساء:۸۲)

نيازها و ضرورت‌هاي هر عصر

تفسیر قرآن همیشه بر اساس زمان، مکان و شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگی خاصی که مفسران در آن قرار دارند، انجام می‌شود. هر عصري ويژگي‌ها، ضرورت‌ها و تقاضاهايي دارد كه از دگرگون شدن زمان و مكان و پيدايش مسائل جديد و پديده هاي تازه در عرصه زندگي سرچشمه مي‌گيرد.خداوند، محتوا و شكل و قالب قرآن خود را به گونه‌اي تنظيم كرده كه هميشه سفره‌اي باشد تا همگان در هر عصري بر سر آن بنشينند و از نعمت‌هاي معرفتي آن استفاده برند. از امام صادق ـ عليه السّلام ـ سؤال شد كه چرا قرآن كريم با تكرار و درس و نشر جز تازگي اثر ديگري نمي‌پذيرد؟ حضرت فرمود: «تازگي قرآن براي آن است كه خداي تبارك و تعالي آن را براي زمان و مكان موقّت يا مردم خاصّي نفرستاده و چون هميشگي و همگاني است در هر زمان، ‌جديد است...».

نهايت ناپذيري فهم قرآن کریم

افراد متخصص روي كشف معاني و درك قرآن كارهای زیادی كرده‌اند؛ هر چه بشر درباره‌ معارف عقلي و قوانين اجتماعي و اخلاقي و ساير تعاليم آن بررسي ‌كند، هر روز معاني تازه‌تري از قرآن استخراج مي‌نمايد كه متخصصان پيشين قرآن، از آن غفلت داشتند. پيامبر خدا(ص)، نخستين كسي است كه به موضوع نهايت ناپذيري معاني و حقايق قرآن كريم تصريح داشته است و آن را بزرگ‌ترين عظمت قرآن قرار داده است: «وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ فَظَاهِرُهُ‏ حُكْمٌ وَ بَاطِنُهُ‏ عِلْمٌ ظَاهِرُهُ‏ أَنِيقٌ وَ بَاطِنُهُ‏ عَمِيقٌ لَهُ نُجُومٌ وَ عَلَى نُجُومِهِ نُجُومٌ‏ لَا تُحْصَى عَجَائِبُهُ وَ لَا تُبْلَى غَرَائِبُهُ فِيهِ مَصَابِيحُ الْهُدَى وَ مَنَارُ الْحِكْمَةِ؛ براي قرآن ظاهر و باطن است، ظاهر آن فرمان و دستور است و باطن آن علم و دانش، معاني عميق آن در قالب الفاظ زيبا ريخته شده است. قرآن داراي اصل و هر اصلي از آن ريشه و اصلي دارد، شگفتي‌هاي آن پايان ناپذير است و حقايق آن هميشه تازه است، آيات آن مشعل‌هاي هدايت و سرچشمه حكمت مي‌باشد.»

آيات قرآن به گونه‌اي تنظيم شده كه تا پايان جهان، معارف نوراني آن فرا راه انسان است. هر چه فطرت انسان‌ها شكوفاتر مي‌شود و عقل و دانش آنان افزون‌تر مي‌گردد، فهم از قرآن نيز شكوفاتر مي‌شود و نه تنها تعداد يافته‌هاي او از اين كتاب جاودانه رو به اضافه شدن مي‌نهد كه فهم‌هاي گذشته او نيز ژرف‌تر مي‌گردد.

آیات متشابه

مقالهٔ اصلی: محکم و متشابه

در قرآن آیات محکم و متشابه وجود دارد. آیات محکم، روشن و بی‌ابهام‌اند و اساس کتاب را تشکیل می‌دهند. آیات متشابه نیز وجود دارند که نیازمند تفسیر و ارجاع به محکمات هستند. وجود متشابهات به معنای ابهام نیست، بلکه نشانه ظرفیت بالای قرآن برای برداشت‌های مختلف و عمیق است.

منابع

• ابن عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰). تفسير التحرير و التنوير المعروف بتفسير ابن عاشور. بیروت: مؤسسة التاريخ العربي.
• جعفرى، يعقوب (۱۳۷۶). تفسير كوثر. قم: موسسه انتشارات هجرت.
• جوادي آملي، عبدالله (۱۳۷۸). تفسير موضوعي قرآن كريم- قرآن در قرآن-. قم: اسراء.
• رستمی، علی‌اکبر (۱۳۸۰). آسیب شناسی و روش شناسی تفسیر معصومان علیهم السلام. قم: کتاب مبين.
• رضايى اصفهانى، محمدعلى (۱۳۸۷). تفسير قرآن مهر. قم: پژوهشهاى تفسير و علوم قرآن.
• سبحاني، جعفر (۱۳۶۰). منشور جاويد. قم: توحيد.
• طباطبايى، محمدحسين (۱۳۷۴). الميزان فی تفسیر القرآن. ترجمهٔ محمد باقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
• كلينى، محمد بن يعقوب (۱۴۰۷). الكافي. تهران: دار الكتب الإسلامية.
• مكارم شيرازى، ناصر (۱۳۷۱). تفسير نمونه. تهران: دار الكتب الإسلامية.
• راغب اصفهانى، حسين بن محمد (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشاميه.
• محمّدي ري‌شهري، محمد (۱۴۱۶). میزان الحکمه. قم: دفتر تبليغات اسلامي.
• طوسى، محمد بن حسن (۱۳۷۱). التبيان في تفسير القرآن. بیروت: دار إحياء التراث العربي.