عرش: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علیاکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> قرآن کریم از عرش و مشتقات آن در سه کاربرد استفاده کرده است. | <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علیاکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> قرآن کریم از عرش و مشتقات آن در سه کاربرد استفاده کرده است. | ||
'''عرش خدا''' | === '''عرش خدا''' === | ||
واژه عرش در قرآن کریم ۲۱ بار در ارتباط با خداوند به کار رفته است. | واژه عرش در قرآن کریم ۲۱ بار در ارتباط با خداوند به کار رفته است. | ||
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref> | <ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref> | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۴: | ||
در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح میپردازند | در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح میپردازند | ||
<ref> سوره زمر، آیه 57</ref> | <ref> سوره زمر، آیه 57</ref> | ||
و نیز از فرشتگانی که حاملان عرش هستند. | و نیز از فرشتگانی سخن به میان آمده که حاملان عرش هستند. | ||
<ref> سوره حاقه، آیه 17</ref> | <ref> سوره حاقه، آیه 17</ref> | ||
در آیه دیگر آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.<ref>سوره هود، آیه </ref> | در آیه دیگر آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.<ref>سوره هود، آیه </ref> | ||
'''تخت پادشاهی''' | === '''تخت پادشاهی''' === | ||
قرآن در چند آیه از تخت ملکه سبأ با عنوان عرش او یاد کرده است: {{قرآن| وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ|ترجمه=و برای او تخت بزرگی است.|سوره=نمل|آیه=23}} و در آیات بعد از آورده شدن تخت ملکه سبأ به حضور حضرت سلیمان و تغییر آن برای امتحان مکله سخن به میان آوده است. <ref>سوره نمل، آیه38؛ 41 و 42. </ref> | قرآن در چند آیه از تخت ملکه سبأ با عنوان عرش او یاد کرده است: {{قرآن| وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ|ترجمه=و برای او تخت بزرگی است.|سوره=نمل|آیه=23}} و در آیات بعد از آورده شدن تخت ملکه سبأ به حضور حضرت سلیمان و تغییر آن برای امتحان مکله سخن به میان آوده است. <ref>سوره نمل، آیه38؛ 41 و 42. </ref> | ||
در داستان حضرت یوسف(ع) نیز به تخت او با عنوان عرش اشاره شده است: {{قرآن| وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ ...|ترجمه= و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگى بخاطر او به سجده افتادند ...|سوره=یوسف|آیه=100}} | در داستان حضرت یوسف(ع) نیز به تخت او با عنوان عرش اشاره شده است: {{قرآن| وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ ...|ترجمه= و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگى بخاطر او به سجده افتادند ...|سوره=یوسف|آیه=100}} | ||
'''باغهای داربستدار و خانههای سقف دار''' | === '''باغهای داربستدار و خانههای سقف دار''' === | ||
قرآن در توصیف باغهای داربستدار و خانههای سقفدار از مشتقات واژه عرش استفاده کرده است که یکی از کاربردهای واژه عرش را میرساند. | قرآن در توصیف باغهای داربستدار و خانههای سقفدار از مشتقات واژه عرش استفاده کرده است که یکی از کاربردهای واژه عرش را میرساند. | ||
* {{قرآن|أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها ...|ترجمه=يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى (ويران شده) عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقفها فرو ريخته بود، گفت: «چگونه خدا اينها را پس از مرگ، زنده مىكند؟!»|سوره=بقره|آیه=259}} | * {{قرآن|أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها ...|ترجمه=يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى (ويران شده) عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقفها فرو ريخته بود، گفت: «چگونه خدا اينها را پس از مرگ، زنده مىكند؟!»|سوره=بقره|آیه=259}} | ||
* {{قرآن| وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ ...|ترجمه= اوست كه باغهاى معروش [باغهايى كه درختانش روى داربستها قرار دارد]، و باغهاى غير معروش [باغهايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد...|سوره=انعام|آیه=141}} و آیاتی دیگر. <ref>سوره اعراف، آیه137. سوره نحل، آیه 68. سوره کهف، آیه42. سوره حج، آیه45.</ref> | * {{قرآن| وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ ...|ترجمه= اوست كه باغهاى معروش [باغهايى كه درختانش روى داربستها قرار دارد]، و باغهاى غير معروش [باغهايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد...|سوره=انعام|آیه=141}} و آیاتی دیگر. <ref>سوره اعراف، آیه137. سوره نحل، آیه 68. سوره کهف، آیه42. سوره حج، آیه45.</ref> | ||
== | == عرش در روایات == | ||
فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=8|صفحه=170|مکان=قم}}</ref> | |||
عبارت «لا اله الا الله، محمد رسولالله، علی امیرالمؤمنین» بر روی عرش نگاشته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=27|صفحه=1|مکان=بیروت}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> | |||
پیامبر(ص) در [[شب معراج]]، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> | |||
عرش در برخی روایاتُ به عنوان دانش بیپایان پروردگار معرفی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref> | |||
عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقهای در بیابانی گسترده بهشمار میروند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> | |||
فاصله میان هر پایه از پایههای عرش به اندازهای است که پرندهای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> | |||
خداوند عرش را از نور آفریده و هیچیک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معارف قرآنی دیدگاهها درباره عرش خدا|سال=1391|نام=یعقوب|نام خانوادگی=جعفری|ناشر=مجله درسهایی از مکتب اسلام|صفحه=41|مکان=قم}}</ref> | |||
== | == عرش در نگاه اندیشمندان == | ||
آیات مرتبط با عرش و کرسی از جمله متشابهات قرآنی بهشمار میروند و اندیشمندان مسلمان آراء متعدد و متفاوتی در تفسیر آنها ارائه دادهاند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> مهمترین این دیدگاهها عبارتند از: | آیات مرتبط با عرش و کرسی از جمله متشابهات قرآنی بهشمار میروند و اندیشمندان مسلمان آراء متعدد و متفاوتی در تفسیر آنها ارائه دادهاند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> مهمترین این دیدگاهها عبارتند از: | ||
نسخهٔ ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۸

«عرش» واژهای قرآنی به معنای تخت است که به خداوند نسبت داده شده است. در برخی آیات قرآن آمده که خداوند بر عرش «استیلا» یافته و مفسران مسلمان در تفسیر این آیات اختلاف نظر دارند. گروهی از اهل سنت، مانند اشاعره و اهل حدیث، بر این باورند که نباید در معنای این آیات کندوکاو کرد و تنها ایمان به آنها کافی است. از دیدگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تختی مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن مینشیند و امور جهان را سامان میدهد. اما شیعه و معتزله معتقدند این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بیپایان خدا تفسیر کردهاند. به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحلهای تکاملیافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمانهای الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.
معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش
واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق میگردد. [۱] [۲] [۳] قرآن کریم از عرش و مشتقات آن در سه کاربرد استفاده کرده است.
عرش خدا
واژه عرش در قرآن کریم ۲۱ بار در ارتباط با خداوند به کار رفته است. [۴] در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است. در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است. [۵] در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح میپردازند [۶] و نیز از فرشتگانی سخن به میان آمده که حاملان عرش هستند. [۷] در آیه دیگر آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.[۸]
تخت پادشاهی
قرآن در چند آیه از تخت ملکه سبأ با عنوان عرش او یاد کرده است: ﴿وَ لَها عَرْشٌ عَظيمٌ؛ و برای او تخت بزرگی است.﴾(نمل:23) و در آیات بعد از آورده شدن تخت ملکه سبأ به حضور حضرت سلیمان و تغییر آن برای امتحان مکله سخن به میان آوده است. [۹] در داستان حضرت یوسف(ع) نیز به تخت او با عنوان عرش اشاره شده است: ﴿وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ ...؛ و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگى بخاطر او به سجده افتادند ...﴾(یوسف:100)
باغهای داربستدار و خانههای سقف دار
قرآن در توصیف باغهای داربستدار و خانههای سقفدار از مشتقات واژه عرش استفاده کرده است که یکی از کاربردهای واژه عرش را میرساند.
- ﴿أَوْ كَالَّذي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها ...؛ يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى (ويران شده) عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقفها فرو ريخته بود، گفت: «چگونه خدا اينها را پس از مرگ، زنده مىكند؟!»﴾(بقره:259)
- ﴿وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ ...؛ اوست كه باغهاى معروش [باغهايى كه درختانش روى داربستها قرار دارد]، و باغهاى غير معروش [باغهايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد...﴾(انعام:141) و آیاتی دیگر. [۱۰]
عرش در روایات
فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.[۱۱]
عبارت «لا اله الا الله، محمد رسولالله، علی امیرالمؤمنین» بر روی عرش نگاشته شده است.[۱۲][۱۳]
پیامبر(ص) در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.[۱۴]
عرش در برخی روایاتُ به عنوان دانش بیپایان پروردگار معرفی شده است.[۱۵]
عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقهای در بیابانی گسترده بهشمار میروند.[۱۶]
فاصله میان هر پایه از پایههای عرش به اندازهای است که پرندهای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.[۱۷]
خداوند عرش را از نور آفریده و هیچیک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.[۱۸]
عرش در نگاه اندیشمندان
آیات مرتبط با عرش و کرسی از جمله متشابهات قرآنی بهشمار میروند و اندیشمندان مسلمان آراء متعدد و متفاوتی در تفسیر آنها ارائه دادهاند.[۱۹] مهمترین این دیدگاهها عبارتند از:
غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش
برخی از جریانهای اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.[۲۰] به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.[۲۱] از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم میباشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»[۲۲]
دیدگاه مادی و مکانی به عرش
ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی میدانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن مینشیند و امور جهان را تدبیر میکند.[۲۳]
شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلکالافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کردهاند.[۲۴] گروهی از جسمگرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی میدانند.[۲۵] برخی دیگر اظهار داشتهاند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.[۲۶]
تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش
معتزله و دستهای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.[۲۷] اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.[۲۸] شیخ صدوق، عرش را به دانش بیپایان پروردگار تفسیر کرده است.[۲۹] برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانستهاند.[۳۰]
علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبهای تکاملیافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور میباشد.[۳۱]
منابع
- ↑ فراهيدى، خليل بن أحمد (۱۴۰۹). كتاب العين. چاپ دوم. ج۱. قم: نشر هجرت. ص۲۴۹.
- ↑ ابن عباد، إسماعيل بن عباد (۱۴۱۴). المحيط في اللغة. چاپ اول. ج۱. بیروت: عالم الكتاب. ص۲۸۴.
- ↑ دهخدا، علیاکبر (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. ج۱۰. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا. صذیل واژه «عرش».
- ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۱.
- ↑ سوره اعراف، آیه 54؛ سوره طه، آیه 5؛ سوره یونس، آیه 3
- ↑ سوره زمر، آیه 57
- ↑ سوره حاقه، آیه 17
- ↑ سوره هود، آیه
- ↑ سوره نمل، آیه38؛ 41 و 42.
- ↑ سوره اعراف، آیه137. سوره نحل، آیه 68. سوره کهف، آیه42. سوره حج، آیه45.
- ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۸. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۱۷۰.
- ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۲۷. بیروت: موسسه الوفاء. ص۱.
- ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۳۶. بیروت: موسسه الوفاء. ص۲۱۷.
- ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۳۶. بیروت: موسسه الوفاء. ص۲۱۷.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۸.
- ↑ رستمی، محمدزمان (۱۳۹۳). سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۱۹۸.
- ↑ رستمی، محمدزمان (۱۳۹۳). سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۱۹۸.
- ↑ جعفری، یعقوب (۱۳۹۱). معارف قرآنی دیدگاهها درباره عرش خدا. قم: مجله درسهایی از مکتب اسلام. ص۴۱.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۳.
- ↑ خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۷۷). عرش. تهران: دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی. ص۱۴۴۶.
- ↑ احمدی، جمال (۱۳۸۶). اندیشه کلامی سنایی درباره عرش. کرمان: نشریه دانشکده باهنر کرمان. ص۷.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۸.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
- ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹ و ۷۰.
- ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۲.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۹). تفسیر نمونه. ج۲۰. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۳۸.
- ↑ صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۷). معانیالاخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۶۷.
- ↑ معرفت، محمدهادی (۱۴۱۶). التمهید فی علوم القرآن. ج۳. قم: مؤسسه نشر اسلامی. ص۱۲۵.
- ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۷. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۹۸.
