پرش به محتوا

عرش: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۸: خط ۸:
{{درگاه|واژه‌ها||}}
{{درگاه|واژه‌ها||}}


«عرش» واژه‌ای قرآنی است که به معنای تخت بوده و به خداوند نسبت داده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علی‌اکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> در برخی از آیات قرآن بیان شده که خداوند بر عرش «استیلا» یافت و مفسران مسلمان در تبیین این آیات اختلاف نظرهای زیادی دارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref> گروهی از اهل سنت همچون اشاعره و اهل حدیث معتقدند که نباید در معنای این آیات تأمل کرد و تنها ایمان به آنها کافی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref>
«عرش» واژه‌ای قرآنی است که به معنای تخت بوده و به خداوند نسبت داده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغتنامه دهخدا|سال=1377|نام=علی‌اکبر|نام خانوادگی=دهخدا|ناشر=مؤسسه لغتنامه دهخدا|جلد=10|صفحه=ذیل واژه «عرش»|مکان=تهران}}</ref> در برخی از آیات قرآن بیان شده که خداوند بر عرش «استیلا» یافت و مفسران مسلمان در تبیین این آیات اختلاف نظرهای زیادی دارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=91|مکان=قم}}</ref> گروهی از [[اهل سنت]] همچون [[اشاعره]] و اهل حدیث معتقدند که نباید در معنای این آیات تأمل کرد و تنها ایمان به آنها کافی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref>


از نگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تخت مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref> اما شیعه و معتزله بر این باورند که این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref>
از نگاه [[ظاهرگرایان]] و حشویه، «عرش» تخت مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref> اما شیعه و معتزله بر این باورند که این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref>


به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>
به اعتقاد [[علامه طباطبایی]]، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>


== معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش ==
== معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش ==
خط ۱۸: خط ۱۸:


== نکاتی از روایات درباره عرش ==
== نکاتی از روایات درباره عرش ==
در منابع روایی، گزارش‌های متعددی پیرامون عرش بیان شده است؛ از جمله اینکه فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=8|صفحه=170|مکان=قم}}</ref> همچنین بر روی عرش، عبارت «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین» نگاشته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=27|صفحه=1|مکان=بیروت}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده که در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> در برخی روایات نیز عرش به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref>
در منابع روایی، گزارش‌های متعددی پیرامون عرش بیان شده است؛ از جمله اینکه فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=8|صفحه=170|مکان=قم}}</ref> همچنین بر روی عرش، عبارت «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین» نگاشته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=27|صفحه=1|مکان=بیروت}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده که در [[شب معراج]]، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=36|صفحه=217|مکان=بیروت}}</ref> در برخی روایات نیز عرش به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref>


بر اساس این دسته از روایات، عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به شمار می‌روند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> فاصله میان هر پایه از پایه‌های عرش به اندازه‌ای است که پرنده‌ای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> عرش بزرگ‌تر از کرسی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=59|مکان=تهران}}</ref> خداوند عرش را از نور آفریده و هیچ‌یک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معارف قرآنی دیدگاه‌ها درباره عرش خدا|سال=1391|نام=یعقوب|نام خانوادگی=جعفری|ناشر=مجله درس‌هایی از مکتب اسلام|صفحه=41|مکان=قم}}</ref>
بر اساس این دسته از روایات، عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به شمار می‌روند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> فاصله میان هر پایه از پایه‌های عرش به اندازه‌ای است که پرنده‌ای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی|سال=1393|نام=محمدزمان|نام خانوادگی=رستمی|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=198|مکان=قم}}</ref> عرش بزرگ‌تر از [[کرسی]] است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=59|مکان=تهران}}</ref> خداوند عرش را از نور آفریده و هیچ‌یک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معارف قرآنی دیدگاه‌ها درباره عرش خدا|سال=1391|نام=یعقوب|نام خانوادگی=جعفری|ناشر=مجله درس‌هایی از مکتب اسلام|صفحه=41|مکان=قم}}</ref>


== دیدگاه‌های گوناگون درباره عرش ==
== دیدگاه‌های گوناگون درباره عرش ==
خط ۲۶: خط ۲۶:


=== غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش ===
=== غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش ===
برخی از جریان‌های اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref> به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش|سال=1377|نام=بهاءالدین|نام خانوادگی=خرمشاهی|ناشر=دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی|صفحه=1446|مکان=تهران}}</ref> از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اندیشه کلامی سنایی درباره عرش|سال=1386|نام=جمال|نام خانوادگی=احمدی|ناشر=نشریه دانشکده باهنر کرمان|صفحه=7|مکان=کرمان}}</ref>
برخی از جریان‌های [[اهل سنت]] مانند [[اشاعره]] و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=53|مکان=تهران}}</ref> به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش|سال=1377|نام=بهاءالدین|نام خانوادگی=خرمشاهی|ناشر=دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی|صفحه=1446|مکان=تهران}}</ref> از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اندیشه کلامی سنایی درباره عرش|سال=1386|نام=جمال|نام خانوادگی=احمدی|ناشر=نشریه دانشکده باهنر کرمان|صفحه=7|مکان=کرمان}}</ref>


=== دیدگاه مادی و مکانی به عرش ===
=== دیدگاه مادی و مکانی به عرش‌ ===
ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref>
[[ظاهرگرایان]] و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=68|مکان=تهران}}</ref>


شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69|مکان=تهران}}</ref> گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69 و 70|مکان=تهران}}</ref>
شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله [[ملاهادی سبزواری]]، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69|مکان=تهران}}</ref> گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=71|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عرش خدا و تفاوت آن با کرسی|سال=1390|نام=مهدی|نام خانوادگی=بیات مختاری|ناشر=مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا|صفحه=69 و 70|مکان=تهران}}</ref>


=== تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش ===
=== تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش ===
معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=92|مکان=قم}}</ref> اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1369|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|جلد=20|صفحه=38|مکان=تهران}}</ref> شیخ صدوق، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التمهید فی علوم القرآن|سال=1416|نام=محمدهادی|نام خانوادگی=معرفت|ناشر=مؤسسه نشر اسلامی|جلد=3|صفحه=125|مکان=قم}}</ref>
معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آیات عرش و کرسی|سال=1394|نام خانوادگی=جمعی از محققان|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی|صفحه=92|مکان=قم}}</ref> اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1369|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|جلد=20|صفحه=38|مکان=تهران}}</ref> [[شیخ صدوق]]، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معانی‌الاخبار|سال=1377|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=صدوق|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|صفحه=67|مکان=تهران}}</ref> برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التمهید فی علوم القرآن|سال=1416|نام=محمدهادی|نام خانوادگی=معرفت|ناشر=مؤسسه نشر اسلامی|جلد=3|صفحه=125|مکان=قم}}</ref>


علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>
[[علامه طباطبایی]] بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=17|صفحه=298|مکان=قم}}</ref>


== عرش در کتاب‌های مقدس دیگر ادیان ==
== عرش در کتاب‌های مقدس دیگر ادیان ==
در متون دینی غیر از اسلام نیز به مفهوم عرش الهی اشاره شده است. برای نمونه در انجیل آمده که به آسمان سوگند نخورید، زیرا آسمان، عرش خداوند است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب متی، باب 5، آیه 35|مکان=}}</ref> همچنین از عرش به عنوان تختی یاد شده که چرخ‌هایی دارد و خدا بر روی آن جای گرفته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب حزقیال، باب 1، آیه 26|مکان=}}</ref> در جای دیگر، عرش و چرخ‌های آن از آتش فروزان و شعله‌ور معرفی گردیده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب دانیال، باب 7، آیه 9|مکان=}}</ref> در بخش دیگری از این کتاب، از فرشتگانی سخن رفته که بر آن تخت الهی نشسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب اول پادشاهان، باب 22، آیه 19|مکان=}}</ref> نیز بیان شده که فرشتگان سرافیم پیرامون عرش پروردگار، به تسبیح و ستایش او مشغولند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب اشعیای نبی، باب 6، آیه 3|مکان=}}</ref>
در متون دینی غیر از اسلام نیز به مفهوم عرش الهی اشاره شده است. برای نمونه در [[انجیل]] آمده که به آسمان سوگند نخورید، زیرا آسمان، عرش خداوند است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب متی، باب 5، آیه 35|مکان=}}</ref> همچنین از عرش به عنوان تختی یاد شده که چرخ‌هایی دارد و خدا بر روی آن جای گرفته است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب حزقیال، باب 1، آیه 26|مکان=}}</ref> در جای دیگر، عرش و چرخ‌های آن از آتش فروزان و شعله‌ور معرفی گردیده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب دانیال، باب 7، آیه 9|مکان=}}</ref> در بخش دیگری از این کتاب، از فرشتگانی سخن رفته که بر آن تخت الهی نشسته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب اول پادشاهان، باب 22، آیه 19|مکان=}}</ref> نیز بیان شده که فرشتگان سرافیم پیرامون عرش پروردگار، به تسبیح و ستایش او مشغولند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب مقدس|صفحه=کتاب اشعیای نبی، باب 6، آیه 3|مکان=}}</ref>


== منابع ==
== منابع ==

نسخهٔ ‏۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۴:۰۸


سؤال
واژه قرآنی «عرش» به چه معناست و دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان درباره آن چیست؟


درگاه‌ها


«عرش» واژه‌ای قرآنی است که به معنای تخت بوده و به خداوند نسبت داده شده است.[۱] در برخی از آیات قرآن بیان شده که خداوند بر عرش «استیلا» یافت و مفسران مسلمان در تبیین این آیات اختلاف نظرهای زیادی دارند.[۲] گروهی از اهل سنت همچون اشاعره و اهل حدیث معتقدند که نباید در معنای این آیات تأمل کرد و تنها ایمان به آنها کافی است.[۳]

از نگاه ظاهرگرایان و حشویه، «عرش» تخت مادی است و خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را سامان می‌دهد.[۴] اما شیعه و معتزله بر این باورند که این آیات جنبه تمثیلی و کنایی دارند و برخی از آنان عرش را به دانش بی‌پایان خدا تفسیر کرده‌اند.[۵]

به اعتقاد علامه طباطبایی، عرش مرحله‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی و جایگاه صدور فرمان‌های الهی است. همچنین نشستن خدا بر عرش، کنایه از اداره جهان و احاطه علمی او بر همه چیز است.[۶]

معناشناسی و کاربرد قرآنی عرش

در زبان عربی، واژه «عرش» به «تخت پادشاهی» یا «چیزی که دارای سقف باشد» اطلاق می‌گردد.[۷] این واژه در قرآن کریم ۲۱ بار و تنها در ارتباط با خداوند به کار رفته است.[۸] در آیه ۱۲۹ سوره توبه، به شکوه و عظمت عرش پروردگار اشاره شده است.[۹] در چندین آیه، مسئله «استوای خدا بر عرش» مطرح گردیده است.[۱۰] همچنین در آیاتی دیگر، از فرشتگانی سخن رفته که پیرامون عرش به تسبیح می‌پردازند[۱۱] و نیز از فرشتگانی که حاملان عرش هستند.[۱۲] در آیه ۷ سوره هود آمده است که عرش الهی بر فراز آب قرار دارد.[۱۳]

نکاتی از روایات درباره عرش

در منابع روایی، گزارش‌های متعددی پیرامون عرش بیان شده است؛ از جمله اینکه فرشتگان مقرب الهی حاملان عرش هستند و نگاره و نشانه همه آفریدگان جهان در عرش جای دارد.[۱۴] همچنین بر روی عرش، عبارت «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین» نگاشته شده است.[۱۵][۱۶] در حدیثی از پیامبر(ص) نقل شده که در شب معراج، هنگام نگاه به عرش، همه معصومان را در سمت راست آن مشاهده کرد.[۱۷] در برخی روایات نیز عرش به عنوان دانش بی‌پایان پروردگار معرفی شده است.[۱۸]

بر اساس این دسته از روایات، عرش از چنان شگرفی و عظمتی برخوردار است که همه آفریدگان در برابر آن همچون حلقه‌ای در بیابانی گسترده به شمار می‌روند.[۱۹] فاصله میان هر پایه از پایه‌های عرش به اندازه‌ای است که پرنده‌ای تندپرواز برای پیمودن آن به هزار سال زمان نیاز دارد.[۲۰] عرش بزرگ‌تر از کرسی است.[۲۱] خداوند عرش را از نور آفریده و هیچ‌یک از مخلوقات توانایی نگریستن به آن را ندارند.[۲۲]

دیدگاه‌های گوناگون درباره عرش

آیات مرتبط با عرش و کرسی از جمله متشابهات قرآنی به شمار می‌روند و اندیشمندان مسلمان آراء متعدد و متفاوتی در تفسیر آنها ارائه داده‌اند.[۲۳] مهم‌ترین این دیدگاه‌ها عبارتند از:

غیرقابل شناخت انگاشتن حقیقت عرش

برخی از جریان‌های اهل سنت مانند اشاعره و اهل حدیث بر این باورند که مفاهیمی چون عرش و کرسی تنها باید مورد ایمان قرار گیرند و هرگونه تعمق و تفکر درباره آنها جایز نیست.[۲۴] به گفته ایشان، قرآن تصریح کرده که خداوند بر عرش قرار دارد، اما چگونگی این قرار گرفتن برای بشر قابل درک نیست.[۲۵] از این رو، مالک بن انس در پاسخ به پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش گفت: «نشستن (استوا) معلوم است، اما کیفیت آن نامفهوم می‌باشد. پرسش درباره آن بدعت و ایمان آوردن به آن واجب است.»[۲۶]

دیدگاه مادی و مکانی به عرش‌

ظاهرگرایان و حشویه، واژه «عرش» را به همان معنای ظاهری آن گرفته و آن را تختی مادی می‌دانند. به باور ایشان، خداوند تختی بزرگ دارد که بر آن می‌نشیند و امور جهان را تدبیر می‌کند.[۲۷]

شماری از فیلسوفان مسلمان از جمله ملاهادی سبزواری، با تکیه بر نظام نجومی بطلمیوسی، عرش الهی را همان «فلک‌الافلاک» (فلک نهم در فلسفه یونان) تلقی کرده‌اند.[۲۸] گروهی از جسم‌گرایان نیز عرش و کرسی را دو جرم بسیار عظیم کیهانی می‌دانند.[۲۹] برخی دیگر اظهار داشته‌اند که عرش و کرسی به ترتیب همان سیاره زحل و مشتری هستند.[۳۰]

تعبیر تمثیلی و نمادین از عرش

معتزله و دسته‌ای از مفسران شیعه معتقدند حقیقتی به نام عرش در جهان خارج وجود ندارد و عرش الهی کنایه از امور دیگری است.[۳۱] اما درباره اینکه کنایه از چیست، آرای متعددی مطرح شده است: گروهی بر این باورند که کرسی کنایه از جهان مادی و عرش اشاره به عالم فراماده دارد.[۳۲] شیخ صدوق، عرش را به دانش بی‌پایان پروردگار تفسیر کرده است.[۳۳] برخی دیگر نیز آن را کنایه از فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت الهی دانسته‌اند.[۳۴]

علامه طباطبایی بر این باور است که عرش، مرتبه‌ای تکامل‌یافته از مراتب هستی، مرکز فرماندهی جهان و جایگاه صدور اوامر الهی است. از دیدگاه ایشان، نشستن خداوند بر عرش، کنایه از تدبیر جهان و احاطه علمی او بر همه امور می‌باشد.[۳۵]

عرش در کتاب‌های مقدس دیگر ادیان

در متون دینی غیر از اسلام نیز به مفهوم عرش الهی اشاره شده است. برای نمونه در انجیل آمده که به آسمان سوگند نخورید، زیرا آسمان، عرش خداوند است.[۳۶] همچنین از عرش به عنوان تختی یاد شده که چرخ‌هایی دارد و خدا بر روی آن جای گرفته است.[۳۷] در جای دیگر، عرش و چرخ‌های آن از آتش فروزان و شعله‌ور معرفی گردیده‌اند.[۳۸] در بخش دیگری از این کتاب، از فرشتگانی سخن رفته که بر آن تخت الهی نشسته‌اند.[۳۹] نیز بیان شده که فرشتگان سرافیم پیرامون عرش پروردگار، به تسبیح و ستایش او مشغولند.[۴۰]

منابع

  1. ↑ دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. ج۱۰. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا. صذیل واژه «عرش».
  2. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۱.
  3. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۳.
  4. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۸.
  5. ↑ صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۷). معانی‌الاخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۶۷.
  6. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۷. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۹۸.
  7. ↑ دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. ج۱۰. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا. صذیل واژه «عرش».
  8. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۱.
  9. ↑ القرآن الکریم. صسوره توبه، آیه ۱۲۹.
  10. ↑ القرآن الکریم. صسوره اعراف، آیه ۵۴؛ سوره طه، آیه ۵؛ سوره یونس، آیه ۳.
  11. ↑ القرآن الکریم. صسوره زمر، آیه ۵۷.
  12. ↑ القرآن الکریم. صسوره حاقه، آیه ۱۷.
  13. ↑ القرآن الکریم. صسوره هود، آیه ۷.
  14. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۸. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۱۷۰.
  15. ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۲۷. بیروت: موسسه الوفاء. ص۱.
  16. ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۳۶. بیروت: موسسه الوفاء. ص۲۱۷.
  17. ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۳۶. بیروت: موسسه الوفاء. ص۲۱۷.
  18. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۸.
  19. ↑ رستمی، محمدزمان (۱۳۹۳). سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۱۹۸.
  20. ↑ رستمی، محمدزمان (۱۳۹۳). سیری در اسرار فرشتگان با رویکردی قرآنی و عرفانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۱۹۸.
  21. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۹.
  22. ↑ جعفری، یعقوب (۱۳۹۱). معارف قرآنی دیدگاه‌ها درباره عرش خدا. قم: مجله درس‌هایی از مکتب اسلام. ص۴۱.
  23. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
  24. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۵۳.
  25. ↑ خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۷۷). عرش. تهران: دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. ص۱۴۴۶.
  26. ↑ احمدی، جمال (۱۳۸۶). اندیشه کلامی سنایی درباره عرش. کرمان: نشریه دانشکده باهنر کرمان. ص۷.
  27. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۸.
  28. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹.
  29. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۷۱.
  30. ↑ بیات مختاری، مهدی (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تهران: مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا. ص۶۹ و ۷۰.
  31. ↑ جمعی از محققان (۱۳۹۴). آیات عرش و کرسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ص۹۲.
  32. ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۹). تفسیر نمونه. ج۲۰. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۳۸.
  33. ↑ صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۷). معانی‌الاخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه. ص۶۷.
  34. ↑ معرفت، محمدهادی (۱۴۱۶). التمهید فی علوم القرآن. ج۳. قم: مؤسسه نشر اسلامی. ص۱۲۵.
  35. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۷. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۹۸.
  36. ↑ کتاب مقدس. صکتاب متی، باب ۵، آیه ۳۵.
  37. ↑ کتاب مقدس. صکتاب حزقیال، باب ۱، آیه ۲۶.
  38. ↑ کتاب مقدس. صکتاب دانیال، باب ۷، آیه ۹.
  39. ↑ کتاب مقدس. صکتاب اول پادشاهان، باب ۲۲، آیه ۱۹.
  40. ↑ کتاب مقدس. صکتاب اشعیای نبی، باب ۶، آیه ۳.