پرش به محتوا

استمتاع: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
ابرابزار
حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
ابرابزار
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}{{سوال}}تمکین چیست و حکم شرعی آن چگونه است و آثار و شرایط آن به چه نحوی می‌باشد؟
{{شروع متن}}
 
{{سوال}}استمتاع به چه معناست و احکام و شرایط آن در فقه اسلامی چیست؟


{{پایان سوال}}
{{پایان سوال}}
{{درگاه|واژه‌ها}}
{{پاسخ}}تمکین در اصطلاح فقهی عبارت است از اینکه زن، اختیار برآورده‌سازی خواسته‌های جنسیِ مشروع خود را به همسرش واگذار کند. این حکم در شرایط عادی و در نبودِ مانع شرعی، بر زن [[واجب]] می‌گردد. چنانچه زن از این وظیفه سرپیچی کند، در فقه از او با عنوان «[[ناشزه]]» یاد می‌شود. برای [[نشوز]]، پیامدهایی همچون سقوط حق [[نفقه]] زن در نظر گرفته شده است.
کاربرد واژه «تمکین» تنها به این باب فقهی محدود نمی‌شود و در دیگر موضوعات فقهی نیز دیده می‌شود. در همه این موارد، معنای اصلی تمکین همان «اختیار بخشیدن» و «مسلط ساختن دیگری بر چیزی» است.
== تعریف و نقش تمکین ==
در [[دانش فقه]]، تمکین به معنای آن است که زن، اختیار برآورده‌سازی نیازهای جنسیِ مشروع را به همسر خود تفویض کند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تحریرالوسیله|سال=1368|نام=سید روح‌الله|نام خانوادگی=خمینی|ناشر=موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|جلد=2|صفحه=231|مکان=تهران}}</ref>
در متون حقوقی، افزون بر این معنای فقهی، تمکین گاه در معنایی گسترده‌تر به کار می‌رود که شامل پذیرش مدیریت شوهر بر خانواده و احترام به خواست او در امور [[زندگی مشترک]] می‌شود. این مفهوم گسترده با عنوان «[[تمکین عام]]» شناخته می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=27|صفحه=297 و 311|مکان=تهران}}</ref>


نشانه‌هایی از کاربرد این واژه در نوشته‌های فقهی از دوره [[شیخ طوسی]] به بعد دیده می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=30|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref> همچنین در پارهای از مواد [[قانون مدنی]]، احکام مربوط به تمکین به صورت قانونی تدوین و تصویب شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=17|صفحه=332|مکان=تهران}}</ref>
{{پاسخ}}
{{درگاه|فقه|خانواده|احکام}}


== حکم و شرایط تمکین ==
'''اِستِمتاع''' در اصطلاح فقهی، به بهره‌برداری یا لذت جنسی گفته می‌شود که گاه در محدوده حلال و مشروع از همسر انجام می‌گیرد و گاه مصداق لذت حرام و ممنوع شرعی است. از جمله حقوق شوهر بر زن، حق استمتاع است و در صورت تعارض آن با دیگر حقوق و تکالیف، حق استمتاع مقدم شمرده می‌شود؛ بنابراین زن بدون اذن شوهر نمی‌تواند کاری انجام دهد که با این حق منافات داشته باشد، مانند اجیر شدن برای شیر دادن، خروج از منزل، به جا آوردن حج مستحب و روزه مستحب. همچنین زن نمی‌تواند شوهر را از استمتاع بازدارد، مگر آنکه محذور شرعی مانند ترک واجب یا ارتکاب حرام، یا محذور عقلی مانند بیماری وجود داشته باشد. استمتاع می‌تواند حلال یا حرام باشد و هر یک احکام و آثار خاص خود را دارد.
بر پایه حکم شرعیِ تمکین، زن موظف است برای بهره‌گیری جنسی همسر خود را در اختیار او قرار دهد، مگر آنکه مانع شرعی در میان باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=نجفی|نام خانوادگی=محمد حسن|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=17|صفحه=130|مکان=تهران}}</ref>


برخی از موانع تمکین عبارت‌اند از:
== مفهوم‌شناسی ==
* وجود عواملی بازدارنده مانند [[عادت ماهانه]]، [[حالت احرام]]، [[اعتکاف در همه ماه‌ها|اعتکاف]] واجب و روزهٔ واجب.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=31|صفحه=304 و 303|مکان=تهران}}</ref>
واژه استمتاع در فقه اسلامی، هم به لذت مشروع و قانونی از همسر اطلاق می‌شود و هم می‌تواند شامل هرگونه لذت حرام جنسی باشد که شرع آن را ممنوع کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تحریر الوسیله|سال=1368|نام=سید روح‌الله|نام خانوادگی=موسوی خمینی|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|جلد=2|صفحه=231|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التحقیق فی کلمات القرآن الکریم|سال=1368|نام=سید حسن|نام خانوادگی=مصطفوی|ناشر=وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی|جلد=11|صفحه=17|مکان=تهران}}</ref> بنابراین، استمتاع یک عنوان عام است که مصادیق حلال و حرام را در بر می‌گیرد و شناخت حکم هر مصداق، به بررسی شرایط و متعلق آن وابسته است.
* سفری که با اجازهٔ شوهر انجام می‌شود یا سفرهایی که انجام آن واجب است (همچون سفر حج واجب).<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مستمسک العروه الوثقی|سال=1391|نام=محسن|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مکتبة آیةالله مرعشی نجفی|جلد=5|صفحه=14|مکان=قم}}</ref>
* مبتلا بودن شوهر به بیماری‌های آمیزشی.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه|سال=1414|نام خانوادگی=حر عاملی|ناشر=مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث|جلد=20|صفحه=23 و 22|مکان=قم}}</ref>
* بیماری زن که انجام نزدیکی را برای او دشوار می‌سازد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مستمسک العروه الوثقی|سال=1391|نام=محسن|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مکتبة آیةالله مرعشی نجفی|جلد=3|صفحه=318 الی 320|مکان=قم}}</ref>


== آثار تمکین ==
== حق استمتاع و تکالیف مرتبط ==
تمکین، پیامدهای فقهی مشخصی به دنبال دارد. در [[ازدواج موقت]]، زن تنها در صورتی مستحق دریافت تمام [[مهریه]] می‌شود که در تمام طول مدت [[عقد]]، تمکین خود را نسبت به همسرش انجام داده باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=637|مکان=تهران}}</ref> اما در [[ازدواج دائم]]، رابطه مستقیمی میان مهریه و تمکین وجود ندارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=374|مکان=تهران}}</ref>
از جمله حقوق شوهر بر زن، حق استمتاع است و در صورت تعارض آن با دیگر حقوق و تکالیف، حق استمتاع مقدم است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=27|صفحه=297 و 311|مکان=تهران}}</ref> بر همین اساس، زن بدون اذن شوهر نمی‌تواند کاری انجام دهد که با این حق منافات داشته باشد؛ مانند اجیر شدن برای شیر دادن،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=30|صفحه=58|مکان=تهران}}</ref> خروج از منزل،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=17|صفحه=332|مکان=تهران}}</ref> به جا آوردن حج مستحب<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=17|صفحه=130|مکان=تهران}}</ref> و روزه مستحب.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=17|صفحه=130|مکان=تهران}}</ref> همچنین زن نمی‌تواند شوهر را از استمتاع بازدارد، مگر آنکه محذور شرعی مانند ترک واجب یا ارتکاب حرام، یا محذور عقلی مانند بیماری وجود داشته باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=27|صفحه=297 و 311|مکان=تهران}}</ref>


بر اساس نظر مشهور فقیهان، در صورتی که زن تمکین نماید، پرداخت نفقه بر عهده شوهر است<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=387|مکان=تهران}}</ref> و این نفقه، به صورت یک دَین (بدهی مالی) بر ذمّه مرد قرار می‌گیرد؛ چه زن آن را مطالبه کند و چه نکند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=647|مکان=تهران}}</ref>
از شرایط وجوب نفقه زن بر شوهر در عقد دائم، آن است که زن در هر زمان که شوهر بخواهد، تمکین نماید و مانع نشود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=31|صفحه=303-304|مکان=تهران}}</ref> این حکم نشان‌دهنده پیوند حق استمتاع با تکالیف مالی و خانوادگی زوجین است و بیان می‌کند که تمکین، شرط تحقق برخی حقوق مالی زن بر شوهر شمرده می‌شود.


=== نشوز در برابر تمکین ===
== اقسام استمتاع ==
گروهی از فقها مانند [[قاضی ابن‌برّاج]]، [[ابن‌حمزه]] و [[شهید اول]]، در مقابل تمکین از اصطلاح «[[نشوز]]» بهره برده‌اند. به باور ایشان، اگر زن تمکین کامل نداشته باشد یعنی در همه زمان‌ها و مکان‌ها آمادگی بهره‌گیری جنسی را برای همسر خود فراهم نکند از دریافت نفقه محروم خواهد شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=18|صفحه=308 الی 317|مکان=تهران}}</ref>
=== استمتاع حلال ===
استمتاع حلال، یعنی لذت مشروع و قانونی از همسر، به‌طوری که شرع اجازه داده باشد. این نوع استمتاع گاهی واجب، گاهی مستحب و گاهی مکروه می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مستمسک العروه الوثقی|سال=1388-1391|نام=محسن|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مکتبة آیةالله مرعشی نجفی|جلد=5|صفحه=14|مکان=قم}}</ref> برای نمونه، وقتی کسی نذر کرده از همسرش به‌طور حلال لذت ببرد، یا وقتی تنها راه جلوگیری از ارتکاب گناه و حرام، بهره‌برداری مشروع از همسر باشد، استمتاع حلال حکم وجوب یا رجحان مؤکد می‌یابد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مستمسک العروه الوثقی|سال=1388-1391|نام=محسن|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مکتبة آیةالله مرعشی نجفی|جلد=5|صفحه=14|مکان=قم}}</ref>


=== رابطه تمکین و مهریه ===
استمتاع حلال زمانی مستحب می‌شود که یکی از زوجین تمایل جنسی داشته باشد؛ اسلام در این حالت بسیار به استمتاع از همسر توصیه و تشویق کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وسائل الشیعة|سال=1414|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=حر عاملی|ناشر=مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث|جلد=20|صفحه=22-23|مکان=قم}}</ref> با این حال، برخی موارد مانند تماس با همسر در حال حیض مکروه است، ولی استمتاع بدون تماس مستقیم یا از روی لباس معمولاً مکروه نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مستمسک العروه الوثقی|سال=1388-1391|نام=محسن|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مکتبة آیةالله مرعشی نجفی|جلد=3|صفحه=318-320|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التنقیح فی شرح العروه الوثقی|سال=1410|نام=علی|نام خانوادگی=غروی تبریزی|ناشر=دارالهادی للمطبوعات|جلد=6|صفحه=444|مکان=قم}}</ref>
در این زمینه نظرات گوناگونی وجود دارد:


اگر مهریه به صورت نقدی تعیین شده باشد، زن پیش از دریافت آن می‌تواند از تمکین خودداری کند، مشروط بر اینکه تا آن هنگام [[آمیزش جنسی]] صورت نگرفته باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الحدایق الناضره فی احکام العتره الطاهره|سال=1409|نام=یوسف بن احمد|نام خانوادگی=بحرانی|ناشر=مؤسسة النشر اسلامی التابعة لجامعه المدرسین|جلد=13|صفحه=129|مکان=قم}}</ref>
=== استمتاع حرام ===
استمتاع حرام، شامل بهره‌برداری جنسی از غیر همسر و کنیز است، اعم از انسان یا حیوان، و مصادیقی چون لواط، مساحقه، نگاه شهوت‌آمیز و استمناء را در بر می‌گیرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=637|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=374|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=387|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=647|مکان=تهران}}</ref> این کارها حرمت ذاتی دارند؛ یعنی به خودی خود و در هر شرایطی حرام هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=41|صفحه=637|مکان=تهران}}</ref>


در صورتی که شوهر توانایی پرداخت مهریه را داشته باشد، اما زمان دقیق پرداخت مشخص نشده باشد، باز هم زن می‌تواند تا پیش از وقوع آمیزش، از انجام تمکین سر باز زند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1369|نام=محمد حسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=29|صفحه=414 الی 416|مکان=تهران}}</ref>
در برابر، برخی استمتاعات حلال در شرایط خاصی حرام می‌شوند و حرمت آن‌ها عرضی است؛ یعنی حرمت به سبب یک علت خاص پدید می‌آید و با برطرف شدن آن علت، حکم حرمت نیز برداشته می‌شود. برای نمونه، هر نوع استمتاع حلال در حال احرام حج و عمره حرام است<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=18|صفحه=308 و 317|مکان=تهران}}</ref> و همچنین استمتاع روزه‌دار از همسرش، وقتی بداند منجر به انزال می‌شود، حرام است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة|سال=1405-1409|نام=یوسف بن احمد|نام خانوادگی=بحرانی|ناشر=مؤسسة النشر اسلامی التابعة لجامعه المدرسین|جلد=13|صفحه=129|مکان=قم}}</ref> همچنین استمتاع به صورت آمیزش با همسر نابالغ،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام|سال=1362-1369|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه|جلد=29|صفحه=414-416|مکان=تهران}}</ref> همسری که در عده شبهه قرار دارد،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مبانی العروة الوثقی (النکاح)|سال=1407|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=خوئی|ناشر=نشر لطفی و دارالهادی|جلد=1|صفحه=254|مکان=قم}}</ref> یا آمیزش در قبل همسر در حال حیض حرام است؛ اما لذت بدون آمیزش در همین موارد جایز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=العروة الوثقی|سال=1409|نام=سید محمدکاظم|نام خانوادگی=یزدی|ناشر=مؤسسة الاعلمی للمطبوعات|جلد=1|صفحه=339|مکان=بیروت}}</ref>


== تمکین در سایر بخش‌های فقه ==
== کیفر استمتاع حرام ==
فقیهان در دیگر حوزه‌های فقهی نیز از واژه «تمکین» استفاده کرده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مبانی العروة الوثقی (النکاح)|سال=1407|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=خوئی|ناشر=نشر لطفی و دارالهادی|جلد=1|صفحه=254|مکان=قم}}</ref> در همه این کاربردها، منظور همان «مسلط ساختن دیگران بر چیزی» است.
کیفر مترتب بر استمتاع حرام، یا اخروی است که در صورت عدم توبه و عدم وجود سایر اسباب آمرزش بر ارتکاب حرام بار می‌شود، یا دنیوی است. مجازات دنیوی نیز یا مالی است که بر استمتاعاتی با حرمت عرضی مترتب می‌گردد، مانند استمتاع زن و شوهر از هم در حال احرام که کفاره دارد، یا بدنی است. مجازات بدنی، یا حد است که بر استمتاعاتی با حرمت ذاتی همچون زنا، لواط، مساحقه و مانند آنها بار می‌شود، یا تعزیر است که بر استمتاعاتی همچون بوسیدن، لمس کردن، زیر یک لحاف خوابیدن با نامحرم و آمیزش با همسر در حال حیض یا در حال روزه مترتب است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تحریر الوسیله|سال=1368|نام=سید روح‌الله|نام خانوادگی=موسوی خمینی|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|جلد=2|صفحه=432-436|مکان=تهران}}</ref>


نمونه‌هایی از این موارد عبارتند از:
== جمع‌بندی ==
* اجازه دادن به دیگران برای نگاه به [[عورت]] فردی غیر از همسر.
استمتاع در فقه اسلامی عنوانی عام است که هم لذت مشروع از همسر و هم لذت حرام جنسی را در بر می‌گیرد. حق استمتاع از حقوق شوهر بر زن شمرده شده و در تعارض با برخی تکالیف، مقدم است؛ بر همین اساس، زن بدون اذن شوهر نمی‌تواند کاری انجام دهد که با این حق منافات داشته باشد و تمکین نیز از شرایط وجوب نفقه در عقد دائم است. استمتاع حلال گاهی واجب، مستحب یا مکروه می‌شود و استمتاع حرام یا حرمت ذاتی دارد، مانند لواط، مساحقه، نگاه شهوت‌آمیز و استمناء، یا حرمت عرضی دارد، مانند استمتاع در حال احرام یا روزه‌ای که منجر به انزال شود. بر استمتاع حرام کیفر اخروی یا دنیوی مترتب است و نوع مجازات دنیوی، بسته به حرمت ذاتی یا عرضی، متفاوت خواهد بود.
* اختیار دادن به افراد غیر مکلف (مانند کودکان یا دیوانگان) برای ارتکاب گناهان؛
* امکان ورود افراد غیر مکلف به [[جایگاه و فضیلت مسجد|مسجد]] را فراهم ساختن؛
* در اختیار گذاشتن مال فروخته‌شده به خریدار.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=العروة الوثقی|سال=1409|نام=سید محمدکاظم|نام خانوادگی=یزدی|ناشر=موسسة الاعلمی للمطبوعات|جلد=1|صفحه=339|مکان=بیروت}}</ref>


همچنین، به [[یهودیان]] و [[مسیحیان]] اجازه داده نمی‌شود به قرآن دسترسی پیدا کنند، مگر به قصد ارشاد و هدایت آنان؛ در غیر این صورت، چنین تمکینی جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تحریرالوسیله|سال=1368|نام=سید روح‌الله|نام خانوادگی=خمینی|ناشر=موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|جلد=2|صفحه=432 الی 436|مکان=تهران}}</ref>
{{همچنین ببینید|نکاح|تمکین|نفقه|حرمت ذاتی|حرمت عرضی|حد|تعزیر}}


== منابع ==
== منابع ==
خط ۵۴: خط ۴۲:
| شاخه فرعی۱ =
| شاخه فرعی۱ =
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۳ =
}}{{ارزیابی
}} {{ارزیابی
| شناسه =
| شناسه = <!--خالی | شد-->
| عکس =
| عکس = <!--خالی | شد-->
| درگاه =
| درگاه = <!--خالی | شد-->
| ادبیات =
| ادبیات = <!--خالی | شد-->
| پیوند =
| پیوند = <!--خالی | شد-->
| ناوبری =
| ناوبری = <!--خالی | شد-->
| تغییرمسیر =
| تغییرمسیر = <!--خالی | شد-->
| ارجاعات =
| ارجاعات = <!--خالی | شد-->
| ارزیابی کمی =
| ارزیابی کمی = <!--خالی | شد-->
| ارزیابی کیفی =
| ارزیابی کیفی = <!--خالی | شد-->
| اولویت =
| اولویت = <!--الف | ب | ج | د-->
| کیفیت =
| کیفیت = <!--خیلی خوب | خوب | متوسط | ضعیف-->
}} {{پایان متن}}
}} {{پایان متن}}

نسخهٔ ‏۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۴۴


سؤال
استمتاع به چه معناست و احکام و شرایط آن در فقه اسلامی چیست؟


درگاه‌ها

اِستِمتاع در اصطلاح فقهی، به بهره‌برداری یا لذت جنسی گفته می‌شود که گاه در محدوده حلال و مشروع از همسر انجام می‌گیرد و گاه مصداق لذت حرام و ممنوع شرعی است. از جمله حقوق شوهر بر زن، حق استمتاع است و در صورت تعارض آن با دیگر حقوق و تکالیف، حق استمتاع مقدم شمرده می‌شود؛ بنابراین زن بدون اذن شوهر نمی‌تواند کاری انجام دهد که با این حق منافات داشته باشد، مانند اجیر شدن برای شیر دادن، خروج از منزل، به جا آوردن حج مستحب و روزه مستحب. همچنین زن نمی‌تواند شوهر را از استمتاع بازدارد، مگر آنکه محذور شرعی مانند ترک واجب یا ارتکاب حرام، یا محذور عقلی مانند بیماری وجود داشته باشد. استمتاع می‌تواند حلال یا حرام باشد و هر یک احکام و آثار خاص خود را دارد.

مفهوم‌شناسی

واژه استمتاع در فقه اسلامی، هم به لذت مشروع و قانونی از همسر اطلاق می‌شود و هم می‌تواند شامل هرگونه لذت حرام جنسی باشد که شرع آن را ممنوع کرده است.[۱][۲] بنابراین، استمتاع یک عنوان عام است که مصادیق حلال و حرام را در بر می‌گیرد و شناخت حکم هر مصداق، به بررسی شرایط و متعلق آن وابسته است.

حق استمتاع و تکالیف مرتبط

از جمله حقوق شوهر بر زن، حق استمتاع است و در صورت تعارض آن با دیگر حقوق و تکالیف، حق استمتاع مقدم است.[۳] بر همین اساس، زن بدون اذن شوهر نمی‌تواند کاری انجام دهد که با این حق منافات داشته باشد؛ مانند اجیر شدن برای شیر دادن،[۴] خروج از منزل،[۵] به جا آوردن حج مستحب[۶] و روزه مستحب.[۷] همچنین زن نمی‌تواند شوهر را از استمتاع بازدارد، مگر آنکه محذور شرعی مانند ترک واجب یا ارتکاب حرام، یا محذور عقلی مانند بیماری وجود داشته باشد.[۸]

از شرایط وجوب نفقه زن بر شوهر در عقد دائم، آن است که زن در هر زمان که شوهر بخواهد، تمکین نماید و مانع نشود.[۹] این حکم نشان‌دهنده پیوند حق استمتاع با تکالیف مالی و خانوادگی زوجین است و بیان می‌کند که تمکین، شرط تحقق برخی حقوق مالی زن بر شوهر شمرده می‌شود.

اقسام استمتاع

استمتاع حلال

استمتاع حلال، یعنی لذت مشروع و قانونی از همسر، به‌طوری که شرع اجازه داده باشد. این نوع استمتاع گاهی واجب، گاهی مستحب و گاهی مکروه می‌شود.[۱۰] برای نمونه، وقتی کسی نذر کرده از همسرش به‌طور حلال لذت ببرد، یا وقتی تنها راه جلوگیری از ارتکاب گناه و حرام، بهره‌برداری مشروع از همسر باشد، استمتاع حلال حکم وجوب یا رجحان مؤکد می‌یابد.[۱۱]

استمتاع حلال زمانی مستحب می‌شود که یکی از زوجین تمایل جنسی داشته باشد؛ اسلام در این حالت بسیار به استمتاع از همسر توصیه و تشویق کرده است.[۱۲] با این حال، برخی موارد مانند تماس با همسر در حال حیض مکروه است، ولی استمتاع بدون تماس مستقیم یا از روی لباس معمولاً مکروه نیست.[۱۳][۱۴]

استمتاع حرام

استمتاع حرام، شامل بهره‌برداری جنسی از غیر همسر و کنیز است، اعم از انسان یا حیوان، و مصادیقی چون لواط، مساحقه، نگاه شهوت‌آمیز و استمناء را در بر می‌گیرد.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸] این کارها حرمت ذاتی دارند؛ یعنی به خودی خود و در هر شرایطی حرام هستند.[۱۹]

در برابر، برخی استمتاعات حلال در شرایط خاصی حرام می‌شوند و حرمت آن‌ها عرضی است؛ یعنی حرمت به سبب یک علت خاص پدید می‌آید و با برطرف شدن آن علت، حکم حرمت نیز برداشته می‌شود. برای نمونه، هر نوع استمتاع حلال در حال احرام حج و عمره حرام است[۲۰] و همچنین استمتاع روزه‌دار از همسرش، وقتی بداند منجر به انزال می‌شود، حرام است.[۲۱] همچنین استمتاع به صورت آمیزش با همسر نابالغ،[۲۲] همسری که در عده شبهه قرار دارد،[۲۳] یا آمیزش در قبل همسر در حال حیض حرام است؛ اما لذت بدون آمیزش در همین موارد جایز است.[۲۴]

کیفر استمتاع حرام

کیفر مترتب بر استمتاع حرام، یا اخروی است که در صورت عدم توبه و عدم وجود سایر اسباب آمرزش بر ارتکاب حرام بار می‌شود، یا دنیوی است. مجازات دنیوی نیز یا مالی است که بر استمتاعاتی با حرمت عرضی مترتب می‌گردد، مانند استمتاع زن و شوهر از هم در حال احرام که کفاره دارد، یا بدنی است. مجازات بدنی، یا حد است که بر استمتاعاتی با حرمت ذاتی همچون زنا، لواط، مساحقه و مانند آنها بار می‌شود، یا تعزیر است که بر استمتاعاتی همچون بوسیدن، لمس کردن، زیر یک لحاف خوابیدن با نامحرم و آمیزش با همسر در حال حیض یا در حال روزه مترتب است.[۲۵]

جمع‌بندی

استمتاع در فقه اسلامی عنوانی عام است که هم لذت مشروع از همسر و هم لذت حرام جنسی را در بر می‌گیرد. حق استمتاع از حقوق شوهر بر زن شمرده شده و در تعارض با برخی تکالیف، مقدم است؛ بر همین اساس، زن بدون اذن شوهر نمی‌تواند کاری انجام دهد که با این حق منافات داشته باشد و تمکین نیز از شرایط وجوب نفقه در عقد دائم است. استمتاع حلال گاهی واجب، مستحب یا مکروه می‌شود و استمتاع حرام یا حرمت ذاتی دارد، مانند لواط، مساحقه، نگاه شهوت‌آمیز و استمناء، یا حرمت عرضی دارد، مانند استمتاع در حال احرام یا روزه‌ای که منجر به انزال شود. بر استمتاع حرام کیفر اخروی یا دنیوی مترتب است و نوع مجازات دنیوی، بسته به حرمت ذاتی یا عرضی، متفاوت خواهد بود.

منابع

  1. ↑ موسوی خمینی، سید روح‌الله (۱۳۶۸). تحریر الوسیله. ج۲. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ص۲۳۱.
  2. ↑ مصطفوی، سید حسن (۱۳۶۸). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. ج۱۱. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص۱۷.
  3. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۲۷. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۲۹۷ و ۳۱۱.
  4. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۳۰. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۵۸.
  5. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۱۷. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۳۳۲.
  6. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۱۷. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۱۳۰.
  7. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۱۷. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۱۳۰.
  8. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۲۷. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۲۹۷ و ۳۱۱.
  9. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۳۱. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۳۰۳-۳۰۴.
  10. ↑ حکیم، محسن (۱۳۸۸–۱۳۹۱). مستمسک العروه الوثقی. ج۵. قم: مکتبة آیةالله مرعشی نجفی. ص۱۴.
  11. ↑ حکیم، محسن (۱۳۸۸–۱۳۹۱). مستمسک العروه الوثقی. ج۵. قم: مکتبة آیةالله مرعشی نجفی. ص۱۴.
  12. ↑ حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). وسائل الشیعة. ج۲۰. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث. ص۲۲-۲۳.
  13. ↑ حکیم، محسن (۱۳۸۸–۱۳۹۱). مستمسک العروه الوثقی. ج۳. قم: مکتبة آیةالله مرعشی نجفی. ص۳۱۸-۳۲۰.
  14. ↑ غروی تبریزی، علی (۱۴۱۰). التنقیح فی شرح العروه الوثقی. ج۶. قم: دارالهادی للمطبوعات. ص۴۴۴.
  15. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۴۱. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۶۳۷.
  16. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۴۱. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۳۷۴.
  17. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۴۱. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۳۸۷.
  18. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۴۱. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۶۴۷.
  19. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۴۱. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۶۳۷.
  20. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۱۸. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۳۰۸ و ۳۱۷.
  21. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد (۱۴۰۵–۱۴۰۹). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. ج۱۳. قم: مؤسسة النشر اسلامی التابعة لجامعه المدرسین. ص۱۲۹.
  22. ↑ نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲–۱۳۶۹). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج۲۹. تهران: دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه. ص۴۱۴-۴۱۶.
  23. ↑ خوئی، محمدتقی (۱۴۰۷). مبانی العروة الوثقی (النکاح). ج۱. قم: نشر لطفی و دارالهادی. ص۲۵۴.
  24. ↑ یزدی، سید محمدکاظم (۱۴۰۹). العروة الوثقی. ج۱. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات. ص۳۳۹.
  25. ↑ موسوی خمینی، سید روح‌الله (۱۳۶۸). تحریر الوسیله. ج۲. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ص۴۳۲-۴۳۶.