ازدواج سفید
ازدواج سفید، گونه‌ای ارتباط برون‌همسری میان زن و مرد است که بر پایه عواطف و غرایز جنسی شکل می‌گیرد و فاقد قالب شرعی نکاح می‌باشد. در جوامع غربی، این پدیده با عنوان «هم‌باشی» شناخته می‌شود. از نگاه فقیهان شیعه، این نوع رابطه نه تنها از نظر شرعی ناروا و ممنوع است، بلکه مصداق ازدواج صحیح به شمار نمی‌رود؛ چراکه ارکان لازم برای انعقاد نکاح، مانند جاری شدن صیغه عقد، در آن رعایت نمی‌شود و طرفین نیز نسبت به لوازم و احکام نکاح شرعی (مانند ارث، نفقه و عده) هیچ تعهدی ندارند.
برای این پدیده، آثاری چون افزایش خیانت، بالا رفتن میزان بارداری‌های ناخواسته، سقط جنین، و آسیب به نهاد خانواده برشمرده شده است. عاملان گسترش این معضل را عواملی از قبیل کاهش نظارت والدین بر رفتار فرزندان و همچنین افزایش میانگین سن ازدواج دانسته‌اند. در مقابل، برای مهار این پدیده راهکارهایی از جمله فراهم‌سازی شرایط ازدواج آسان، ایجاد فرصت‌های شغلی و بهره‌گیری از ازدواج موقت ارائه گردیده است.
ازدواج سفید یا هم‌باشی
ازدواج سفید به رابطه‌ای گفته می‌شود که میان زن و مرد بر پایه عواطف و تمایلات جنسی شکل می‌گیرد، اما تشریفات شرعی نکاح مانند جاری شدن صیغه عقد در آن رعایت نمی‌گردد. برای این گونه روابط، عناوینی همچون هم‌باشی، هم‌خانگی و هم‌بالینی نیز به کار می‌رود.[۱] علت نامگذاری آن به «ازدواج سفید» این دانسته شده که در این نوع رابطه، شناسنامه زن و مرد همچنان بدون درج ازدواج (سفید) باقی می‌ماند.[۲] شایان ذکر است که این اصطلاح ریشه در فرهنگ غربی ندارد و معادل رایج آن در جوامع غربی، «هم‌باشی» (Cohabitation) است.[۳]
تمایز با ازدواج شرعی
ازدواج سفید در چندین جنبه با نکاح شرعی تفاوت دارد. از جمله شرایط صحت ازدواج شرعی، جاری شدن صیغه، تعیین مهریه، رعایت دوره عده برای زن پس از طلاق یا فوت همسر، و نیز کسب اجازه از پدر یا جد پدری برای ازدواج دوشیزه باکره می‌باشد؛ در حالی که هیچ یک از این موارد در ازدواج سفید رعایت نمی‌شود.[۴] افزون بر این، ازدواج شرعی آثاری همچون بهره‌مندی زن و شوهر از ارث یکدیگر، پرداخت مهریه و نیز نفقه را به دنبال دارد؛ اما رابطه ازدواج سفید فاقد این آثار است.[۵] شایان ذکر است که در نکاح معاطاتی نیز با آن‌که صیغه لفظی جاری نمی‌شود، ولی اعلام اراده و رضایت طرفین از طریق ابزارهایی مانند نوشتن یا اشاره انجام می‌پذیرد.[۶]
پیشینه
گسترش پدیده ازدواج سفید در کشورهای اسلامی، ناشی از تأثیرپذیری از فرهنگ جوامع غربی ارزیابی شده است.[۷] گزارش شده است که در سال‌های پایانی دهه ۱۹۶۰ میلادی، تحولاتی در اروپا و ایالات متحده رخ داد که با عنوان «انقلاب جنسی» شناخته می‌شود. در آن دوره، به بهانه آزادی‌های جنسی، انواع ناهنجاری‌های اخلاقی رواج یافت. یکی از مصادیق این انحرافات، رابطه هم‌باشی (هم‌خانگی بدون ازدواج) ذکر شده که در سایه همین دگرگونی‌ها رونق گرفت و به تدریج به سایر جوامع نیز منتقل گردید.[۸]
حکم شرعی ازدواج سفید
بر اساس نظر فقیهان شیعه، رابطه‌ای که با عنوان ازدواج سفید شناخته می‌شود، حرام بوده و در حکم زنا به شمار می‌رود.[۹] بر پایه استفتایی که در سال ۱۳۹۷ هجری شمسی از جمعی از مراجع تقلید نظیر آیت‌الله خامنه‌ای، مکارم شیرازی، نوری همدانی، سبحانی، شبیری زنجانی و صافی گلپایگانی به عمل آمد، همگی این نوع رابطه را حرام اعلام کرده‌اند.[۱۰]
گروهی نیز با استناد به ماده ۱۰۶۲ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران که به صراحت بر لزوم جاری شدن صیغه عقد در ازدواج تأکید دارد، ازدواج سفید را در ایران غیرقانونی می‌دانند.[۱۱]
عوامل زمینه‌ساز، پیامدها و راهکارهای مقابله
برخی پژوهشگران، عواملی مانند کمبود محبت و نیازهای عاطفی، کاهش نظارت والدین بر رفتار فرزندان، طرد شدن جوانان از سوی خانواده و افزایش سن ازدواج به ویژه در میان دختران را از جمله دلایل گسترش ازدواج سفید برشمرده‌اند.[۱۲] برای این پدیده، آثار و تبعات متعددی ذکر گردیده است از جمله:
* تضعیف و تهدید نهاد خانواده؛[۱۳]
* گسترش روابط جنسی خارج از چارچوب شرع، افزایش بارداری‌های ناخواسته و سقط جنین؛[۱۴]
* کاهش نرخ فرزندآوری، و نیز نامشخص بودن وضعیت حقوقی و شناسایی فرزندان حاصل از این رابطه؛[۱۵]
* افزایش نرخ جدایی و طلاق؛[۱۶]
* آسیب‌های روانی مانند گرایش به اعتیاد.[۱۷]
برای کاهش این پدیده اجتماعی، راهکارهایی همچون تسهیل شرایط ازدواج، ایجاد زمینه‌های شغلی مناسب، تقویت فرهنگ مسئولیت‌پذیری و ترویج ازدواج موقت پیشنهاد شده است.[۱۸]
منابع