استحاضه
اِسْتِحاضه، نوعی خونریزی غیرطبیعی رحم زن است که برخلاف حیض، با احکام و شرایط خاص خود همراه بوده و در صورت عدم رعایت، باعث ابطال طهارت (وضو و غسل) و ناتوانی در انجام اعمال عبادی مانند نماز و روزه می‌شود. زنی که این خونریزی را تجربه می‌کند، «مُستحاضه» نامیده شده و وظیفه دارد برای حفظ پاکیزگی شرعی و امکان ادای فرایض، تدابیر ویژه‌ای را به کار بندد. فقها این پدیده را به سه دسته اصلی «قلیله»، «متوسطه» و «کثیره» تقسیم کرده‌اند که هر کدام احکام متفاوتی در خصوص تطهیر و دفعات وضو و غسل مورد نیاز دارند. با وجود این خونریزی، برای مستحاضه در صورت انجام دستورالعمل‌های شرعی، امکان انجام اموری چون اقامت در مساجد، قرائت آیات سجده‌دار و حتی آمیزش جنسی با همسرش فراهم می‌گردد؛ این تمایز نشان‌دهنده اهمیّت مدیریت دقیق این عارضه در چارچوب فقه اسلامی است تا زن بتواند با حفظ شرایط، به وظایف دینی خود عمل کند.
ویژگی‌های خون استحاضه
خروج خون استحاضه از محل خود موجب بطلان وضو و غسل می‌شود.[۱] از دیدگاه فقهی، هر خونی که از رحم خارج شود و منشأ آن زخم، حیض یا نفاس نباشد، خون استحاضه به شمار می‌آید.[۲] در بیشتر موارد، رنگ خون استحاضه زرد، سرد و روان است و بدون فشار یا احساس سوزش از رحم بیرون می‌آید. با این حال، گاهی ویژگی‌های خون حیض را نیز دارد.[۳] زنی که چنین خونی از رحم او خارج شود یا این نوع خون را مشاهده کند، «مستحاضه» نامیده می‌شود.[۴]
احکام خون استحاضه
خون استحاضه، همانند سایر انواع خون، نجس است و لازم است بدن یا لباس نمازگزار—even به مقدار کمتر از یک درهم—از آن پاک باشد.[۵]
چنانچه زن مستحاضه یقین داشته باشد که تا پایان وقت نماز خون به‌طور کامل قطع می‌شود یا به اندازه خواندن نماز بند می‌آید، باید صبر کرده و نماز را در حال پاکی بخواند.[۶]
اقسام استحاضه
استحاضه به سه نوع قلیله، متوسطه و کثیره (کم، متوسط و زیاد) تقسیم می‌شود. در تعیین این اقسام، دیدگاه‌های مختلفی میان فقها وجود دارد.[۷]
استحاضهٔ قلیله
در استحاضه قلیله، زن برای هر نماز باید وضو بگیرد و پنبه‌ای که در موضع قرار دارد را تعویض یا آبکشی کند.[۸] در صورتی‌که خون از دهانه رحم بیرون آمده و مواضع دیگر را نیز آلوده کرده باشد، آن نواحی باید شسته شوند.[۹]
استحاضهٔ متوسطه
در حالت متوسطه، علاوه بر اعمال مربوط به استحاضه قلیله، یک غسل (غسل استحاضه) پیش از نخستین نمازی که با خون استحاضه متوسطه خوانده می‌شود، لازم است.
در روزهای بعد نیز، باید پیش از نماز صبح غسل انجام شود.[۱۰]
استحاضهٔ کثیره
در استحاضه کثیره، افزون بر کارهای مربوط به دو نوع قبلی، لازم است قبل از نمازهای ظهر و عصر و همچنین قبل از نمازهای مغرب و عشاء غسل استحاضه انجام شود. بین وضو یا غسل و نماز نباید فاصله‌ای ایجاد گردد.[۱۱]
اگر میان نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشاء فاصله بیفتد، برای هر نماز باید غسل جداگانه انجام گیرد.[۱۲] سید کاظم طباطبایی، از فقهای شیعه، تصریح کرده است که خواندن نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشاء با یک غسل جایز نیست.[۱۳]
روزه در حال استحاضه
روزه بر زن مستحاضه واجب است، و برخی فقها توصیه می‌کنند که تا حد امکان از خروج خون جلوگیری شود.[۱۴] صحت روزه مستحاضه مشروط به انجام غسل‌های لازم برای نمازهاست؛ در مورد استحاضه کثیره، انجام غسل نماز مغرب و عشای شب پیش از روزه از شروط صحت روزه به شمار می‌آید.[۱۵]
جواز کارهایی که بر حائض حرام است
اعمالی که برای زن حائض حرام است، برای زن مستحاضه مجاز می‌باشد؛ مانند ورود به مسجدالحرام و مسجدالنبی، توقف در مساجد، خواندن سوره‌های سجده‌دار و نزدیکی با همسر.[۱۶] برخی از مراجع تقلید جواز انجام این اعمال را منوط به انجام غسل‌های واجب استحاضه یا تمامی اعمال مربوط به طهارت نماز دانسته‌اند.[۱۷]
لمس خط قرآن نیازمند طهارت است و در مورد جواز آن برای زن مستحاضه میان فقها اختلاف نظر وجود دارد؛ گروهی آن را جایز نمی‌دانند و برخی انجام مجدد وضو یا غسل مرتبط با نماز را برای این عمل واجب می‌دانند.[۱۸]
قطع خون
اگر پیش از اقامه نماز، خون استحاضه قطع شود، درباره کفایت وضو به تنهایی یا لزوم انجام کامل اعمال استحاضه (وضو و غسل) اختلاف دیدگاه وجود دارد. همچنین اگر خون در حین نماز قطع شود، در مورد ادامه نماز یا تجدید طهارت و اعاده آن، اختلاف نظرهایی میان فقها مشاهده می‌شود.[۱۹]
غسل استحاضه
غسل استحاضه مانند سایر غسل‌ها به دو شیوه ترتیبی و ارتماسی انجام می‌شود و تنها در نیت تفاوت دارد. می‌توان چند غسل واجب را با یک نیت انجام داد؛ برای نمونه غسل جمعه، جنابت و استحاضه با یک غسل قابل انجام است.[۲۰]
اگر در حین غسل خون قطع نشود اشکالی ندارد، اما چنانچه در میانه غسل، حالت استحاضه متوسطه به کثیره تبدیل گردد، باید غسل را از ابتدا تکرار کرد.[۲۱]
درباره کفایت غسل استحاضه از وضو میان مراجع تقلید اختلاف نظر وجود دارد و دیدگاه مشهور فقیهان عدم کفایت است.[۲۲]
غسل باید پس از داخل شدن وقت نماز انجام شود[۲۳] و نباید بین وضو یا غسل با نماز فاصله بیفتد.[۲۴]
بهتر است زن مستحاضه، اگر ممکن بود، از خروج خون در حین غسل و تا زمان خواندن نماز جلوگیری کند.[۲۵]
منابع