أبوالعمیطر
آیا گزارشی مبنی بر ازدواج یکی از نوادگان حضرت عباس(ع) با یکی از نوادگان یزید بن معاویه صحت دارد؟ و در صورت صحت، آیا این ازدواج به معنای پایان اختلافات میان جریان اهل‌بیت(ع) و بنی‌امیه است؟
ادعای ازدواج یکی از نوادگان حضرت عباس (ع) با یکی از نوادگان یزید بن معاویه، از نظر تاریخی فاقد سند معتبر در منابع دست‌اول اسلامی است. از منظر منطق تاریخی نیز، وقوع احتمالی چنین ازدواجی به معنای تغییر ماهیتِ تقابلِ اصولیِ میان اهل‌بیت (ع) و بنی‌امیه نیست؛ زیرا اختلافات این دو جریان بر سرِ اصولِ حق و باطل و مبانی اعتقادی بوده است، نه صرفاً کدورت‌های شخصی یا قبیله‌ای که با پیوندهای خانوادگی قابل رفع باشد.
شخصیت‌شناسی أَبو العُمَیْطَرِ
گزارش‌های موجود در این زمینه غالباً حول محور شخصی به نام «أَبو العُمَیْطَرِ» است.[۱] أَبو العُمَیْطَرِ، کنیه علی بن عبدالله بن خالد بن یزید بن معاویه است.[۲][۳] گفته می‌شود مادر وی نفیسه دختر عبید اللّه بن العبّاس بن علی بن أبی‌طالب بود.[۴][۵][۶]
گفته شده وی روزی به اصل و بسب خود افتخار کرده و می‌گفت من فرزند دو شیخ صفین[یادداشت ۱] هستم؛ من علی بن عبدالله بن خالد بن یزید بن معاویه‌ام و مادرم نفیسه دختر عباس بن علی بن ابی‌طالب است.[۷] ممکن است این دو نقل با هم اختلافی نداشته باشد و مادرش را دختر عباس (ع) دانسته نه عبید الله بن عباس، چون او مشهورتر بود.
تحلیل کلامی و تاریخی
ازدواج یکی از نوادگان یزید بن معاویه با یکی از نوادگان حضرت ابالفضل (ع)، دلیل بر پایان اختلافات مذهبی بین بنی‌امیه و اهل‌بیت (ع) نیست.[۸]
- تمایز هویت فردی از هویت جریانی: پیوندهای خانوادگی، لزوماً به معنای هم‌راستایی عقیدتی نیست. رفتار فردیِ یکی از نوادگان، بازتاب‌دهنده موضعِ کلِ آن خاندان نیست.[۹]
- ماهیت اختلاف: منازعه میان اهل‌بیت (ع) و بنی‌امیه، تقابلی بنیادین بر سر «مشروعیت حاکمیت» و «اصول دینی» بود. چنین اختلافاتی با پیوندهای خانوادگی حل نمی‌شود.[۱۰]
- تنوع مواضع در خاندان‌ها: ممکن است نواده‌ای از یک خاندان منحرف شود، مواردی نیز وجود دارد که نوادگانِ جریان‌های مخالف (مانند معاویه بن یزید)، علیه عملکرد اجداد خود موضع‌گیری و تبری جسته‌اند.[۱۱]
- پیوندهای سیاسی یا مصلحتی: در تاریخ، پیوندهای زناشویی بسیاری میان طرفینِ دارای اختلافِ اساسی ثبت شده است که به دلایلی نظیر اجبار، مصلحت یا مسائل سیاسی روی داده و لزوماً عاطفی نبوده‌اند؛ بنابراین، صرفِ وقوع یک ازدواج را نمی‌توان به معنای پایان اختلافاتِ مبنایی میان جبهه حق و باطل دانست. این نوع استدلال‌ها، تقلیلِ منازعات کلانِ تاریخ اسلام به مسائل پیش‌پا افتاده خانوادگی است که با واقعیت‌های تاریخی و کلامی سازگار نیست.[۱۲][۱۳]
منابع
- ↑ إبن خلدون، عبدالرحمن بن محمد بن خلدون (۱۴۰۸). دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر. ج۳. بیروت: دارالفکر. ص۲۹۵.
- ↑ کبیر مدنی شیرازی، علی خان بن احمد (۱۳۸۴). الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغه العرب المعول. ج۸. مشهد: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث. ص۴۷۵.
- ↑ حسینی زبیدی، محمد مرتضی (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. ج۷. ص۲۶۹.
- ↑ علی بن حسن، ابن عساکر (۱۴۱۵). تاریخ مدینه دمشق و ذکر فضلها و تسمیه من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها. ج۳۳. بیروت: دارالفکر. ص۴۳۵.
- ↑ صفدی، خلیل بن ایبک. الوافی بالوفیات. ج۲۱. بیروت: دار النشر فرانز شتاینر. ص۱۹۸.
- ↑ صفدی، خلیل بن ایبک (۱۴۱۹). تحفه ذوی الألباب فیمن حکم بدمشق من الخلفاء و الملوک و النواب. دمشق: دار البشائر. ص۲۰۴.
- ↑ علی بن حسن، ابن عساکر (۱۴۱۵). تاریخ مدینه دمشق و ذکر فضلها و تسمیه من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها. ج۴۳. بیروت: دارالفکر. ص۲۶.
- ↑ إبن اثیر، عزالدین أبوالحسن علی بن أبی‌الکرم المعروف بإبن الأثیر (۱۳۸۵). الکامل فی التاریخ. ج۶. بیروت: دار صادر. ص۲۴۹.
- ↑ یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب. تاریخ الیعقوبی. ج۲. بیروت: دار صادر. ص۴۴۰.
- ↑ إبن عساکر (۱۴۱۵). تاریخ مدینه دمشق. چاپ اوّل. ج۵۴. بیروت: دارالفکر. صص۲۴۹.
- ↑ یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب. تاریخ الیعقوبی. ج۲. بیروت: دار صادر. ص۲۵۴.
- ↑ طبری، أبوجعفر محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الأمم و الملوک. ج۸. بیروت: دارالتراث. ص۴۱۵.
- ↑ إبن عساکر (۱۴۱۵). تاریخ مدینه دمشق. چاپ اوّل. ج۴۵. بیروت: دارالفکر. صص۱۱۰.
- ↑ پسر دو شیخ یعنی پسر علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابی‌سفیان که در صفین با هم می‌جنگیدند. چون مادر ابوالمعیطر از فرزندان علی بن ابی‌طالب و پدرش از فرزندان معاویه بود. «زرکلی، خیر الدین، الأعلام (قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین)، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹ م، ج۴، ص۳۰۳.»