استمتاع
تمکین در اصطلاح فقهی عبارت است از اینکه زن، اختیار برآوردهسازی خواستههای جنسیِ مشروع خود را به همسرش واگذار کند. این حکم در شرایط عادی و در نبودِ مانع شرعی، بر زن واجب میگردد. چنانچه زن از این وظیفه سرپیچی کند، در فقه از او با عنوان «ناشزه» یاد میشود. برای نشوز، پیامدهایی همچون سقوط حق نفقه زن در نظر گرفته شده است.
کاربرد واژه «تمکین» تنها به این باب فقهی محدود نمیشود و در دیگر موضوعات فقهی نیز دیده میشود. در همه این موارد، معنای اصلی تمکین همان «اختیار بخشیدن» و «مسلط ساختن دیگری بر چیزی» است.
تعریف و نقش تمکین
در دانش فقه، تمکین به معنای آن است که زن، اختیار برآوردهسازی نیازهای جنسیِ مشروع را به همسر خود تفویض کند.[۱]
در متون حقوقی، افزون بر این معنای فقهی، تمکین گاه در معنایی گستردهتر به کار میرود که شامل پذیرش مدیریت شوهر بر خانواده و احترام به خواست او در امور زندگی مشترک میشود. این مفهوم گسترده با عنوان «تمکین عام» شناخته میشود.[۲]
نشانههایی از کاربرد این واژه در نوشتههای فقهی از دوره شیخ طوسی به بعد دیده میشود.[۳] همچنین در پارهای از مواد قانون مدنی، احکام مربوط به تمکین به صورت قانونی تدوین و تصویب شده است.[۴]
حکم و شرایط تمکین
بر پایه حکم شرعیِ تمکین، زن موظف است برای بهرهگیری جنسی همسر خود را در اختیار او قرار دهد، مگر آنکه مانع شرعی در میان باشد.[۵]
برخی از موانع تمکین عبارتاند از:
- وجود عواملی بازدارنده مانند عادت ماهانه، حالت احرام، اعتکاف واجب و روزهٔ واجب.[۶]
- سفری که با اجازهٔ شوهر انجام میشود یا سفرهایی که انجام آن واجب است (همچون سفر حج واجب).[۷]
- مبتلا بودن شوهر به بیماریهای آمیزشی.[۸]
- بیماری زن که انجام نزدیکی را برای او دشوار میسازد.[۹]
آثار تمکین
تمکین، پیامدهای فقهی مشخصی به دنبال دارد. در ازدواج موقت، زن تنها در صورتی مستحق دریافت تمام مهریه میشود که در تمام طول مدت عقد، تمکین خود را نسبت به همسرش انجام داده باشد.[۱۰] اما در ازدواج دائم، رابطه مستقیمی میان مهریه و تمکین وجود ندارد.[۱۱]
بر اساس نظر مشهور فقیهان، در صورتی که زن تمکین نماید، پرداخت نفقه بر عهده شوهر است[۱۲] و این نفقه، به صورت یک دَین (بدهی مالی) بر ذمّه مرد قرار میگیرد؛ چه زن آن را مطالبه کند و چه نکند.[۱۳]
نشوز در برابر تمکین
گروهی از فقها مانند قاضی ابنبرّاج، ابنحمزه و شهید اول، در مقابل تمکین از اصطلاح «نشوز» بهره بردهاند. به باور ایشان، اگر زن تمکین کامل نداشته باشد یعنی در همه زمانها و مکانها آمادگی بهرهگیری جنسی را برای همسر خود فراهم نکند از دریافت نفقه محروم خواهد شد.[۱۴]
رابطه تمکین و مهریه
در این زمینه نظرات گوناگونی وجود دارد:
اگر مهریه به صورت نقدی تعیین شده باشد، زن پیش از دریافت آن میتواند از تمکین خودداری کند، مشروط بر اینکه تا آن هنگام آمیزش جنسی صورت نگرفته باشد.[۱۵]
در صورتی که شوهر توانایی پرداخت مهریه را داشته باشد، اما زمان دقیق پرداخت مشخص نشده باشد، باز هم زن میتواند تا پیش از وقوع آمیزش، از انجام تمکین سر باز زند.[۱۶]
تمکین در سایر بخشهای فقه
فقیهان در دیگر حوزههای فقهی نیز از واژه «تمکین» استفاده کردهاند.[۱۷] در همه این کاربردها، منظور همان «مسلط ساختن دیگران بر چیزی» است.
نمونههایی از این موارد عبارتند از:
- اجازه دادن به دیگران برای نگاه به عورت فردی غیر از همسر.
- اختیار دادن به افراد غیر مکلف (مانند کودکان یا دیوانگان) برای ارتکاب گناهان؛
- امکان ورود افراد غیر مکلف به مسجد را فراهم ساختن؛
- در اختیار گذاشتن مال فروختهشده به خریدار.[۱۸]
همچنین، به یهودیان و مسیحیان اجازه داده نمیشود به قرآن دسترسی پیدا کنند، مگر به قصد ارشاد و هدایت آنان؛ در غیر این صورت، چنین تمکینی جایز نیست.[۱۹]
منابع