مطلاق بودن امام حسن(ع): تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۴۹

سؤال

آیا امام حسن(ع) زنان خود را زیاد طلاق داده است؟

مِطلاق‌بودن امام حسن(ع) در برخی کتب روایی آمده است که دارای اشکالات زیاد سندی و محتوایی هستند. گزارش‌های شایعه مطلاق بودن امام حسن(ع)، با معیارها و ویژگی‌های امامت، ناسازگار بوده، قابل پذیرش نیست. ترویج این شایعه در دوره بنی‌عباس برای ضربه زدن به رقبای سیاسی بوده است، ولی زمان آغاز شایعه و جاعل آن مشخص نیست.

گزارش مطلاق‌بودن امام حسن(ع)

گزارش‌هایی در کتب روایی وجود دارد که امام حسن(ع) را «مِطلاق» (کسی که بسیار طلاق می‌دهد) معرفی می‌کند. این روایات، عدد این طلاق‌ها را با تفاوت فاحشی گزارش کرده‌اند و از این نظر مضطرب هستند. برخی از آنها اعدادی باورنکردنی مانند پنجاه طلاق را نقل کرده‌اند. این گزارش‌ها چنان شگفت‌انگیزند که حتی برخی از محدّثان با گرایش اخباری‌گری نیز آنها را نپذیرفته‌اند.^[۱] بدتر از آن، سخنی است که به امام علی(ع) نسبت داده‌اند که به دلیل مطلاق بودن فرزندش، مردم را از تزویج دختران‌شان به وی، بازداشته است: عبدالله بن سنان گوید: امام صادق(ع) فرمود: امام علی(ع) بر منبر فرمود: «به حسن زن مدهید؛ چراکه او بسیار طلاق می‌دهد». پس مردی از قبیله هَمْدان برخاست و عرض کرد: «به خدا سوگند که به او زن خواهیم داد. او فرزند رسول خدا و فرزند امیر مؤمنان است؛ اگر خواست، نگه دارد و اگر خواست، طلاق دهد.»‏^[۲]^[۳]

اولین کتاب حدیثی شیعه که مطلاق بودن امام حسن مجتبی در آن نقل شده کتاب المحاسن نوشته احمد بن ابی عبداللّه برقی (درگذشت: ۲۷۴ یا ۲۸۲ق) است.‏‏^[۴] پس از آن در کتاب کافی نوشته محمد بن یعقوب کلینی (درگذشت: ۳۲۹ق) نقل شده است.^[۵] پس از کافی، این مضمون در کتاب دعائم الاسلام، نوشته نعمان بن محمد تمیمی قمی (درگذشت: ۳۶۳ق) آمده است.^[۶] شیخ حرّ عاملی (درگذشت: ۱۱۰۴ق) در کتاب وسائل الشیعة، دو روایت کافی و روایت کتاب محاسن را نقل کرده است. علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار علاوه بر روایت محاسن و کافی، از کتاب مناقب ابن شهر آشوب نیز همین مضامین را روایت کرده است.^[۷] این مضامین در کتب حدیثی اهل سنت وجود ندارد اما در تعدادی از کتب تاریخی آنان روایت شده است. مانند: بلاذری (درگذشت: ۲۷۹ق) در انساب الاشراف؛ ابوطالب مکی (درگذشت: ۳۸۶ق) در قوت القلوب و ابوحامد غزالی (درگذشت: ۵۰۵ق) در احیاء العلوم.^[۸]

نقد

امام حسن مجتبی(ع)، از شخصیت‌هایی است که روایت‌هایی جعلی درباره او وجود دارد و نسبت‌های ناروایی در قالب روایت به وی داده شده است.^[۹] روایاتی که مطلاق بودن امام حسن را نقل می کنند، دارای اشکالات روایی و سندی زیادی دانسته‌اند که نمی‌توان به ان اعتماد کرد.^[۱۰] برخی از شواهدی که بر نادرستی این نقل‌ها دلالت دارد عبارت است از:

امام مجتبی(ع) در نیمه رمضان سال دوم یا سوم هجری به دنیا آمد و در ۲۸ صفر سال ۴۹ هجری از دنیا رفت. عمر وی ۴۶ یا ۴۷ بیشتر نبود. اگر اولین ازدواج حضرت در 15 سالگی باشد، تا سال شهادت پدر یعنی سال ۴۰ هجری، یعنی در فاصله 20تا 22 سال، باید این تعداد ازدواج و طلاق صورت گرفته باشد که امری نامعقول است. طبق نقل ابوطالب مکی، امام مجتبی ۲۵۰ یا ۳۰۰ زن گرفت که پدر را به ستوه آورد و علی(ع) در یک سخنرانی اعلام داشت به حسن زن ندهید زیرا پرطلاق است. این بدان معنا است که هر ماه، بیش از یک زن گرفته باشد و بسیاری از آن ازدواج‌ها به طلاق منجر شده باشد، زیرا نمی‌توان بیش از چهار زن دائم داشت.
بیشتر روایت‌هایی که در کتب حدیث آمده منقول از امام صادق(ع) است، یعنی این مطلب یک قرن پس از زمان امام مجتبی(ع) مطرح می‌شود چرا که وفات امام صادق(ع) در سال ۱۴۸ هجری و شهادت امام مجتبی(ع) در سال ۴۸ هجری رخ داد. قابل تأمل است که این سخن در همان اوان، بر زبان منصور دوانیقی دشمن سرسخت ائمه(ع)، جاری می‌شود.
اگر چنین امری واقع شده بود باید دشمنان حضرت در زمان حیاتش، این امر را بر ایشان خُرده می‌گرفتند و در مناظرات و اعتراض‌هایی که بر حضرت داشتند بر این نکته ـ که اگر صحیح بود نقطه ضعف بزرگی به‌شمار می‌رفت ـ انگشت می‌گذاشتند. ولی چنین امری از آن دوران، گزارش نشده است.
تعداد همسران و فرزندانی که برای حضرت مجتبی(ع) در کتب تاریخ آمده، با این رقم‌ها سازگاری ندارد. بیشترین تعداد فرزندان را ۲۲ و کمترین را ۱۲ گفته‌اند و تنها ۱۳ نام به عنوان همسر، برای ایشان ذکر شده که ترجمه و شرح حال بیش از سه تن آنان در دست نیست و نیز بیش از سه داماد برای آن بزرگوار در کتب تاریخ، گزارش نشده است.
گزارشی از این طلاق‌ها وجود ندارد. در یک مورد اختلاف عقیده سبب شد امام حسن(ع) یکی از همسران خود را که از طایفه بنی شیبان بود، طلاق دهد؛ به امام(ع) خبر دادند که او عقیده خوارج را دارد؛ امام حسن(ع) او را طلاق داد و فرمود: خوش ندارم که قطعه آتشی از آتش‌های جهنم را در کنار خود ببینم.^[۱۱]
روایت‌های بسیاری بر مبغوضیت طلاق دلالت دارد. این روایت‌ها در کتب حدیث شیعه و اهل سنت به نحو مکرر، نقل شده است.^[۱۲]

ناسازگاری مطلاق بودن با ویژگی‌های امامت

گزارش‌های شایعه مطلاق بودن امام حسن(ع)، با معیارها و ویژگی‌های امامت، ناسازگار بوده، قابل پذیرش نیست. سخنرانی امام علی(ع) نیز که حکایت از اختلاف معصومان دارد، با مبانی اعتقادی شیعه و شخصیت امام حسن(ع)، ناسازگار بوده، مردود است. از منظر سیاسی نیز سخنرانی امام علی(ع) علیه جانشین خود و تضعیف رهبری امّت و جامعه پس از خود، با بدیهیات سیاست‌ورزی، ناسازگار است. روایات شیعی نیز با توجه به جایگاه راوی اوّل آنها تقیه‌ای شمرده می‌شوند. ترویج این شایعه در دوره بنی عبّاس برای ضربه زدن به رقبای سیاسی بوده است، ولی زمان آغاز شایعه و جاعل آن، مشخّص نیست. می‌توان احتمال داد که موارد اندک طلاق همسران ـ که در حیات امام حسن(ع) عادی شمرده می‌شد، در دوره‌های بعد، دستاویز پردازش و ترویج شایعات به وسیله بنی عبّاس بوده است. داستان پردازی‌های عجیب و ارائه آمار و ارقام فراوان طلاق نیز به وسیله عوامل حکومتی، یا قصّه‌پردازان صورت گرفته است.^[۱۳]

منابع

↑ مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش، ص۲۸۰.
↑ فيض كاشانى، محمد بن شاه مرتضى‌ ، المحجة البيضاء، قم، موسسه النشر الاسلامي‌، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۳۰.
↑ مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش، ص۲۸۱.
↑ برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن - قم، دار الكتب الإسلاميه، چاپ دوم، ۱۳۷۱ ق، ج۲، ص۶۰۱.
↑ شيخ كليني، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۶.
↑ ابن حيون، نعمان بن محمد مغربى، دعائم الإسلام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۵۷.
↑ مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق، ج۴۳، ص۳۳۷. ج۴۴، ص۱۵۸. ص۱۶۹. ص۱۷۲.
↑ مهریزی، مهدی، «آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.
↑ مهریزی، مهدی، «آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.
↑ محمدجواد طبسی، «امام حسن مجتبی (علیه السلام) و افسانه طلاق»، فرهنگ کوثر 1381 شماره 53، ص
↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق، ج۱۶، ص۲۱.
↑ مهریزی، مهدی، «آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.
↑ «پر طلاق بودن امام حسن(ع)»، حدیث نت، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.

[1] مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش، ص۲۸۰.

[2] فيض كاشانى، محمد بن شاه مرتضى‌ ، المحجة البيضاء، قم، موسسه النشر الاسلامي‌، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۳۰.

[3] مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش، ص۲۸۱.

[4] برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن - قم، دار الكتب الإسلاميه، چاپ دوم، ۱۳۷۱ ق، ج۲، ص۶۰۱.

[5] شيخ كليني، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۶.

[6] ابن حيون، نعمان بن محمد مغربى، دعائم الإسلام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۵۷.

[7] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق، ج۴۳، ص۳۳۷. ج۴۴، ص۱۵۸. ص۱۶۹. ص۱۷۲.

[8] مهریزی، مهدی، «آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.

[9] مهریزی، مهدی، «آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.

[10] محمدجواد طبسی، «امام حسن مجتبی (علیه السلام) و افسانه طلاق»، فرهنگ کوثر 1381 شماره 53، ص

[11] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق، ج۱۶، ص۲۱.

[12] مهریزی، مهدی، «آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.

[13] «پر طلاق بودن امام حسن(ع)»، حدیث نت، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{در دست ویرایش|کاربر=A.rezapour }}
 {{شروع متن}}
 {{سوال}}
-آیا امام حسن زیاد زنان خود را طلاق داده است؟
+آیا امام حسن(ع) زنان خود را زیاد طلاق داده است؟
 {{پایان سوال}}
 {{پاسخ}}
-احاديث فراواني در منفور بودن طلاق داريم و طلاق گرچه حلال است؛ اما جز در موارد خاصّي مانند ناسازگاري و درگيري و کشمکش ميان دو همسر، مبغوض خداوند است. روايات بسياري بر اين مطلب دلالت دارند و در سيره امامان نيز نمي‌توان نشانه‌اي از زياده‌روي در طلاق يافت. با اين حال، گزارش‌هايي در دست است که امام حسن عليه السلام را «مِطلاق» ( اين واژه بر وزن «مِفعال»، از صيغه‌هاي مبالغه است؛ يعني کسي که بسيار طلاق مي‌دهد.) معرّفي مي‌کند. اين روايات، عدد اين طلاق‌ها را با تفاوت فاحشي گزارش کرده‌اند و از اين نظر مضطرب هستند. برخي از آنها اعدادي باورنکردني مانند پنجاه طلاق را نقل کرده‌اند؛ اما بدتر از آن، سخني است که به امام علي عليه السلام نسبت داده‌اند که به دليل مطلاق بودن فرزندش، مردم را از تزويج دخترانشان به وي، باز داشته است. اين گزارش‌ها چنان شگفت‌انگيزند که حتي برخي از محدّثان با گرايش اخباري‌گري نيز ـ مانند شيخ يوسف بحراني ـ آنها را نپذيرفته و سخن راندن ص۲۸۰ در اين مقوله را اسايه ادب به ساحت امام حسن عليه السلام دانسته‌اند.<ref>مسعودى، عبدالهادى،‌  آسيب شناخت حديث، قم،  آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر،‌ ۱۳۸۹ش، ص۲۸۰.</ref>
+'''مِطلاق‌بودن امام حسن(ع)''' در برخی کتب روایی آمده است که دارای اشکالات زیاد سندی و محتوایی هستند. گزارش‌های شایعه مطلاق بودن [[امام حسن(ع)]]، با معیارها و ویژگی‌های امامت، ناسازگار بوده، قابل پذیرش نیست. ترویج این شایعه در دوره بنی‌عباس برای ضربه زدن به رقبای سیاسی بوده است، ولی زمان آغاز شایعه و جاعل آن مشخص نیست.
+== گزارش مطلاق‌بودن امام حسن(ع) ==
+گزارش‌هایی در کتب روایی وجود دارد که امام حسن(ع) را «مِطلاق» (کسی که بسیار طلاق می‌دهد) معرفی می‌کند. این روایات، عدد این طلاق‌ها را با تفاوت فاحشی گزارش کرده‌اند و از این نظر مضطرب هستند. برخی از آنها اعدادی باورنکردنی مانند پنجاه طلاق را نقل کرده‌اند. این گزارش‌ها چنان شگفت‌انگیزند که حتی برخی از محدّثان با [[اخباری‌گری|گرایش اخباری‌گری]] نیز آنها را نپذیرفته‌اند.<ref>مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش، ص۲۸۰.</ref> بدتر از آن، سخنی است که به [[امام علی(ع)]] نسبت داده‌اند که به دلیل مطلاق بودن فرزندش، مردم را از تزویج دختران‌شان به وی، بازداشته است: عبدالله بن سنان گوید: امام صادق(ع) فرمود: امام علی(ع) بر منبر فرمود: «به حسن زن مدهید؛ چراکه او بسیار طلاق می‌دهد». پس مردی از قبیله هَمْدان برخاست و عرض کرد: {{متن عربی|ترجمه=به خدا سوگند که به او زن خواهیم داد. او فرزند رسول خدا و فرزند امیر مؤمنان است؛ اگر خواست، نگه دارد و اگر خواست، طلاق دهد.}}‏<ref>فيض كاشانى، محمد بن شاه مرتضى‌ ، المحجة البيضاء، قم، موسسه النشر الاسلامي‌، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۳۰.</ref><ref>مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش، ص۲۸۱.</ref>
+اولین کتاب حدیثی شیعه که مطلاق بودن امام حسن مجتبی در آن نقل شده [[کتاب المحاسن]] نوشته احمد بن ابی عبداللّه برقی (درگذشت: ۲۷۴ یا ۲۸۲ق) است.‏‏<ref>برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن - قم، دار الكتب الإسلاميه، چاپ دوم، ۱۳۷۱ ق، ج۲، ص۶۰۱.</ref> پس از آن در [[اعتبار کتاب کافی|کتاب کافی]] نوشته [[محمد بن یعقوب کلینی]] (درگذشت: ۳۲۹ق) نقل شده است.<ref>شيخ كليني، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۶.</ref> پس از کافی، این مضمون در کتاب [[دعائم الاسلام]]، نوشته نعمان بن محمد تمیمی قمی (درگذشت: ۳۶۳ق) آمده است.<ref>ابن حيون، نعمان بن محمد مغربى، دعائم الإسلام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۵۷.</ref> شیخ حرّ عاملی (درگذشت: ۱۱۰۴ق) در کتاب [[وسائل الشیعة]]، دو روایت کافی و روایت کتاب محاسن را نقل کرده است. [[جایگاه علامه مجلسی|علامه مجلسی]] در کتاب [[اعتبار کتاب بحارالانوار|بحارالانوار]] علاوه بر روایت محاسن و کافی، از کتاب مناقب ابن شهر آشوب نیز همین مضامین را روایت کرده است.<ref>مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق، ج۴۳، ص۳۳۷. ج۴۴، ص۱۵۸. ص۱۶۹. ص۱۷۲.</ref> این مضامین در کتب حدیثی اهل سنت وجود ندارد اما در تعدادی از کتب تاریخی آنان روایت شده است. مانند: [[بلاذری]] (درگذشت: ۲۷۹ق) در انساب الاشراف؛ ابوطالب مکی (درگذشت: ۳۸۶ق) در قوت القلوب و [[ابوحامد غزالی]] (درگذشت: ۵۰۵ق) در احیاء العلوم.<ref>مهریزی، مهدی، «[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4595/33559/%D8%A2%DB%8C%D8%A7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%AA%D8%A8%DB%8C_%D8%B9__%C2%C2%AB%C3%99%C2%85%C3%99%C2%90%C3%98%C2%B7%C3%99%C2%84%C3%98%C2%A7%C3%99%C2%82%C2%C2%BB_%C3%98%C2%A8%C3%99%C2%88%C3%98%C2%AF%C3%98%C2%9F آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟]»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.</ref>
+== نقد ==
+امام حسن مجتبی(ع)، از شخصیت‌هایی است که روایت‌هایی جعلی درباره او وجود دارد و نسبت‌های ناروایی در قالب روایت به وی داده شده است.<ref>مهریزی، مهدی، «[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4595/33559/%D8%A2%DB%8C%D8%A7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%AA%D8%A8%DB%8C_%D8%B9__%C2%C2%AB%C3%99%C2%85%C3%99%C2%90%C3%98%C2%B7%C3%99%C2%84%C3%98%C2%A7%C3%99%C2%82%C2%C2%BB_%C3%98%C2%A8%C3%99%C2%88%C3%98%C2%AF%C3%98%C2%9F آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟]»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.</ref> روایاتی که مطلاق بودن امام حسن را نقل می کنند، دارای اشکالات روایی و سندی زیادی دانسته‌اند که نمی‌توان به ان اعتماد کرد.<ref>محمدجواد طبسی، «امام حسن مجتبی (علیه السلام) و افسانه طلاق»، فرهنگ کوثر 1381 شماره 53، ص</ref> برخی از شواهدی که بر نادرستی این نقل‌ها دلالت دارد عبارت است از:
+# امام مجتبی(ع) در نیمه رمضان سال دوم یا سوم هجری به دنیا آمد و در ۲۸ صفر سال ۴۹ هجری از دنیا رفت. عمر وی ۴۶ یا ۴۷ بیشتر نبود. اگر اولین ازدواج حضرت در 15 سالگی باشد، تا سال شهادت پدر یعنی سال ۴۰ هجری، یعنی در فاصله 20تا 22 سال، باید این تعداد ازدواج و طلاق صورت گرفته باشد که امری نامعقول است. طبق نقل ابوطالب مکی، امام مجتبی ۲۵۰ یا ۳۰۰ زن گرفت که پدر را به ستوه آورد و علی(ع) در یک سخنرانی اعلام داشت به حسن زن ندهید زیرا پرطلاق است. این بدان معنا است که هر ماه، بیش از یک زن گرفته باشد و بسیاری از آن ازدواج‌ها به طلاق منجر شده باشد، زیرا نمی‌توان بیش از چهار زن دائم داشت.
+# بیشتر روایت‌هایی که در کتب حدیث آمده منقول از امام صادق(ع) است، یعنی این مطلب یک قرن پس از زمان امام مجتبی(ع) مطرح می‌شود چرا که وفات امام صادق(ع) در سال ۱۴۸ هجری و شهادت امام مجتبی(ع) در سال ۴۸ هجری رخ داد. قابل تأمل است که این سخن در همان اوان، بر زبان منصور دوانیقی دشمن سرسخت ائمه(ع)، جاری می‌شود.
+# اگر چنین امری واقع شده بود باید دشمنان حضرت در زمان حیاتش، این امر را بر ایشان خُرده می‌گرفتند و در مناظرات و اعتراض‌هایی که بر حضرت داشتند بر این نکته ـ که اگر صحیح بود نقطه ضعف بزرگی به‌شمار می‌رفت ـ انگشت می‌گذاشتند. ولی چنین امری از آن دوران، گزارش نشده است.
+# تعداد [[فهرست همسران و فرزندان امام حسن(ع)|همسران و فرزندانی که برای حضرت مجتبی(ع)]] در کتب تاریخ آمده، با این رقم‌ها سازگاری ندارد. بیشترین تعداد فرزندان را ۲۲ و کمترین را ۱۲ گفته‌اند و تنها ۱۳ نام به عنوان همسر، برای ایشان ذکر شده که ترجمه و شرح حال بیش از سه تن آنان در دست نیست و نیز بیش از سه داماد برای آن بزرگوار در کتب تاریخ، گزارش نشده است.
+# گزارشی از این طلاق‌ها وجود ندارد. در یک مورد اختلاف عقیده سبب شد امام حسن(ع) یکی از همسران خود را که از طایفه بنی شیبان بود، طلاق دهد؛ به امام(ع) خبر دادند که او عقیده خوارج را دارد؛ امام حسن(ع) او را طلاق داد و فرمود: خوش ندارم که قطعه آتشی از آتش‌های جهنم را در کنار خود ببینم.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق، ج۱۶، ص۲۱.</ref>
+# روایت‌های بسیاری بر مبغوضیت طلاق دلالت دارد. این روایت‌ها در کتب حدیث شیعه و اهل سنت به نحو مکرر، نقل شده است.<ref>مهریزی، مهدی، «[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4595/33559/آیا_امام_حسن_مجتبی_ع__%C2«ÙÙØ·ÙØ§Ù%C2»_Ø¨ÙØ¯Ø آیا امام حسن مجتبی(ع) «مِطلاق» بود؟]»، مجله پیام زن، شماره ۷۶، ۱۳۷۷ش، به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.</ref>
+== ناسازگاری مطلاق بودن با ویژگی‌های امامت ==
+گزارش‌های شایعه مطلاق بودن امام حسن(ع)، با معیارها و ویژگی‌های امامت، ناسازگار بوده، قابل پذیرش نیست. سخنرانی امام علی(ع) نیز که حکایت از اختلاف معصومان دارد، با مبانی اعتقادی شیعه و شخصیت امام حسن(ع)، ناسازگار بوده، مردود است. از منظر سیاسی نیز سخنرانی امام علی(ع) علیه جانشین خود و تضعیف رهبری امّت و جامعه پس از خود، با بدیهیات سیاست‌ورزی، ناسازگار است. روایات شیعی نیز با توجه به جایگاه راوی اوّل آنها تقیه‌ای شمرده می‌شوند. ترویج این شایعه در دوره بنی عبّاس برای ضربه زدن به رقبای سیاسی بوده است، ولی زمان آغاز شایعه و جاعل آن، مشخّص نیست. می‌توان احتمال داد که موارد اندک طلاق همسران ـ که در حیات امام حسن(ع) عادی شمرده می‌شد، در دوره‌های بعد، دستاویز پردازش و ترویج شایعات به وسیله بنی عبّاس بوده است. داستان پردازی‌های عجیب و ارائه آمار و ارقام فراوان طلاق نیز به وسیله عوامل حکومتی، یا قصّه‌پردازان صورت گرفته است.<ref>«[https://hadith.net/post/67531/پر-طلاق-بودن-امام-حسن-ع/ پر طلاق بودن امام حسن(ع)]»، حدیث نت، بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۳ش.</ref>
-فيض کاشاني نيز تنها آنها را نقل کرده است. [1] ( المحجّة البيضاء، فيض کاشاني، ج 3، ص 130.)  ما يک حديث را آورده و دنباله بحث را به کتاب وضع و نقد حديث ارجاع مي‌دهيم: حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أبِي عَبْدِ اللهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ عَلِيّاً قَالَ وَهُوَ عَلَي الْمِنْبَرِ: «لَا تُزَوِّجُوا الْحَسَنَ فَإِنَّهُ رَجُلٌ مِطْلَاقٌ». فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ هَمْدَانَ فَقَالَ: «بَلَي وَاللهِ لَنُزَوِّجَنَّهُ وَهُوَ ابْنُ رَسُولِ اللهِ وَابْنُ أمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَإِنْ شَاءَ أمْسَكَ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ». [2] (الكافي، ج 6، ص 56 )  عبد الله بن سنان گويد: امام صادق عليه السلام فرمودند: امام علي عليه السلام بر منبر فرمود: «به حسن زن مدهيد؛ چراکه او بسيار طلاق مي‌دهد». پس مردي از قبيله هَمْدان بر خاست و عرض کرد: «به خدا سوگند که به او زن خواهيم داد. او فرزند رسول خدا و فرزند امير مؤمنان است؛ اگر خواست، نگه ‌دارد و اگر خواست، طلاق ‌دهد».<ref>مسعودى، عبدالهادى،‌  آسيب شناخت حديث، قم،  آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر،‌ ۱۳۸۹ش، ص۲۸۱.</ref>
 == منابع ==
 {{پانویس|۲}}
 {{شاخه
-  | شاخه اصلی = علوم و معارف قرآن
+  | شاخه اصلی = حدیث
-| شاخه فرعی۱ =معارف قرآنی
+| شاخه فرعی۱ =
 | شاخه فرعی۲ =
 | شاخه فرعی۳ =
@@ خط ۲۶: / خط ۴۲: @@
   | ارجاعات =
   | بازبینی نویسنده =
-  | بازبینی =
+  | بازبینی =شد
   | تکمیل =
   | اولویت = ب