نفقه زن از دیدگاه قانون مدنی: تفاوت میان نسخه‌ها

بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}
{{سوال}}
{{سوال}}
دیدگاه قوانین اسلامی درباره نفقه زن و طریقه مطالبه آن چیست؟
دیدگاه قوانین درباره نفقه زن و طریقه مطالبه آن چیست؟
{{پایان سوال}}
{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}
{{پاسخ}}
{{درگاه|زن و خانواده}}
[[قانون مدنی]] حق [[نفقه]] برای زن را به صراحت بیان کرده است. شوهر باید مایحتاج ضروری زندگی زن را اعم از خوراک، پوشاک، مسکن و اثاث خانه و هرچیز متعارف دیگر که متناسب وضعیت زن است، تأمین کند. نفقه زن بر نفقه دیگر اقارب مقدم است و در صورت امتناع شوهر از دادن نفقه، زن می‌تواند به دادگاه مراجعه کند و حق خودش را مطالبه کند. و نیز اگر شوهر نتواند یا نخواهد نفقه را بپردازد، زن حق خواهد داشت [[طلاق]] خود را از دادگاه درخواست نماید.
== تعریف نفقه و موارد آن ==
== تعریف نفقه و موارد آن ==
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران در تعریف نفقه زوجه می‌گوید: «نفقه عبارت است از مسکن و البسه و غذا و اثاث البیت که به‌طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضاء».<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۰۷.</ref>
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران در تعریف نفقه زوجه می‌گوید: «نفقه عبارت است از مسکن و البسه و غذا و اثاث البیت که به‌طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضاء».<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۰۷.</ref>


اگرچه ماده مذکور تنها به ذکر مواردی بسنده کرده، ولی باید گفت که ذکر این موارد از باب نمونه است و مفید حصر نمی‌باشد، زیرا محصور کردن موارد مخالف مصلحت خانواده و با ذوق سلیم و عرف سازگاری ندارد. پس به‌طور کلّی می‌توان گفت که هرچیزی که برحسب متعارف مورد احتیاج زن باشد، جزءِ نفقه زن محسوب می‌شود.<ref>صفایی، حسین و امامی، اسدالله، مختصر حقوق خانواده، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۷۶ هـ. ش، ص۱۳۶.</ref> البته شاید از کلمه «احتیاج» که در ماده قانونی آمده همین معنی (توسعه) را بتوان استنتاج نمود.
اگرچه ماده مذکور تنها به ذکر مواردی بسنده کرده‌است، ولی باید گفت که ذکر این موارد از باب نمونه بوده و مفید حصر نیست، زیرا محصور دانستن مصادیق نفقه به این موارد، مخالف مصلحت خانواده و جامعه بوده و با ذوق سلیم و عرف سازگاری ندارد. پس این موارد حصری نبوده و به‌طور کلّی می‌توان گفت که هرچیزی که برحسب متعارف مورد احتیاج زن باشد، جزءِ نفقه زن محسوب می‌شود.<ref>صفایی، حسین و امامی، اسدالله، مختصر حقوق خانواده، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۷۶ هـ. ش، ص۱۳۶.</ref>  


برخی از فقهای معروف امامیه نیز با توضیح این که اگر مبنای نفقه، احتیاج زن باشد پس حصر و استثناء مواردی خاص وجاهت قانونی ندارد، توسعه را اختیار نموده‌اند.<ref>مانند صاحب جواهر در جواهر، ج۳۱، ص۳۳۲، و صاحب مسالک در مسالک، ج۱، ص۵۳۳.</ref>
البته شاید از کلمه «احتیاج» که در ماده قانونی آمده همین معنی (توسعه) را بتوان استنتاج نمود. برخی از فقهای معروف امامیه<ref>مانند صاحب جواهر در جواهر، ج۳۱، ص۳۳۲، و صاحب مسالک در مسالک، ج۱، ص۵۳۳.</ref> نیز با توضیح این که اگر مبنای نفقه، احتیاج زن باشد پس حصر و استثناء مواردی خاص وجاهت قانونی ندارد، توسعه را اختیار نموده‌اند.


== شرایط استحقاق زن نسبت به نفقه ==
== شرایط استحقاق زن نسبت به نفقه ==
برابر قانون مدنی «در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است»<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۰۶.</ref> و این مزیتی است که قانونگذار برای زن قائل شده است که به موجب آن زن می‌تواند از شوهر خود مطالبه نفقه نماید.
برابر قانون مدنی «در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است»<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۰۶.</ref> و این مزیتی است که قانونگذار برای زن قائل شده است و به موجب آن زن می‌تواند از شوهر خود مطالبه نفقه نماید.


باید توجه داشت که طبق قانون مدنی<ref>همان، ماده ۱۱۰۷.</ref> در استحقاق نفقه وضعیت و احتیاجات زن به‌طور متعارف ملاک عمل خواهد بود نه وضعیتِ مرد؛ بنابراین اگر زن از خانواده متمکنی باشد، شوهر به ناچار باید وسائل زندگی او را مطابق شأن و وضع اجتماعی و خانوادگی او فراهم نماید و دارا و متمدّن بودن زوجه دلیلی بر عدم استحقاق زن نسبت به نفقه نیست بلکه مسئولیت زوج را نیز سنگین‌تر می‌کند.<ref>مختصر حقوق خانواده، همان، ص۱۳۷.</ref>
باید توجه داشت که طبق قانون مدنی<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۰۷.</ref> در استحقاق نفقه وضعیت و احتیاجات زن به‌طور متعارف ملاک عمل خواهد بود نه وضعیتِ مرد؛ بنابراین اگر زن از خانواده متمکنی باشد، شوهر به ناچار باید وسائل زندگی او را مطابق شأن و وضع اجتماعی و خانوادگی او فراهم نماید و دارا و متمدّن بودن زوجه دلیلی بر عدم استحقاق زن نسبت به نفقه نیست بلکه مسئولیت زوج را نیز سنگین‌تر می‌کند.<ref>مختصر حقوق خانواده، همان، ص۱۳۷.</ref>


دیوان عالی کشور نیز در رأی خود نظر فوق را تأیید نموده و مقرّر می‌دارد: «ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی کیفیت نفقه را که بر عهده شوهر است به طریق متناسب با وضعیت زن مقرّر داشته و در صورت عادت داشتن زن به داشتن خادم یا احتیاج به هزینه بیشتر برای مسکن و غذا، در این صورت حق مطالبه آن را از شوهر خواهد داشت».<ref>رأی شماره ۲۹۲/۲۳ دیوان عالی کشور.</ref> بنابراین تا زمانی که زن از وظایف مشروع خود سر باز نزده باشد و ناشزه<ref>عدم تمکین در اصطلاح حقوقی نشوز و زنی که از شوهر اطاعت نمی‌کند ناشزه نامیده می‌شود.</ref> محسوب نشده، باشد مستحق نفقه خواهد بود.<ref>قانون مدنی ماده ۱۱۰۸.</ref>
دیوان عالی کشور نیز در رأی خود نظر فوق را تأیید نموده و مقرّر می‌دارد: «ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی کیفیت نفقه را که بر عهده شوهر است به طریق متناسب با وضعیت زن مقرّر داشته و در صورت عادت داشتن زن به داشتن خادم یا احتیاج به هزینه بیشتر برای مسکن و غذا، در این صورت حق مطالبه آن را از شوهر خواهد داشت».<ref>رأی شماره ۲۹۲/۲۳ دیوان عالی کشور.</ref> بنابراین تا زمانی که زن از وظایف مشروع خود سر باز نزده باشد و ناشزه<ref>عدم تمکین در اصطلاح حقوقی نشوز و زنی که از شوهر اطاعت نمی‌کند ناشزه نامیده می‌شود.</ref> محسوب نشده باشد مستحق نفقه خواهد بود.<ref>قانون مدنی ماده ۱۱۰۸.</ref>


قانون مدنی حتی در برخی از موارد طلاق رجعیه نیز زن را مستحق نفقه می‌داند و مقرر می‌دارد «نفقه مطلّقه رجعیه در زمان عده به عهده شوهر است، مگر این که طلاق در حال نشوز واقع شده باشد، لیکن اگر عده از جهت فسخ نکاح یا طلاق بائن باشد زن حق نفقه ندارد، مگر در صورت حمل از شوهر خود که در این صورت تا زمان وضع حمل حق نفقه خواهد داشت».<ref>همان، ماده ۱۱۰۹.</ref>
قانون مدنی حتی در برخی از موارد طلاق رجعیه نیز زن را مستحق نفقه می‌داند و مقرر می‌دارد «نفقه مطلّقه رجعیه در زمان عده به عهده شوهر است، مگر این که طلاق در حال نشوز واقع شده باشد، لیکن اگر عده از جهت فسخ نکاح یا طلاق بائن باشد زن حق نفقه ندارد، مگر در صورت حمل از شوهر خود که در این صورت تا زمان وضع حمل حق نفقه خواهد داشت».<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۰۹.</ref>


در اینجا ذکر چند نکته لازم و ضروری به نظر می‌رسد:
'''حق نفقه'''


۱. استحقاق زن نسبت به نفقه تنها مخصوص حال یا آینده نمی‌باشد بلکه او می‌تواند نفقه زمان گذشته خود را نیز مطالبه نماید. قانون مدنی در این باره مقدر می‌دارد که: «زوجه در هر حال می‌تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوی نماید».<ref>همان، ماده ۱۲۰۶.</ref>
۱. استحقاق زن نسبت به نفقه تنها مخصوص حال یا آینده نمی‌باشد بلکه او می‌تواند نفقه زمان گذشته خود را نیز مطالبه نماید. قانون مدنی در این باره مقدر می‌دارد که: «زوجه در هر حال می‌تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوی نماید».<ref>قانون مدنی، ماده ۱۲۰۶.</ref>


۲. حق نفقه زن از حقوق ممتازه محسوب می‌شود؛ به این معنی که در صورت ورشکستگی یا فوت شوهر و عدم کفایت اموال او برای پرداخت دیون، نفقه بر سایر بدهی‌ها مقدّم شمرده خواهد شد.<ref>همان.</ref>
۲. حق نفقه زن از حقوق ممتازه محسوب می‌شود؛ به این معنی که در صورت ورشکستگی یا فوت شوهر و عدم کفایت اموال او برای پرداخت دیون، نفقه بر سایر بدهی‌ها مقدم شمرده خواهد شد.<ref>قانون مدنی، ماده ۱۲۰۶.</ref>


۳. نفقه زن مقدّم بر نفقه اقارب است، بنابراین اگر زوج توانایی مالی نداشته باشد که هم به زن و هم به اقارب واجب النفقه، نفقه پرداخت نماید زوجه بر دیگران مقدّم خواهد شد.<ref>همان، ماده ۱۲۰۳.</ref>
۳. نفقه زن مقدّم بر نفقه اقارب است؛ بنابراین اگر زوج توانایی مالی نداشته باشد که هم به زن و هم به اقارب واجب النفقه، نفقه پرداخت نماید زوجه بر دیگران مقدّم خواهد شد.<ref>قانون مدنی، ماده ۱۲۰۳.</ref>


== ضمانت اجرای نفقه زن ==
== ضمانت اجرای نفقه زن ==
تکلیف شوهر به اتفاق و استحقاق نفقه از جانب زن دارای ضمانت اجرای مدنی و کیفری است.
تکلیف شوهر به پرداخت نفقه و استحقاق زن به دریافت نفقه دارای ضمانت اجرای مدنی و کیفری است.
 
۱. '''ضمانت اجرای مدنی''': طبق قانون مدنی زن می‌تواند در صورت استنکاف و خودداری شوهر از پرداخت نفقه به دادگاه رجوع کند؛ در این صورت دادگاه میزان نفقه را معین و شوهر را به دادن آن محکوم خواهد کرد و هرگاه اجرای حکم دادگاه و الزام شوهر به دادن نفقه به علّت استنکاف وی یا به جهت عدم دسترسی به اموال او یا به علت عجز شوهر از انفاق ممکن نباشد، زن حق خواهد داشت برای طلاق خود به دادگاه مراجعه کند تا از طریق اجبار شوهر به طلاق زن از  ادامه چنین وضعیتی رها شود.<ref>قانون مدنی، ماده ۱۱۱۱ و همچنین مواد ۱۱۲ و ۱۱۲۹ و بند ۲ ماده ۸ قانون حمایت خانواده 1353.</ref> بنابراین ضمانت اجرای مدنی نفقه یکی الزام شوهر به انفاق از طریق قضایی و دیگری طلاق در صورت عدم امکان الزام به تأدیه نفقه خواهد بود.<ref>همان، مختصر حقوق خانواده، ص۱۴۳.</ref>
 
لازم به یادآوری است که دادگاه هنگامی شوهر را به دادن نفقه ملزم می‌کند که زن به وظایف خود در قبال شوهر عمل کرده باشد و تمکین زن محرز باشد و «هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود».<ref>قانون مدنی ماده ۱۱۰۸.</ref>


۱. ضمانت اجرای مدنی: طبق قانون مدنی زن می‌تواند در صورت استنکاف و خودداری شوهر از دادن نفقه به دادگاه رجوع کند؛ در این صورت دادگاه میزان نفقه را معین و شوهر را به دادن آن محکوم خواهد کرد و هرگاه اجرای حکم دادگاه و الزام شوهر به دادن نفقه به علّت سرسختی او و زیر بار نرفتن یا عدم دسترسی به اموال او یا به علّت عجز شوهر از انفاق ممکن نباشد زن حق طلاق خواهد داشت.<ref>همان، ماده ۱۱۱۱ و همچنین مواد ۱۱۲ و ۱۱۲۹ و بند ۲ ماده ۸ قانون جدید حمایت خانواده.</ref> بنابراین ضمانت اجرای مدنی نفقه یکی الزام شوهر به انفاق از طریق قضایی و دیگری طلاق در صورت عدم امکان الزام به تأدیه نفقه خواهد بود.<ref>همان، مختصر حقوق خانواده، ص۱۴۳.</ref>
۲. '''ضمانت اجرای کیفری''': در ماده ۵۳ [[قانون حمایت خانواده]] برای فردی که با وجود استطاعت مالی و تمکین زوجه و یا سایر افراد واجب النفقه استنکاف نماید مجازات حبس تعزیری درجه شش در نظر گرفته شده‌است. این مجازات منوط به شکایت شاکی خصوصی است و با گذشت وی نیز تعقیب جزایی و اجرای مجازات متوقف خواهد شد. مقصود از حبس درجه ششم حبس از شش ماه تا دو سال است.<ref>قانون مجازات اسلامی ماده 19.</ref>  


البته باید توجه داشت که دادگاه هنگامی شوهر را به دادن نفقه ملزم می‌کند که زن به وظایف خود در قبال شوهر عمل کرده باشد و تمکین زن محرز باشد و «هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود».<ref>قانون مدنی ماده ۱۱۰۸.</ref>
شایان ذکر است که [[قانون مجازات اسلامی]] (تعزیرات و مجازات‌های باز دارنده) مصوب سال ۱۳۷۵ هـ. ش در ماده ۶۴۲ برای ترک انفاق مجازات حبس از سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس پیش‌بینی کرده بود.<ref>قانون مجازات اسلامی، ماده ۶۴۲.</ref> ولی به موجب بند ۹ ماده ۵۸ قانون حمایت خانواده این ماده نسخ شد.


۲. ضمانت اجرای کیفری: قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات‌های باز دارنده) مصوب سال ۱۳۷۵ هـ. ش برای ترک انفاق مجازات حبس از سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس پیش‌بینی کرده است.<ref>قانون مجازات اسلامی، ماده ۶۴۲.</ref> لکن در اینکه آیا مجازات شامل ترک انفاق گذشته نیز خواهد شد یا خیر بین علمای حقوق اختلاف است و مشهور این است که استنکاف از دادن نفقه گذشته مجوز مجازات کیفری شوهر نیست؛ زیرا:
در هر حال، حقوقدانان در اینکه آیا مجازات فوق شامل ترک انفاق گذشته نیز خواهد شد یا خیر نظرات یکسانی ندارند؛ ولی نظر غالب این است که استنکاف از دادن نفقه گذشته مجوز مجازات کیفری شوهر نیست؛ زیرا:


اولاً: ظاهر ماده ۶۴۲ قانون مجازات حاکی از آن است که قانونگذار برای خودداری از نفقه آینده مجازات کیفری معین کرده و نفقه گذشته شوهر تنها دارای ضمانت اجرای مدنی، زیرا اطلاق نفقه بر گذشته مجازی است نه حقیقی.
اولاً: ظاهر دو ماده مذکور حاکی از آن است که قانونگذار برای خودداری از نفقه آینده مجازات کیفری معین کرده و نفقه گذشته شوهر تنها دارای ضمانت اجرای مدنی است، زیرا اطلاق نفقه بر گذشته مجازی است نه حقیقی.


ثانیاً: هنگام شک در امور قضایی به نفع متهم صورت می‌گیرد پس ماده ۶۴۲ مجازات را نباید به موردی که مرد از پرداخت نفقه گذشته زن خودداری نموده گسترش داد.
ثانیاً: هنگام شک در امور قضایی حکم به نفع متهم صورت می‌گیرد، پس مجازات تعیین شده را نباید به موردی که مرد از پرداخت نفقه گذشته زن خودداری نموده گسترش داد.


ثالثاً: اگر شوهر مخارج ضروری زن را در آینده تأمین کند، مصلحت خانواده اقتضاء می‌کند که زن نتواند برای طلب نفقه گذشته، رئیس خانواده را تعقیب کیفری نموده و روانه زندان کند.<ref>مختصر حقوق خانواده، همان، ص۱۴۷.</ref>
ثالثاً: اگر شوهر مخارج ضروری زن را در آینده تأمین کند، مصلحت خانواده اقتضاء می‌کند که زن نتواند برای طلب نفقه گذشته، رئیس خانواده را تعقیب کیفری نموده و از این طریق روانه زندان کند.<ref>مختصر حقوق خانواده، همان، ص۱۴۷.</ref>


<span></span>
<span></span>
خط ۶۶: خط ۷۳:
}}
}}
{{تکمیل مقاله
{{تکمیل مقاله
  | شناسه =
  | شناسه =شد
  | تیترها =
  | تیترها =شد
  | ویرایش =
  | ویرایش =شد
  | لینک‌دهی =
  | لینک‌دهی =شد
  | ناوبری =
  | ناوبری =
  | نمایه =
  | نمایه =
خط ۷۶: خط ۸۳:
  | بازبینی =
  | بازبینی =
  | تکمیل =
  | تکمیل =
  | اولویت =
  | اولویت =ج
  | کیفیت =
  | کیفیت =ب
}}
}}
{{پایان متن}}
{{پایان متن}}
[[رده:ازدواج]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ آوریل ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۰۱

سؤال

دیدگاه قوانین درباره نفقه زن و طریقه مطالبه آن چیست؟

درگاه‌ها
زن-و-خانواده.png


قانون مدنی حق نفقه برای زن را به صراحت بیان کرده است. شوهر باید مایحتاج ضروری زندگی زن را اعم از خوراک، پوشاک، مسکن و اثاث خانه و هرچیز متعارف دیگر که متناسب وضعیت زن است، تأمین کند. نفقه زن بر نفقه دیگر اقارب مقدم است و در صورت امتناع شوهر از دادن نفقه، زن می‌تواند به دادگاه مراجعه کند و حق خودش را مطالبه کند. و نیز اگر شوهر نتواند یا نخواهد نفقه را بپردازد، زن حق خواهد داشت طلاق خود را از دادگاه درخواست نماید.

تعریف نفقه و موارد آن

قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران در تعریف نفقه زوجه می‌گوید: «نفقه عبارت است از مسکن و البسه و غذا و اثاث البیت که به‌طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضاء».[۱]

اگرچه ماده مذکور تنها به ذکر مواردی بسنده کرده‌است، ولی باید گفت که ذکر این موارد از باب نمونه بوده و مفید حصر نیست، زیرا محصور دانستن مصادیق نفقه به این موارد، مخالف مصلحت خانواده و جامعه بوده و با ذوق سلیم و عرف سازگاری ندارد. پس این موارد حصری نبوده و به‌طور کلّی می‌توان گفت که هرچیزی که برحسب متعارف مورد احتیاج زن باشد، جزءِ نفقه زن محسوب می‌شود.[۲]

البته شاید از کلمه «احتیاج» که در ماده قانونی آمده همین معنی (توسعه) را بتوان استنتاج نمود. برخی از فقهای معروف امامیه[۳] نیز با توضیح این که اگر مبنای نفقه، احتیاج زن باشد پس حصر و استثناء مواردی خاص وجاهت قانونی ندارد، توسعه را اختیار نموده‌اند.

شرایط استحقاق زن نسبت به نفقه

برابر قانون مدنی «در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است»[۴] و این مزیتی است که قانونگذار برای زن قائل شده است و به موجب آن زن می‌تواند از شوهر خود مطالبه نفقه نماید.

باید توجه داشت که طبق قانون مدنی[۵] در استحقاق نفقه وضعیت و احتیاجات زن به‌طور متعارف ملاک عمل خواهد بود نه وضعیتِ مرد؛ بنابراین اگر زن از خانواده متمکنی باشد، شوهر به ناچار باید وسائل زندگی او را مطابق شأن و وضع اجتماعی و خانوادگی او فراهم نماید و دارا و متمدّن بودن زوجه دلیلی بر عدم استحقاق زن نسبت به نفقه نیست بلکه مسئولیت زوج را نیز سنگین‌تر می‌کند.[۶]

دیوان عالی کشور نیز در رأی خود نظر فوق را تأیید نموده و مقرّر می‌دارد: «ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی کیفیت نفقه را که بر عهده شوهر است به طریق متناسب با وضعیت زن مقرّر داشته و در صورت عادت داشتن زن به داشتن خادم یا احتیاج به هزینه بیشتر برای مسکن و غذا، در این صورت حق مطالبه آن را از شوهر خواهد داشت».[۷] بنابراین تا زمانی که زن از وظایف مشروع خود سر باز نزده باشد و ناشزه[۸] محسوب نشده باشد مستحق نفقه خواهد بود.[۹]

قانون مدنی حتی در برخی از موارد طلاق رجعیه نیز زن را مستحق نفقه می‌داند و مقرر می‌دارد «نفقه مطلّقه رجعیه در زمان عده به عهده شوهر است، مگر این که طلاق در حال نشوز واقع شده باشد، لیکن اگر عده از جهت فسخ نکاح یا طلاق بائن باشد زن حق نفقه ندارد، مگر در صورت حمل از شوهر خود که در این صورت تا زمان وضع حمل حق نفقه خواهد داشت».[۱۰]

حق نفقه

۱. استحقاق زن نسبت به نفقه تنها مخصوص حال یا آینده نمی‌باشد بلکه او می‌تواند نفقه زمان گذشته خود را نیز مطالبه نماید. قانون مدنی در این باره مقدر می‌دارد که: «زوجه در هر حال می‌تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوی نماید».[۱۱]

۲. حق نفقه زن از حقوق ممتازه محسوب می‌شود؛ به این معنی که در صورت ورشکستگی یا فوت شوهر و عدم کفایت اموال او برای پرداخت دیون، نفقه بر سایر بدهی‌ها مقدم شمرده خواهد شد.[۱۲]

۳. نفقه زن مقدّم بر نفقه اقارب است؛ بنابراین اگر زوج توانایی مالی نداشته باشد که هم به زن و هم به اقارب واجب النفقه، نفقه پرداخت نماید زوجه بر دیگران مقدّم خواهد شد.[۱۳]

ضمانت اجرای نفقه زن

تکلیف شوهر به پرداخت نفقه و استحقاق زن به دریافت نفقه دارای ضمانت اجرای مدنی و کیفری است.

۱. ضمانت اجرای مدنی: طبق قانون مدنی زن می‌تواند در صورت استنکاف و خودداری شوهر از پرداخت نفقه به دادگاه رجوع کند؛ در این صورت دادگاه میزان نفقه را معین و شوهر را به دادن آن محکوم خواهد کرد و هرگاه اجرای حکم دادگاه و الزام شوهر به دادن نفقه به علّت استنکاف وی یا به جهت عدم دسترسی به اموال او یا به علت عجز شوهر از انفاق ممکن نباشد، زن حق خواهد داشت برای طلاق خود به دادگاه مراجعه کند تا از طریق اجبار شوهر به طلاق زن از ادامه چنین وضعیتی رها شود.[۱۴] بنابراین ضمانت اجرای مدنی نفقه یکی الزام شوهر به انفاق از طریق قضایی و دیگری طلاق در صورت عدم امکان الزام به تأدیه نفقه خواهد بود.[۱۵]

لازم به یادآوری است که دادگاه هنگامی شوهر را به دادن نفقه ملزم می‌کند که زن به وظایف خود در قبال شوهر عمل کرده باشد و تمکین زن محرز باشد و «هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود».[۱۶]

۲. ضمانت اجرای کیفری: در ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده برای فردی که با وجود استطاعت مالی و تمکین زوجه و یا سایر افراد واجب النفقه استنکاف نماید مجازات حبس تعزیری درجه شش در نظر گرفته شده‌است. این مجازات منوط به شکایت شاکی خصوصی است و با گذشت وی نیز تعقیب جزایی و اجرای مجازات متوقف خواهد شد. مقصود از حبس درجه ششم حبس از شش ماه تا دو سال است.[۱۷]

شایان ذکر است که قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات‌های باز دارنده) مصوب سال ۱۳۷۵ هـ. ش در ماده ۶۴۲ برای ترک انفاق مجازات حبس از سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس پیش‌بینی کرده بود.[۱۸] ولی به موجب بند ۹ ماده ۵۸ قانون حمایت خانواده این ماده نسخ شد.

در هر حال، حقوقدانان در اینکه آیا مجازات فوق شامل ترک انفاق گذشته نیز خواهد شد یا خیر نظرات یکسانی ندارند؛ ولی نظر غالب این است که استنکاف از دادن نفقه گذشته مجوز مجازات کیفری شوهر نیست؛ زیرا:

اولاً: ظاهر دو ماده مذکور حاکی از آن است که قانونگذار برای خودداری از نفقه آینده مجازات کیفری معین کرده و نفقه گذشته شوهر تنها دارای ضمانت اجرای مدنی است، زیرا اطلاق نفقه بر گذشته مجازی است نه حقیقی.

ثانیاً: هنگام شک در امور قضایی حکم به نفع متهم صورت می‌گیرد، پس مجازات تعیین شده را نباید به موردی که مرد از پرداخت نفقه گذشته زن خودداری نموده گسترش داد.

ثالثاً: اگر شوهر مخارج ضروری زن را در آینده تأمین کند، مصلحت خانواده اقتضاء می‌کند که زن نتواند برای طلب نفقه گذشته، رئیس خانواده را تعقیب کیفری نموده و از این طریق روانه زندان کند.[۱۹]


مطالعه بیشتر

۱. قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مواد ۱۱۰۲ الی ۱۱۲۰ و همین‌طور کتاب نهم، فصل اول، (مواد ۱۱۹۵ تا ۱۲۰۶).

۲. مختصر حقوق خانواده، سیدحسین صفایی و اسدالله امامی، نشر دادگستر، ۱۳۷۶ ش.

۳. نظام خانواده در اسلام، حسین انصاریان، چ چهاردهم، ۱۳۷۹ ش، انتشارات ام ابیها، قم.

۴. رساله‌های عملیه مراجع عظام تقلید بحث خانواده، احکام نکاح.

منابع

  1. قانون مدنی، ماده ۱۱۰۷.
  2. صفایی، حسین و امامی، اسدالله، مختصر حقوق خانواده، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۷۶ هـ. ش، ص۱۳۶.
  3. مانند صاحب جواهر در جواهر، ج۳۱، ص۳۳۲، و صاحب مسالک در مسالک، ج۱، ص۵۳۳.
  4. قانون مدنی، ماده ۱۱۰۶.
  5. قانون مدنی، ماده ۱۱۰۷.
  6. مختصر حقوق خانواده، همان، ص۱۳۷.
  7. رأی شماره ۲۹۲/۲۳ دیوان عالی کشور.
  8. عدم تمکین در اصطلاح حقوقی نشوز و زنی که از شوهر اطاعت نمی‌کند ناشزه نامیده می‌شود.
  9. قانون مدنی ماده ۱۱۰۸.
  10. قانون مدنی، ماده ۱۱۰۹.
  11. قانون مدنی، ماده ۱۲۰۶.
  12. قانون مدنی، ماده ۱۲۰۶.
  13. قانون مدنی، ماده ۱۲۰۳.
  14. قانون مدنی، ماده ۱۱۱۱ و همچنین مواد ۱۱۲ و ۱۱۲۹ و بند ۲ ماده ۸ قانون حمایت خانواده 1353.
  15. همان، مختصر حقوق خانواده، ص۱۴۳.
  16. قانون مدنی ماده ۱۱۰۸.
  17. قانون مجازات اسلامی ماده 19.
  18. قانون مجازات اسلامی، ماده ۶۴۲.
  19. مختصر حقوق خانواده، همان، ص۱۴۷.