شرایط و اقسام نسخ - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Fabbasi: /* تعداد آیات نسخ‌شده */

2025-06-03T06:17:50Z

تعداد آیات نسخ‌شده

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۷
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:		دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:
	# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>		# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>
	# نسخ یازده آیه: مرحوم معرفت آیات نسخ شده را یازده آیه در هفت عنوان آورده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۰۶-۲۹۵.</ref>		# '''نسخ یازده آیه:''' مرحوم معرفت آیات نسخ شده را یازده آیه در هفت عنوان آورده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۰۶-۲۹۵.</ref>
	# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>		# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>
	# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را آورده است که مشهور به نسخ شده‌اند. وی در نسخ شدن برخی از این آیات تردیدهایی هم نقل می‌کند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>		# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را آورده است که مشهور به نسخ شده‌اند. وی در نسخ شدن برخی از این آیات تردیدهایی هم نقل می‌کند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>

Fabbasi: /* مطالعه بیشتر */ اصلاح ارقام

2025-03-05T09:51:21Z

مطالعه بیشتر: اصلاح ارقام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۱
خط ۵۹:		خط ۵۹:

	== مطالعه بیشتر ==		== مطالعه بیشتر ==
	* نسخ در قرآن، عزت‌الله مولائی‌نیا همدانی، تهران، نشر رايزن، ~~۱۳۷۸ ه~~.ش.		* نسخ در قرآن، عزت‌الله مولائی‌نیا همدانی، تهران، نشر رايزن، ۱۳۷۸ش.
			* ناسخ و منسوخ در قرآن، محمد حسینی بهشتی،تهران: روزنه، ۱۳۹۴ش.
			* بررسی تطبیقی نسخ در قرآن کریم، عبدالرسول حسینی‌زاده، قم، موسسه بوستان کتاب، ۱۳۹۳ش.

	== منابع ==		== منابع ==

Fabbasi: /* تعداد آیات نسخ‌شده */

2025-03-05T09:36:28Z

تعداد آیات نسخ‌شده

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۶
خط ۵۵:		خط ۵۵:
	# نسخ یازده آیه: مرحوم معرفت آیات نسخ شده را یازده آیه در هفت عنوان آورده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۰۶-۲۹۵.</ref>		# نسخ یازده آیه: مرحوم معرفت آیات نسخ شده را یازده آیه در هفت عنوان آورده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۰۶-۲۹۵.</ref>
	# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>		# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>
	# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را ~~اورده~~ است که نسخ شده‌اند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>		# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را آورده است که مشهور به نسخ شده‌اند. وی در نسخ شدن برخی از این آیات تردیدهایی هم نقل می‌کند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>
	# '''نسخ بیش از دویست آیه:''' در قرآن گاهی آیه‌ای خاص و آیه دیگر عام است، آیه‌ای مطلق و آیه دیگر برای آن قید آورده است، آیه‌ای خلاصه است و آیه دیگر آن را تفصیل داده است. برخی این آیات را جزو آیات ناسخ و منسوخ دانسته است که مرحوم معرفت به برخی از این آیات اشاره کرده و نسخ شدن‌شان را رد کرده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۹۰-۳۰۷.</ref>		# '''نسخ بیش از دویست آیه:''' در قرآن گاهی آیه‌ای خاص و آیه دیگر عام است، آیه‌ای مطلق و آیه دیگر برای آن قید آورده است، آیه‌ای خلاصه است و آیه دیگر آن را تفصیل داده است. برخی این آیات را جزو آیات ناسخ و منسوخ دانسته است که مرحوم معرفت به برخی از این آیات اشاره کرده و نسخ شدن‌شان را رد کرده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۹۰-۳۰۷.</ref>

Fabbasi: /* تعداد آیات نسخ‌شده */ اصلاح ارقام

2025-03-05T08:57:13Z

تعداد آیات نسخ‌شده: اصلاح ارقام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۷
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:		دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:
	# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>		# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>
			# نسخ یازده آیه: مرحوم معرفت آیات نسخ شده را یازده آیه در هفت عنوان آورده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۰۶-۲۹۵.</ref>
	# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>		# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>
	# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را اورده است که نسخ شده‌اند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>		# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را اورده است که نسخ شده‌اند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>
			# '''نسخ بیش از دویست آیه:''' در قرآن گاهی آیه‌ای خاص و آیه دیگر عام است، آیه‌ای مطلق و آیه دیگر برای آن قید آورده است، آیه‌ای خلاصه است و آیه دیگر آن را تفصیل داده است. برخی این آیات را جزو آیات ناسخ و منسوخ دانسته است که مرحوم معرفت به برخی از این آیات اشاره کرده و نسخ شدن‌شان را رد کرده است.<ref>معرفت، محمدهادی، ‌التمهید في علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۹۰-۳۰۷.</ref>

	== مطالعه بیشتر ==		== مطالعه بیشتر ==

Fabbasi: /* تعداد آیات نسخ‌شده */ اصلاح ارقام

2025-03-05T08:43:34Z

تعداد آیات نسخ‌شده: اصلاح ارقام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۳
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:		دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:
	# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>		# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>
			# '''نسخ بیست آیه در قرآن:''' سیوطی بیست آیه را از آیات نسخ شده قرآن می‌شمارد.<ref> سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶۵۸.</ref>
	# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را اورده است که نسخ شده‌اند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>		# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را اورده است که نسخ شده‌اند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>

Fabbasi: /* تعداد آیات نسخ‌شده */ اصلاح ارقام

2025-03-05T08:34:03Z

تعداد آیات نسخ‌شده: اصلاح ارقام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۴
خط ۵۲:		خط ۵۲:
	== تعداد آیات نسخ‌شده ==		== تعداد آیات نسخ‌شده ==
	دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:		دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:
	# نسخ فقط در آیه نجوی:		# '''نسخ فقط در آیه نجوی:''' مرحوم خوئی با بررسی آیات ادعا شده بر نسخ آن‌ها، فقط آیه نجوی<ref>سوره مجادله، آیه۱۲.</ref> را در قرآن از آیات نسخ شده می‌داند که با آیه بعدی<ref>سوره مجادله آیه۱۳.</ref> نسخ شده است و بقیه آیات ادعایی بر نسخ شدن را رد می‌کند.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسه إحياء آثار الامام الخوئي، ص۳۶۷-۲۸۶.</ref>
	~~آمار~~ آیات ~~منسوخه~~ را ~~تا ۲۸۸~~ آیه ~~رسانده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که یک زیاده‌روی~~ است و ~~با ضوابط~~ نسخ ~~سازگاری ندارد؛ از طرفی می‌بینیم که~~ در کتاب ~~البیان، آیت اللّه خویی به بیش از یک~~ آیه ~~(آیه نجوای) قائل به~~ نسخ ~~نیست؛ ولی با ملاحظه آیات دیگری در این باب، آیات منسوخه حدود بیست و اندی خواهد بود~~.<ref>~~معرفت، محمدهادی،~~ علوم ~~قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹~~.</ref>		# '''نسخ بیست و دو آیه در قرآن:''' زرقانی در کتاب مناهل العرفان فی علوم القرآن ۲۲ آیه را اورده است که نسخ شده‌اند.<ref>زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۱.</ref>


	~~{{مطالعه بیشتر}}~~

	== مطالعه بیشتر ==		== مطالعه بیشتر ==

Fabbasi: /* نکات مهم سه‌گانه */

2025-03-05T07:52:20Z

نکات مهم سه‌گانه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۲
خط ۵۰:		خط ۵۰:
	خداوند می‌فرماید: {{قرآن\|مَا نَنْسَخْ مِنْ آیَه أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ\|ترجمه=هر حکمی را نسخ کنیم، یا نسخ آن را به تأخیر اندازیم، بهتر از آن، یا همانند آن را می‌آوریم. آیا نمی‌دانستی که خداوند بر هر چیز توانا است؟!\|سوره=بقره\|آیه=۱۰۶}} پس هر گونه نسخ که صورت می‌گیرد هر یک در جای خود درست بوده و نسبت به شرایط، رعایت اصلح شده است. زیرا هر یک با شرایط متناسب خود توافق کامل دارد؛ از طرفی این آیه می‌خواهد این شُبهه را بزداید که در نسخِ احکام یا شرایع هیچ گونه اشتباه یا تغییر در رأی که حاکی از پی بردن به ناروایی حکم سابق باشد، رُخ نداده است بلکه هر یک در جای خود روا می‌باشد.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹.</ref>		خداوند می‌فرماید: {{قرآن\|مَا نَنْسَخْ مِنْ آیَه أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ\|ترجمه=هر حکمی را نسخ کنیم، یا نسخ آن را به تأخیر اندازیم، بهتر از آن، یا همانند آن را می‌آوریم. آیا نمی‌دانستی که خداوند بر هر چیز توانا است؟!\|سوره=بقره\|آیه=۱۰۶}} پس هر گونه نسخ که صورت می‌گیرد هر یک در جای خود درست بوده و نسبت به شرایط، رعایت اصلح شده است. زیرا هر یک با شرایط متناسب خود توافق کامل دارد؛ از طرفی این آیه می‌خواهد این شُبهه را بزداید که در نسخِ احکام یا شرایع هیچ گونه اشتباه یا تغییر در رأی که حاکی از پی بردن به ناروایی حکم سابق باشد، رُخ نداده است بلکه هر یک در جای خود روا می‌باشد.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹.</ref>

	== ~~نکات مهم سه‌گانه~~ ==		== تعداد آیات نسخ‌شده ==
	~~'''۱ـ مورد نسخ~~:~~'''~~ نسخ فقط در اوامر و نواهی است یعنی فقط در احکام شرعی می‌باشد، و لذا در مورد مسائل عقلی و اعتقادات، مثلا در مورد ذات یا صفات خداوند متعال یا نسبت به ارسال پیامبران و کتاب‌های آسمانی آنها و همچنین در مورد روز قیامت و نیز اصول عبادات و معاملات و…، نسخ وجود ندارد؛ زیرا این اصولِ اعتقادی در تمام شرایع الهی وجود داشته و مورد اتفاق نظر همه شرایع می‌باشند.		دانشمندان علوم قرآنی در تعداد آیات نسخ‌شده اختلاف نظر دارند:
			# نسخ فقط در آیه نجوی:
	~~'''۲ـ ناسخ کیست~~:''' ناسخ تنها و تنها باید شارع حکیم باشد ولی پیامبر چون از منبع وحی سخن می‌گوید<ref>سوره نجم، آیه ۳ و ۴</ref> به آن نیز اطلاق شارع می‌گردد و دیگران حقی در نسخ ندارند.		آمار آیات منسوخه را تا ۲۸۸ آیه رسانده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که یک زیاده‌روی است و با ضوابط نسخ سازگاری ندارد؛ از طرفی می‌بینیم که در کتاب البیان، آیت اللّه خویی به بیش از یک آیه (آیه نجوای) قائل به نسخ نیست؛ ولی با ملاحظه آیات دیگری در این باب، آیات منسوخه حدود بیست و اندی خواهد بود.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹.</ref>

	'''۳ـ تعداد آیات منسوخه:''' کسانی که شرایط مقرر در تحقیق نسخ را نادیده گرفته، یا نسخ را به مفهوم عام آن گرفته‌اند (که نزد پیشینیان کاربرد داشته و شامل عام و خاص، و مطلق و مقید نیز شده) آمار آیات منسوخه را تا ۲۸۸ آیه رسانده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که یک زیاده‌روی است و با ضوابط نسخ سازگاری ندارد؛ از طرفی می‌بینیم که در کتاب البیان، آیت اللّه خویی به بیش از یک آیه (آیه نجوای) قائل به نسخ نیست؛ ولی با ملاحظه آیات دیگری در این باب، آیات منسوخه حدود بیست و اندی خواهد بود.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹.</ref>

Fabbasi: /* فلسفه و وجود آیات منسوخ */

2025-03-05T07:48:46Z

فلسفه و وجود آیات منسوخ

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۸
خط ۴۰:		خط ۴۰:

	== فلسفه و وجود آیات منسوخ ==		== فلسفه و وجود آیات منسوخ ==
	~~بنابر عقیده عقلاء و دانشمندان اسلامی،~~ نسخ در احکام محال نیست بلکه ممکن است حکمی از احکام الهی که در مرحله [[تشریع]] و قانون‌گذاری تعیین شده ~~بوده~~ برداشته شود ~~و تغییر پیدا کند~~ و حکم دیگری جایگزین آن شود؛ زیرا حکمی که از طرف خداوند تشریع می‌شود، گاهی هدف از تشریع آن اجراشدن آن حکم نیست بلکه منظور دیگری در کار است، مانند ~~آزمایش و~~ امتحان افراد یا اتمام حجت و امثال آن که در این گونه موارد جز امتحان هدف دیگری در میان نیست و نسخ در این گونه موارد، کوچک‌ترین ~~اشکال و محذوری ندارد؛ زیرا هر یک از~~ این دو حکم و ~~حالت یعنی تکلیف و برداشتن تکلیف، هر دو~~ در ~~جای خود دارای حکمت~~ و ~~مصلحت بوده است و یک چنین نسخی مستلزم خلاف حکمت یا عدم اطلاع~~ از ~~حکمت نیست تا درباره خداوند محال باشد~~.		نسخ در احکام محال نیست بلکه ممکن است حکمی از احکام الهی که در مرحله [[تشریع]] و قانون‌گذاری تعیین شده بوده، برداشته شود و حکم دیگری جایگزین آن شود؛ زیرا حکمی که از طرف خداوند تشریع می‌شود، گاهی هدف از تشریع آن اجراشدن آن حکم نیست بلکه منظور دیگری در کار است، مانند امتحان افراد یا اتمام حجت و امثال آن که در این گونه موارد جز امتحان هدف دیگری در میان نیست و نسخ در این گونه موارد، کوچک‌ترین اشکالی ندارد. خداوند با این کار می‌تواند افراد را امتحان کند که آیا به این حکم عمل می‌کنند یا نه، مثل این‌که خداوند [[حضرت ابراهیم(ع) در قرآن\|حضرت ابراهیم(ع)]] را به ذبح [[اسماعیل(ع)]] امر کرد.<ref>سوره صافات، آیه۱۰۷-۱۰۲.</ref> یا مثل [[واجب شدن صدقه قبل از نجوی و نسخ آن\|آیه نجوی]]<ref>سوره مجادله، آیه۱۳-۱۲.</ref> که مردم مأمور به صدقه دادن در موقع سخن گفتن رازگونه از [[رسول‌الله(ص)]] بودند<ref>سوره مجادله، آیه۱۳-۱۲.</ref> و به این وسیله خداوند متعال خواست مسلمانان واقعی از غیر آن معلوم شوند.

	و گاهی نیز ممکن است حکمی که روی یک مصلحت واقعی تشریع شده بود، پس از مدتی نسخ شود، ولی نه به این معنا که آن حکم برای همیشه تشریع شده بود و بعداً در اثر کشف مصلحت واقعی یا برخورد با اشکال در مقام اجرا، به ناچار از طرف شارع تبصره خورده یا تغییر پیدا کرده است، بلکه بدین معنی که مدت آن حکم در علم خدا از روز اول کوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن مدت آن، رفع یا تغییر آن اعلان شده است.		هر یک از این دو حکم و حالت یعنی تکلیف و برداشتن تکلیف، در جای خود دارای حکمت و مصلحت بوده است و چنین نسخی مستلزم خلاف حکمت یا عدم اطلاع از حکمت نیست تا درباره خداوند محال باشد. گاهی نیز ممکن است حکمی که روی یک مصلحت واقعی تشریع شده بود، پس از مدتی نسخ شود، ولی نه به این معنا که آن حکم برای همیشه تشریع شده بود و بعداً در اثر کشف مصلحت واقعی یا برخورد با اشکال در مقام اجرا، به ناچار از طرف شارع تبصره خورده یا تغییر پیدا کرده است، بلکه بدین معنی که مدت آن حکم در علم خدا از روز اول کوتاه و موقت بوده و پس از تمام شدن مدت آن، رفع یا تغییر آن اعلان شده است.
			<ref>خویی، ابوالقاسم، محاضرات، قم، ناشر دارالهادی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۴۱۰ه‍، ج۵، ص۳۲۸.</ref>
			<ref>حکیم، محمدباقر، علوم قرآنی، ترجمه محمدعلی لسانی فشارکی، تهران، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان، چاپ اول، ۱۳۷۸، ص۲۱۱.</ref>

	بنابراین نسخ شرعی در واقع بر این معنی است که مدت حکم از اول موقت و محدود بوده و سپری شدن دوران آن، به عنوان نسخ اعلان می‌شود و نسخ به این معنی هیچ اشکال و محذوری ندارد و قطعاً امکان‌پذیر می‌باشد؛ زیرا تأثیر و دخالت خصوصیات و شرائط زمان در ملاک و حکمت احکام و تشریع آن قابل انکار و تردید نیست و ممکن است یک زمان، شرایط و خصوصیّاتی داشته باشد که حکم مخصوص را ایجاد کند و زمان دیگر، با شرایط خاص دیگر، حکم دیگر را.		بنابراین نسخ شرعی در واقع بر این معنی است که مدت حکم از اول موقت و محدود بوده و سپری شدن دوران آن، به عنوان نسخ اعلان می‌شود و نسخ به این معنی هیچ اشکال و محذوری ندارد و قطعاً امکان‌پذیر می‌باشد؛ زیرا تأثیر و دخالت خصوصیات و شرائط زمان در ملاک و حکمت احکام و تشریع آن قابل انکار و تردید نیست و ممکن است یک زمان، شرایط و خصوصیّاتی داشته باشد که حکم مخصوص را ایجاد کند و زمان دیگر، با شرایط خاص دیگر، حکم دیگر را.

Fabbasi: /* نکات مهم سه‌گانه */

2025-03-05T07:42:10Z

نکات مهم سه‌گانه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۲
خط ۵۱:		خط ۵۱:
	'''۱ـ مورد نسخ:''' نسخ فقط در اوامر و نواهی است یعنی فقط در احکام شرعی می‌باشد، و لذا در مورد مسائل عقلی و اعتقادات، مثلا در مورد ذات یا صفات خداوند متعال یا نسبت به ارسال پیامبران و کتاب‌های آسمانی آنها و همچنین در مورد روز قیامت و نیز اصول عبادات و معاملات و…، نسخ وجود ندارد؛ زیرا این اصولِ اعتقادی در تمام شرایع الهی وجود داشته و مورد اتفاق نظر همه شرایع می‌باشند.		'''۱ـ مورد نسخ:''' نسخ فقط در اوامر و نواهی است یعنی فقط در احکام شرعی می‌باشد، و لذا در مورد مسائل عقلی و اعتقادات، مثلا در مورد ذات یا صفات خداوند متعال یا نسبت به ارسال پیامبران و کتاب‌های آسمانی آنها و همچنین در مورد روز قیامت و نیز اصول عبادات و معاملات و…، نسخ وجود ندارد؛ زیرا این اصولِ اعتقادی در تمام شرایع الهی وجود داشته و مورد اتفاق نظر همه شرایع می‌باشند.

	'''۲ـ ناسخ کیست:''' ناسخ تنها و تنها باید شارع حکیم باشد ولی ~~پیامبران و امامان معصوم(ع)~~ چون از منبع وحی سخن ~~می‌گویند~~<ref>سوره نجم، آیه ۳ و ۴</ref> ~~لذا~~ به ~~آنان~~ نیز اطلاق شارع می‌گردد و ~~غیر از اینها،~~ دیگران حقی در نسخ ندارند.		'''۲ـ ناسخ کیست:''' ناسخ تنها و تنها باید شارع حکیم باشد ولی پیامبر چون از منبع وحی سخن می‌گوید<ref>سوره نجم، آیه ۳ و ۴</ref> به آن نیز اطلاق شارع می‌گردد و دیگران حقی در نسخ ندارند.

	'''۳ـ تعداد آیات منسوخه:''' کسانی که شرایط مقرر در تحقیق نسخ را نادیده گرفته، یا نسخ را به مفهوم عام آن گرفته‌اند (که نزد پیشینیان کاربرد داشته و شامل عام و خاص، و مطلق و مقید نیز شده) آمار آیات منسوخه را تا ۲۸۸ آیه رسانده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که یک زیاده‌روی است و با ضوابط نسخ سازگاری ندارد؛ از طرفی می‌بینیم که در کتاب البیان، آیت اللّه خویی به بیش از یک آیه (آیه نجوای) قائل به نسخ نیست؛ ولی با ملاحظه آیات دیگری در این باب، آیات منسوخه حدود بیست و اندی خواهد بود.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹.</ref>		'''۳ـ تعداد آیات منسوخه:''' کسانی که شرایط مقرر در تحقیق نسخ را نادیده گرفته، یا نسخ را به مفهوم عام آن گرفته‌اند (که نزد پیشینیان کاربرد داشته و شامل عام و خاص، و مطلق و مقید نیز شده) آمار آیات منسوخه را تا ۲۸۸ آیه رسانده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که یک زیاده‌روی است و با ضوابط نسخ سازگاری ندارد؛ از طرفی می‌بینیم که در کتاب البیان، آیت اللّه خویی به بیش از یک آیه (آیه نجوای) قائل به نسخ نیست؛ ولی با ملاحظه آیات دیگری در این باب، آیات منسوخه حدود بیست و اندی خواهد بود.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ص۲۴۹.</ref>

Fabbasi: /* اقسام نسخ */

2025-03-05T07:40:53Z

اقسام نسخ

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۰
خط ۳۰:		خط ۳۰:
	همچنین در خود دین اسلام نیز قسمتی از احکام نسخ شده و به جای آن احکام دیگری وضع گردیده است؛ به عنوان مثال قرآن کریم به نسخ شدن حکمِ نخستین قبله که [[پیامبر(ص)]] و مسلمانان به سوی آن نماز می‌خواندند، تصریح می‌کند.<ref>سوره بقره، آیه۱۴۴.</ref>		همچنین در خود دین اسلام نیز قسمتی از احکام نسخ شده و به جای آن احکام دیگری وضع گردیده است؛ به عنوان مثال قرآن کریم به نسخ شدن حکمِ نخستین قبله که [[پیامبر(ص)]] و مسلمانان به سوی آن نماز می‌خواندند، تصریح می‌کند.<ref>سوره بقره، آیه۱۴۴.</ref>
	دانشمندان اسلامی در اقسام نسخ اختلاف نظر دارند:		دانشمندان اسلامی در اقسام نسخ اختلاف نظر دارند:
	# نسخ ~~فقط~~ در ~~ناحیه~~ تلاوت ~~باشد~~ نه در حکم: یعنی آیه‌ای داشته باشیم که تنها تلاوت آن نسخ شده باشد و از قرآن حذف شده باشد؛ ولی حکم آن باقی باشد.		# '''نسخ در تلاوت نه در حکم:''' یعنی آیه‌ای داشته باشیم که تنها تلاوت آن نسخ شده باشد و از قرآن حذف شده باشد؛ ولی حکم آن باقی باشد.
	# نسخ در ~~ناحیه~~ تلاوت و حکم ~~باشد~~: این دو قسم، از نظر دانشمندان و علمای اسلامی مردود و نفی شده است؛ زیرا این نوع نسخ، همان عقیده به تحریف قرآن است، در حالی که قرآن تحریف نشده است.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسة إحياء آثار الامام الخوئي، ص۲۸۴.</ref>		# '''نسخ در تلاوت و حکم:''' این دو قسم، از نظر دانشمندان و علمای اسلامی مردود و نفی شده است؛ زیرا این نوع نسخ، همان عقیده به تحریف قرآن است، در حالی که قرآن تحریف نشده است.<ref>خوئی، ابوالقاسم، البیان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسة إحياء آثار الامام الخوئي، ص۲۸۴.</ref>
	# نسخ فقط در ناحیه حکم ~~باشد،~~ نه در تلاوت: آن قسم از نسخ که در قرآن انجام شده، این است که آیه‌ای از آیات قرآن نسخ شود و مفهوم و حکم آن در میان مسلمانان واجب العمل نباشد یا اصلاً عمل نمودن به مفهوم آن جایز نباشد و از نظر تلاوت در قرآن ضبط شده باشد و مانند سایر آیات تلاوت شود.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۵.</ref> <ref>سبحانی تبریزی، جعفر، النسخ و البداء في الكتاب و السنة، بیروت، دار الهادي، ۱۴۱۸ق، ص۱۲.</ref>		# '''نسخ فقط در ناحیه حکم نه در تلاوت:''' آن قسم از نسخ که در قرآن انجام شده، این است که آیه‌ای از آیات قرآن نسخ شود و مفهوم و حکم آن در میان مسلمانان واجب العمل نباشد یا اصلاً عمل نمودن به مفهوم آن جایز نباشد و از نظر تلاوت در قرآن ضبط شده باشد و مانند سایر آیات تلاوت شود.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۵.</ref> <ref>سبحانی تبریزی، جعفر، النسخ و البداء في الكتاب و السنة، بیروت، دار الهادي، ۱۴۱۸ق، ص۱۲.</ref>

	اکثر دانشمندان و مفسران این نوع نسخ را می‌پذیرند، مانند آیه ۱۲ [[سوره مجادله]] که معروف به [[آیه نجوی\|آیه نَجوی]] است و در این آیه خداوند بر مسلمانان شرط فرموده که اگر می‌خواهید با پیامبر(ص) به صورت نجوا و درِگوشی صحبت کنید باید قبل از آن صدقه بدهید، یعنی طبق این آیه شریفه هر کس که می‌خواهد با پیامبر(ص) به صورت نجوی صحبت کند، بر او واجب است که قبل از آن صدقه بدهد، در حالی که این حکم توسط آیه بعدی آن یعنی آیه ۱۳ همین سوره نسخ شده است؛ زیرا در آن آیه، خداوند حکم وجوب صدقه را از عهده مسلمانان برداشته است، از این رو آیه ۱۳ این سوره ناسخ می‌شود.		اکثر دانشمندان و مفسران این نوع نسخ را می‌پذیرند، مانند آیه ۱۲ [[سوره مجادله]] که معروف به [[آیه نجوی\|آیه نَجوی]] است و در این آیه خداوند بر مسلمانان شرط فرموده که اگر می‌خواهید با پیامبر(ص) به صورت نجوا و درِگوشی صحبت کنید باید قبل از آن صدقه بدهید، یعنی طبق این آیه شریفه هر کس که می‌خواهد با پیامبر(ص) به صورت نجوی صحبت کند، بر او واجب است که قبل از آن صدقه بدهد، در حالی که این حکم توسط آیه بعدی آن یعنی آیه ۱۳ همین سوره نسخ شده است؛ زیرا در آن آیه، خداوند حکم وجوب صدقه را از عهده مسلمانان برداشته است، از این رو آیه ۱۳ این سوره ناسخ می‌شود.