https://fa.wikipasokh.com/history/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87?feed=atom 2026-10-22T06:02:45Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.9 https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92542&oldid=prev 2026-10-22T02:42:49Z

<p>عمار شاهرودی صفحهٔ <a href="/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%B4_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3:%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="پیش نویس:رساله عملیه (صفحه وجود ندارد)">پیش نویس:رساله عملیه</a> را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به <a href="/view/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87" title="رساله عملیه">رساله عملیه</a> منتقل کرد</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۱۲</td> </tr><tr><td colspan="4" class="diff-notice" lang="fa"><div class="mw-diff-empty">(بدون تفاوت)</div> </td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92541:rev-92542 --> </table>

عمار شاهرودی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92541&oldid=prev 2026-10-22T02:42:29Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۱۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l50">خط ۵۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵۰:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{شاخه</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{شاخه</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه اصلی =</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه اصلی =<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">علوم و معارف</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه فرعی۱ =</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه فرعی۱ =<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فقه</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه فرعی۲ =</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه فرعی۲ =<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اصطلاحات فقهی</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه فرعی۳ =</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شاخه فرعی۳ =  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{ارزیابی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{ارزیابی</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شناسه = شد</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| شناسه = شد</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| عکس = <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشد</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| عکس = <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شد</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| درگاه = شد</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| درگاه = شد</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| ادبیات = شد</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>| ادبیات = شد</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92540:rev-92541:php=table --> </table>

عمار شاهرودی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92540&oldid=prev 2026-10-22T02:39:50Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۰۹</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامیه، </del>کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلفان است و خود از منابع اصلی تشریع به شمار نمی‌رود. منابع استنباط احکام، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع به فتوا می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[امامیه]]، </ins>کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلفان است و خود از منابع اصلی تشریع به شمار نمی‌رود. منابع استنباط احکام، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>قرآن<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>سنت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و دیگر ادله‌ای است که علم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اصول فقه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع به فتوا می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مراجعه به رساله عملیه به معنای مراجعه به «منبع انسانی در کنار وحی» نیست؛ بلکه مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از تکلیف خود می‌باشد. فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر معرفت‌شناختی نشان می‌دهد دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات همیشه یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مراجعه به رساله عملیه به معنای مراجعه به «منبع انسانی در کنار وحی» نیست؛ بلکه مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از تکلیف خود می‌باشد. فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو اختلاف فتوای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مراجع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقلید|مراجع]] </ins>را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر معرفت‌شناختی نشان می‌دهد دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات همیشه یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== چیستی رساله عملیه ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== چیستی رساله عملیه ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l22">خط ۲۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>فقه شیعه در دوره‌های نخست، احکام مورد نیاز مردم در قالب کتاب‌های فقهی و فتوایی عرضه می‌شد و صورت امروزی رساله‌های عملیه به تدریج شکل گرفت. از آثار فتوایی قدیمی، [[المقنعه]] شیخ مفید و [[النهایه]] شیخ طوسی را می‌توان نام برد. در دوره صفوی نیز کتاب [[جامع عباسی]] نوشته [[شیخ بهایی]] از آثار مشهور فقه غیر استدلالی به زبان فارسی شد و برای ارائه احکام به زبان قابل استفاده برای عموم اهمیت یافت.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مروری بر رساله‌های عملیه|وبگاه=مجمع جهانی شیعه‌شناسی|نشانی=https://shiastudies.com/fa/مروری-بر-رساله-های-عملیه/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>فقه شیعه در دوره‌های نخست، احکام مورد نیاز مردم در قالب کتاب‌های فقهی و فتوایی عرضه می‌شد و صورت امروزی رساله‌های عملیه به تدریج شکل گرفت. از آثار فتوایی قدیمی، [[المقنعه]] شیخ مفید و [[النهایه]] شیخ طوسی را می‌توان نام برد. در دوره صفوی نیز کتاب [[جامع عباسی]] نوشته [[شیخ بهایی]] از آثار مشهور فقه غیر استدلالی به زبان فارسی شد و برای ارائه احکام به زبان قابل استفاده برای عموم اهمیت یافت.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مروری بر رساله‌های عملیه|وبگاه=مجمع جهانی شیعه‌شناسی|نشانی=https://shiastudies.com/fa/مروری-بر-رساله-های-عملیه/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جامع عباسی در ابتدا با قلم شیخ بهایی آغاز شد و پس از درگذشت او، شاگردش نظام‌الدین محمد ساوجی در تکمیل آن نقش داشت. از این اثر به عنوان یکی از نخستین و مشهورترین نمونه‌های رساله فقهی فارسی برای عموم یاد شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جامع عباسی در ابتدا با قلم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>شیخ بهایی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>آغاز شد و پس از درگذشت او، شاگردش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>نظام‌الدین محمد ساوجی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در تکمیل آن نقش داشت. از این اثر به عنوان یکی از نخستین و مشهورترین نمونه‌های رساله فقهی فارسی برای عموم یاد شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== فقه استدلالی تا رساله عملیه ===</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== فقه استدلالی تا رساله عملیه ===</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l28">خط ۲۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مبنای رجوع به مجتهد ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مبنای رجوع به مجتهد ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای بدست‌آوردن احکام شرعی سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای بدست‌آوردن احکام شرعی سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">/}}&lt;/ref&gt; علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی مانند ادبیات عرب، تفسیر قرآن، [[حدیث‌شناسی]]، رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498</ins>/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی </del>مانند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادبیات عرب، تفسیر قرآن، </del>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیث‌شناسی</del>]]، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برای مرجع تقلید شرایطی </ins>مانند [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اجتهاد</ins>]]، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>عدالت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و در موارد اختلاف، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اعلمیت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برای مرجع تقلید شرایطی مانند اجتهاد، </del>عدالت و در موارد اختلاف، اعلمیت مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== علت اختلاف فتواها ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== علت اختلاف فتواها ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>وجود یک مجموعه مشترک از منابع دینی الزاماً به یکسان بودن تمام فتاوا نمی‌انجامد. در فرایند اجتهاد، فقیه باید درباره اعتبار سند روایت، معنای الفاظ، نحوه دلالت آنها، نسبت یک روایت با روایات دیگر، قواعد اصولی و گاهی موضوع خارجیِ مسئله قضاوت کند. تفاوت در هر یک از این مراحل می‌تواند به نتیجه متفاوتی منجر شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مبانی صدور فتوا چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa571}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>وجود یک مجموعه مشترک از منابع دینی الزاماً به یکسان بودن تمام فتاوا نمی‌انجامد. در فرایند اجتهاد، فقیه باید درباره اعتبار سند روایت، معنای الفاظ، نحوه دلالت آنها، نسبت یک روایت با روایات دیگر، قواعد اصولی و گاهی موضوع خارجیِ مسئله قضاوت کند. تفاوت در هر یک از این مراحل می‌تواند به نتیجه متفاوتی منجر شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مبانی صدور فتوا چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa571}}&lt;/ref&gt; برای نمونه، ممکن است دو فقیه درباره اعتبار یک روایت یکسان نظر متفاوت داشته باشند؛ یکی آن را معتبر بداند و دیگری به دلیل مبنای متفاوت رجالی یا حدیثی به آن استناد نکند. همچنین ممکن است هر دو فقیه معنای روایتی یا نحوه دلالتش بر حکم اختلاف کنند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حجیت اجتهاد|وبگاه=الشیعه|نشانی=https://fa.al-shia.org/حجیّت-اجتهاد/}}&lt;/ref&gt; افزون بر این، برخی اختلاف‌ها به تشخیص موضوع مربوط می‌شود. برای مثال ممکن است دو فقیه در حکم کلی یکسان باشند، اما درباره اینکه یک پدیده یا موضوع جدید دقیقاً تحت عنوان فقهی خاصی قرار می‌گیرد یا نه، اختلاف داشته باشند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=با توجه به اشتراک منابع اجتهاد، علت اختلاف نظر بعضی از مراجع در برخی از مسائل مشترک، چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa725}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای نمونه، ممکن است دو فقیه درباره اعتبار یک روایت یکسان نظر متفاوت داشته باشند؛ یکی آن را معتبر بداند و دیگری به دلیل مبنای متفاوت رجالی یا حدیثی به آن استناد نکند. همچنین ممکن است هر دو فقیه معنای روایتی یا نحوه دلالتش بر حکم اختلاف کنند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حجیت اجتهاد|وبگاه=الشیعه|نشانی=https://fa.al-shia.org/حجیّت-اجتهاد/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>افزون بر این، برخی اختلاف‌ها به تشخیص موضوع مربوط می‌شود. برای مثال ممکن است دو فقیه در حکم کلی یکسان باشند، اما درباره اینکه یک پدیده یا موضوع جدید دقیقاً تحت عنوان فقهی خاصی قرار می‌گیرد یا نه، اختلاف داشته باشند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=با توجه به اشتراک منابع اجتهاد، علت اختلاف نظر بعضی از مراجع در برخی از مسائل مشترک، چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa725}}&lt;/ref&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== اختلاف فتاوا و خطاپذیری مجتهد ===</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== اختلاف فتاوا و خطاپذیری مجتهد ===</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در علم اصول فقه امامیه، بحثی با عنوان [[تخطئه و تصویب]] مطرح است. بر اساس دیدگاه تخطئه که در میان اصولیان امامی جایگاه مهمی دارد، مجتهد ممکن است در استنباط خود به حکم واقعی نرسد؛ بنابراین، قول فقیه با خودِ حکم واقعی الهی یکی دانسته نمی‌شود. [[محمدتقی حکیم]] در بحث «تخطئه و تصویب» توضیح می‌دهد که واقع برای مجتهد باقی است و ممکن است اجتهاد او مطابق واقع یا مخالف آن باشد.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در علم اصول فقه امامیه، بحثی با عنوان [[تخطئه و تصویب]] مطرح است. بر اساس دیدگاه تخطئه که در میان اصولیان امامی جایگاه مهمی دارد، مجتهد ممکن است در استنباط خود به حکم واقعی نرسد؛ بنابراین، قول فقیه با خودِ حکم واقعی الهی یکی دانسته نمی‌شود. [[محمدتقی حکیم]] در بحث «تخطئه و تصویب» توضیح می‌دهد که واقع برای مجتهد باقی است و ممکن است اجتهاد او مطابق واقع یا مخالف آن باشد.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt; بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع [[وحی]] وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=593–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع [[وحی]] وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=593–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== اختلاف رساله‌ها و شفافیت دین ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== اختلاف رساله‌ها و شفافیت دین ==</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92510:rev-92540:php=table --> </table>

عمار شاهرودی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92510&oldid=prev 2026-10-21T08:11:28Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۴۱</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l20">خط ۲۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۰:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== پیشینه ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== پیشینه ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در دوره‌های <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخست فقه شیعه، </del>احکام مورد نیاز مردم در قالب کتاب‌های فقهی و فتوایی عرضه می‌شد و صورت امروزی رساله‌های عملیه به تدریج شکل گرفت. از آثار فتوایی قدیمی، [[المقنعه]] شیخ مفید و [[النهایه]] شیخ طوسی را می‌توان نام برد. در دوره صفوی نیز کتاب [[جامع عباسی]] نوشته [[شیخ بهایی]] از آثار مشهور فقه غیر استدلالی به زبان فارسی شد و برای ارائه احکام به زبان قابل استفاده برای عموم اهمیت یافت.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مروری بر رساله‌های عملیه|وبگاه=مجمع جهانی شیعه‌شناسی|نشانی=https://shiastudies.com/fa/مروری-بر-رساله-های-عملیه/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فقه شیعه </ins>در دوره‌های <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخست، </ins>احکام مورد نیاز مردم در قالب کتاب‌های فقهی و فتوایی عرضه می‌شد و صورت امروزی رساله‌های عملیه به تدریج شکل گرفت. از آثار فتوایی قدیمی، [[المقنعه]] شیخ مفید و [[النهایه]] شیخ طوسی را می‌توان نام برد. در دوره صفوی نیز کتاب [[جامع عباسی]] نوشته [[شیخ بهایی]] از آثار مشهور فقه غیر استدلالی به زبان فارسی شد و برای ارائه احکام به زبان قابل استفاده برای عموم اهمیت یافت.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مروری بر رساله‌های عملیه|وبگاه=مجمع جهانی شیعه‌شناسی|نشانی=https://shiastudies.com/fa/مروری-بر-رساله-های-عملیه/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جامع عباسی در ابتدا با قلم شیخ بهایی آغاز شد و پس از درگذشت او، شاگردش نظام‌الدین محمد ساوجی در تکمیل آن نقش داشت. از این اثر به عنوان یکی از نخستین و مشهورترین نمونه‌های رساله فقهی فارسی برای عموم یاد شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جامع عباسی در ابتدا با قلم شیخ بهایی آغاز شد و پس از درگذشت او، شاگردش نظام‌الدین محمد ساوجی در تکمیل آن نقش داشت. از این اثر به عنوان یکی از نخستین و مشهورترین نمونه‌های رساله فقهی فارسی برای عموم یاد شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=معرفی آثار امام خمینی: حواشی امام خمینی بر توضیح المسائل|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|نشانی=https://qom.icpikw.ir/fa/c3_4861/مقالات/معرفی-ثار-21-حواشی-امام-خمینی-بر-توضیح-المسا-ل}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از </del>فقه استدلالی تا رساله عملیه ===</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== فقه استدلالی تا رساله عملیه ===</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>فقه استدلالی برای متخصصان نوشته می‌شود و در آن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فقیه </del>ادله یک حکم و قواعد مورد استفاده در استنباط آن را بررسی می‌کند؛ در مقابل، رساله عملیه نتیجه این فرایند را به صورت فشرده و کاربردی در اختیار عموم قرار می‌دهد<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. ازاین‌رو، اختلاف میان دو رساله در واقع می‌تواند اختلاف در مرحله استنباط باشد، نه اختلاف در اصل منابع دینی</del>.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>فقه استدلالی برای متخصصان نوشته می‌شود و در آن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فقیه، </ins>ادله یک حکم و قواعد مورد استفاده در استنباط آن را بررسی می‌کند؛ در مقابل، رساله عملیه نتیجه این فرایند را به صورت فشرده و کاربردی در اختیار عموم قرار می‌دهد.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مبنای رجوع به مجتهد ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مبنای رجوع به مجتهد ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در فقه امامیه، همه مسلمانان </del>برای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دستیابی به </del>احکام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جزئی الزاماً مجتهد نیستند. در توضیح المسائل جامع، برای احکام غیرضروری و قطعی </del>سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بدست‌آوردن </ins>احکام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شرعی </ins>سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی مانند ادبیات عرب، تفسیر قرآن، [[حدیث‌شناسی]]، رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی مانند ادبیات عرب، تفسیر قرآن، [[حدیث‌شناسی]]، رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقلید نیز در این چارچوب به معنای پذیرفتن هر سخن یک روحانی نیست. </del>برای مرجع تقلید شرایطی مانند اجتهاد، عدالت و در موارد اختلاف، اعلمیت مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای مرجع تقلید شرایطی مانند اجتهاد، عدالت و در موارد اختلاف، اعلمیت مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== علت اختلاف فتواها ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== علت اختلاف فتواها ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>وجود یک مجموعه مشترک از منابع دینی الزاماً به یکسان بودن تمام فتاوا نمی‌انجامد. در فرایند اجتهاد، فقیه باید درباره اعتبار سند روایت، معنای الفاظ، نحوه دلالت آنها، نسبت یک روایت با روایات دیگر، قواعد اصولی و گاهی موضوع خارجیِ مسئله قضاوت کند. تفاوت در هر یک از این مراحل می‌تواند به نتیجه متفاوتی منجر شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مبانی صدور فتوا چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa571}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>وجود یک مجموعه مشترک از منابع دینی الزاماً به یکسان بودن تمام فتاوا نمی‌انجامد. در فرایند اجتهاد، فقیه باید درباره اعتبار سند روایت، معنای الفاظ، نحوه دلالت آنها، نسبت یک روایت با روایات دیگر، قواعد اصولی و گاهی موضوع خارجیِ مسئله قضاوت کند. تفاوت در هر یک از این مراحل می‌تواند به نتیجه متفاوتی منجر شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مبانی صدور فتوا چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa571}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای نمونه، ممکن است دو فقیه درباره اعتبار یک روایت یکسان نظر متفاوت داشته باشند؛ یکی آن را معتبر بداند و دیگری به دلیل مبنای متفاوت رجالی یا حدیثی به آن استناد نکند. همچنین ممکن است هر دو فقیه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در صدور روایت اتفاق نظر داشته باشند، اما درباره </del>معنای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن </del>یا نحوه دلالتش بر حکم اختلاف کنند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حجیت اجتهاد|وبگاه=الشیعه|نشانی=https://fa.al-shia.org/حجیّت-اجتهاد/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برای نمونه، ممکن است دو فقیه درباره اعتبار یک روایت یکسان نظر متفاوت داشته باشند؛ یکی آن را معتبر بداند و دیگری به دلیل مبنای متفاوت رجالی یا حدیثی به آن استناد نکند. همچنین ممکن است هر دو فقیه معنای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روایتی </ins>یا نحوه دلالتش بر حکم اختلاف کنند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حجیت اجتهاد|وبگاه=الشیعه|نشانی=https://fa.al-shia.org/حجیّت-اجتهاد/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>افزون بر این، برخی اختلاف‌ها به تشخیص موضوع مربوط می‌شود. برای مثال ممکن است دو فقیه در حکم کلی یکسان باشند، اما درباره اینکه یک پدیده یا موضوع جدید دقیقاً تحت عنوان فقهی خاصی قرار می‌گیرد یا نه، اختلاف داشته باشند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=با توجه به اشتراک منابع اجتهاد، علت اختلاف نظر بعضی از مراجع در برخی از مسائل مشترک، چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa725}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>افزون بر این، برخی اختلاف‌ها به تشخیص موضوع مربوط می‌شود. برای مثال ممکن است دو فقیه در حکم کلی یکسان باشند، اما درباره اینکه یک پدیده یا موضوع جدید دقیقاً تحت عنوان فقهی خاصی قرار می‌گیرد یا نه، اختلاف داشته باشند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=با توجه به اشتراک منابع اجتهاد، علت اختلاف نظر بعضی از مراجع در برخی از مسائل مشترک، چیست؟|وبگاه=گنجینه پاسخ‌ها؛ اسلام‌کوئست|نشانی=https://islamquest.net/fa/archive/fa725}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l46">خط ۴۶:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۶:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع [[وحی]] وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=593–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع [[وحی]] وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=593–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آیا </del>اختلاف رساله‌ها <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشانه نقص </del>شفافیت دین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">است؟ </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== اختلاف رساله‌ها <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و </ins>شفافیت دین ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پاسخ به این پرسش به معنای «شفافیت» بستگی دارد. اگر شفافیت به این معنا باشد که هر حکم شرعی، حتی در پیچیده‌ترین مسائل جزئی، باید برای تمام افراد بدون نیاز به دانش تخصصی و بدون امکان اختلاف تفسیری روشن باشد، وجود اختلاف فتاوا نشان می‌دهد که چنین شفافیت کامل و مستقیمی در همه مسائل فقهی وجود ندارد. مراجع نیز در برخی مسائل با یکدیگر اختلاف فتوا دارند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آیا اختلاف فتوا با شفافیت دین الهی تناقض دارد و این اختلاف نشانهنقص دین نیست؟ </ins>پاسخ به این پرسش به معنای «شفافیت» بستگی دارد. اگر شفافیت به این معنا باشد که هر حکم شرعی، حتی در پیچیده‌ترین مسائل جزئی، باید برای تمام افراد بدون نیاز به دانش تخصصی و بدون امکان اختلاف تفسیری روشن باشد، وجود اختلاف فتاوا نشان می‌دهد که چنین شفافیت کامل و مستقیمی در همه مسائل فقهی وجود ندارد. مراجع نیز در برخی مسائل با یکدیگر اختلاف فتوا دارند.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما اگر مقصود از شفافیت این باشد که دین منابع و اصولی برای شناخت احکام در اختیار انسان قرار داده است، در چارچوب فقه امامیه چنین تفسیر نمی‌شود که رساله عملیه جایگزین وحی شده باشد. رساله در این دیدگاه، گزارش فقهیِ نتیجه اجتهاد یک انسان متخصص است و اعتبار آن برای مقلد از طریق نظام اجتهاد و تقلید توجیه می‌شود، نه از طریق معصوم بودن نویسنده رساله.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما اگر مقصود از شفافیت این باشد که دین منابع و اصولی برای شناخت احکام در اختیار انسان قرار داده است، در چارچوب فقه امامیه چنین تفسیر نمی‌شود که رساله عملیه جایگزین وحی شده باشد. رساله در این دیدگاه، گزارش فقهیِ نتیجه اجتهاد یک انسان متخصص است و اعتبار آن برای مقلد از طریق نظام اجتهاد و تقلید توجیه می‌شود، نه از طریق معصوم بودن نویسنده رساله.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رابطه رساله عملیه با مراجع تقلید ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رابطه رساله عملیه با مراجع تقلید ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>هر رساله عملیه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معمولاً </del>بیانگر دیدگاه فقهی یک مرجع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یا فقیه است و ازاین‌رو ممکن </del>است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با رساله مرجع دیگر تفاوت داشته باشد</del>. در مواردی که مقلد به صورت اجمالی بداند مراجع در مسئله‌ای اختلاف دارند، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در برخی نظام‌های فتوایی، </del>رعایت شرایطی مانند اعلمیت مطرح می‌شود<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. به عنوان نمونه، در توضیح المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، در صورت وجود اختلاف میان مجتهدان، </del>مراجعه به مجتهد اعلم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مطرح شده </del>است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>هر رساله عملیه بیانگر دیدگاه فقهی یک مرجع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقلید </ins>است. در مواردی که مقلد به صورت اجمالی بداند مراجع در مسئله‌ای اختلاف دارند، رعایت شرایطی مانند اعلمیت مطرح می‌شود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و </ins>مراجعه به مجتهد اعلم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">واجب </ins>است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از سوی دیگر، در همین منبع تصریح شده است که تقلید در اصول دین مطرح نیست و اصول اعتقادی باید از روی بصیرت و شناخت پذیرفته شود؛ بنابراین، حتی در نظام مرجعیت شیعه نیز حوزه تقلید به احکام عملی اختصاص دارد و مرجع تقلید جایگزین منبع اعتقادی دین نیست</del>.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منابع ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منابع ==</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92508:rev-92510:php=table --> </table>

فرج الله عباسی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92508&oldid=prev 2026-10-21T08:02:16Z

<p><span class="autocomment">چیستی رساله عملیه</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l13">خط ۱۳:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== چیستی رساله عملیه ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== چیستی رساله عملیه ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد.{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام|سال=1392|<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیوند نویسنده</del>=مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی|جلد=5|صفحه=731|مکان=قم}} راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن [[فتوا]]، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ‌نامه اصول فقه|سال=1389|نام=|نام خانادگی=|ناشر=پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى|جلد=|صفحه=600|مکان=قم}}&lt;/ref&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;</ins>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام|سال=1392|<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نام=|نام خانوادگی=|ناشر</ins>=مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی|جلد=5|صفحه=731|مکان=قم}}<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;/ref&gt; </ins>راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن [[فتوا]]، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه را باید با [[قرآن]]، [[حدیث]] و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه را باید با [[قرآن]]، [[حدیث]] و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92506:rev-92508:php=table --> </table>

فرج الله عباسی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92506&oldid=prev 2026-10-21T07:52:21Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامیه </del>کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلفان است و خود از منابع اصلی تشریع به شمار نمی‌رود. منابع استنباط احکام، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و قواعد استنباط </del>به فتوا می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامیه، </ins>کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلفان است و خود از منابع اصلی تشریع به شمار نمی‌رود. منابع استنباط احکام، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع به فتوا می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مراجعه به رساله عملیه به معنای مراجعه به «منبع انسانی در کنار وحی» نیست؛ بلکه مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است</del>. فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر معرفت‌شناختی نشان می‌دهد دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات همیشه یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مراجعه به رساله عملیه به معنای مراجعه به «منبع انسانی در کنار وحی» نیست؛ بلکه مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تکلیف خود می‌باشد</ins>. فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر معرفت‌شناختی نشان می‌دهد دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات همیشه یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== چیستی رساله عملیه ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== چیستی رساله عملیه ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معمولاً </del>استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در توضیح المسائل جامع [[آیت‌الله سیستانی]] نیز </del>راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن [[فتوا]]، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام|سال=1392|پیوند نویسنده=مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی|جلد=5|صفحه=731|مکان=قم}} </ins>راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن [[فتوا]]، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از این جهت، </del>رساله عملیه را باید با [[قرآن]]، [[حدیث]] و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه را باید با [[قرآن]]، [[حدیث]] و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== پیشینه ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== پیشینه ==</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92501:rev-92506:php=table --> </table>

فرج الله عباسی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92501&oldid=prev 2026-10-21T07:20:10Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۵۰</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامیه، </del>کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مکلّفان </del>است و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خودِ آن در شمار </del>منابع اصلی تشریع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قرار نمی‌گیرد</del>. منابع استنباط <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احکام در فقه امامیه، </del>قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع و قواعد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استنباط، </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</del>فتوا<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del>می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">است. بنابراین، مراجعه به رساله عملیه در منطق فقه امامیه به معنای مراجعه به یک «منبع انسانی در کنار [[وحی]]» نیست؛ بلکه به معنای مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است. در همین چارچوب، فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو، وجود اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر [[معرفت‌شناختی]]، نشان می‌دهد که دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات، همیشه مستقیم و یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه، اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع </del>است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امامیه </ins>کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مکلفان </ins>است و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خود از </ins>منابع اصلی تشریع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به شمار نمی‌رود</ins>. منابع استنباط <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احکام، </ins>قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع و قواعد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استنباط </ins>به فتوا می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رساله عملیه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چیست؟ </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مراجعه به رساله عملیه به معنای مراجعه به «منبع انسانی در کنار وحی» نیست؛ بلکه مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است. فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر معرفت‌شناختی نشان می‌دهد دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات همیشه یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چیستی </ins>رساله عملیه ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه معمولاً استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد. در توضیح المسائل جامع [[آیت‌الله سیستانی]] نیز راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن [[فتوا]]، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه معمولاً استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد. در توضیح المسائل جامع [[آیت‌الله سیستانی]] نیز راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن [[فتوا]]، نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92210:rev-92501:php=table --> </table>

فرج الله عباسی https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92210&oldid=prev 2026-10-01T08:32:56Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۰۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه امامیه، کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلّفان است و خودِ آن در شمار منابع اصلی تشریع قرار نمی‌گیرد. منابع استنباط احکام در فقه امامیه، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع و قواعد استنباط، به [[فتوا]] می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه امامیه، کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلّفان است و خودِ آن در شمار منابع اصلی تشریع قرار نمی‌گیرد. منابع استنباط احکام در فقه امامیه، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع و قواعد استنباط، به [[فتوا]] می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است. بنابراین، مراجعه به رساله عملیه در منطق فقه امامیه به معنای مراجعه به یک «منبع انسانی در کنار [[وحی]]» نیست؛ بلکه به معنای مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است. در همین چارچوب، فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود. از این رو، وجود اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر [[معرفت‌شناختی]]، نشان می‌دهد که دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات، همیشه مستقیم و یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه، اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنابراین، مراجعه به رساله عملیه در منطق فقه امامیه به معنای مراجعه به یک «منبع انسانی در کنار [[وحی]]» نیست؛ بلکه به معنای مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است. در همین چارچوب، فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از این رو، وجود اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر [[معرفت‌شناختی]]، نشان می‌دهد که دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات، همیشه مستقیم و یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه، اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رساله عملیه چیست؟ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رساله عملیه چیست؟ ==</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92072:rev-92210:php=table --> </table>

حسین بادروج https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92072&oldid=prev 2026-09-22T22:19:31Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۴۹</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</del>رساله عملیه<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del>در فقه شیعه امامیه، کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلّفان است و خودِ آن در شمار منابع اصلی تشریع قرار نمی‌گیرد. منابع استنباط احکام در فقه امامیه، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع و قواعد استنباط، به [[فتوا]] می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه در فقه شیعه امامیه، کتابی فتوایی برای بیان احکام عملی مورد نیاز مکلّفان است و خودِ آن در شمار منابع اصلی تشریع قرار نمی‌گیرد. منابع استنباط احکام در فقه امامیه، قرآن و سنت و دیگر ادله‌ای است که علم اصول فقه اعتبار و شیوه استفاده از آنها را بررسی می‌کند. فقیه با استفاده از این منابع و قواعد استنباط، به [[فتوا]] می‌رسد و رساله عملیه صورت ساده و عمومی‌شده همان فتاوا برای استفاده مقلدان است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنابراین، مراجعه به رساله عملیه در منطق فقه امامیه به معنای مراجعه به یک «منبع انسانی در کنار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وحی» </del>نیست؛ بلکه به معنای مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است. در همین چارچوب، فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنابراین، مراجعه به رساله عملیه در منطق فقه امامیه به معنای مراجعه به یک «منبع انسانی در کنار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[وحی]]» </ins>نیست؛ بلکه به معنای مراجعه غیرمتخصص به متخصص برای آگاهی از نتیجه یک فرایند تخصصی استنباط است. در همین چارچوب، فقیه نیز معصوم تلقی نمی‌شود و ممکن است در استنباط حکم واقعی دچار خطا شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از این رو، وجود اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معرفت‌شناختی، </del>نشان می‌دهد که دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات، همیشه مستقیم و یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه، اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از این رو، وجود اختلاف فتوای مراجع را می‌توان از دو جهت بررسی کرد: از نظر فقهی، اختلاف در استنباط لزوماً به معنای اختلاف در اصل دین یا تعدد حکم الهی نیست؛ و از نظر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[معرفت‌شناختی]]، </ins>نشان می‌دهد که دسترسی انسان به حکم شرعی در همه جزئیات، همیشه مستقیم و یکسان نیست و در مواردی به تفسیر، ارزیابی سند و دلالت منابع و تشخیص موضوع وابسته است. در نتیجه، اختلاف فتاوا به خودی خود اثبات‌کننده نقص در اصل دین نیست، اما نشان‌دهنده محدودیت و خطاپذیری فهم انسانی از متون و ادله دینی در حوزه فروع است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رساله عملیه چیست؟ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== رساله عملیه چیست؟ ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</del>رساله عملیه<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del>به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه معمولاً استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد. در توضیح المسائل جامع آیت‌الله سیستانی نیز راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فتوا، </del>نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>رساله عملیه به مجموعه‌ای از احکام و فتاوای فقهی گفته می‌شود که فقیه برای استفاده مکلّفان غیرمجتهد تنظیم می‌کند. برخلاف کتاب‌های فقه استدلالی، در رساله عملیه معمولاً استدلال تفصیلی برای هر حکم ذکر نمی‌شود و حکم نهایی به صورت دستور عملی بیان می‌گردد. در توضیح المسائل جامع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>آیت‌الله سیستانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نیز راه‌های به دست آوردن نظر مجتهد شامل شنیدن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فتوا]]، </ins>نقل آن از افراد مورد اعتماد و دیدن حکم در رساله یا استفتای کتبی بیان شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از این جهت، رساله عملیه را باید با [[قرآن]]، [[حدیث]] و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>از این جهت، رساله عملیه را باید با [[قرآن]]، [[حدیث]] و کتاب‌های فقه استدلالی متفاوت دانست. قرآن و سنت در دستگاه فقهی منبع دینی‌اند، اما رساله عملیه بیان فتوایی یک فقیه درباره وظیفه عملی مکلّف است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l30">خط ۳۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۰:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در فقه امامیه، همه مسلمانان برای دستیابی به احکام جزئی الزاماً مجتهد نیستند. در توضیح المسائل جامع، برای احکام غیرضروری و قطعی سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در فقه امامیه، همه مسلمانان برای دستیابی به احکام جزئی الزاماً مجتهد نیستند. در توضیح المسائل جامع، برای احکام غیرضروری و قطعی سه راه مطرح شده است: شخص یا باید خود توانایی اجتهاد داشته باشد، یا از مجتهد تقلید کند، یا به گونه‌ای احتیاط کند که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی مانند ادبیات عرب، تفسیر قرآن، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیث‌شناسی، </del>رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>علت این تقسیم‌بندی آن است که استنباط حکم شرعی به دانش‌های تخصصی نیاز دارد. بر اساس توضیح آیت‌الله سیستانی، فهم قرآن و روایات و استخراج حکم از آنها به دانش‌هایی مانند ادبیات عرب، تفسیر قرآن، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[حدیث‌شناسی]]، </ins>رجال و اصول فقه نیاز دارد؛ بنابراین، در این دیدگاه، رابطه مقلد با فقیه مشابه رابطه فرد غیرمتخصص با متخصص در یک دانش تخصصی دانسته می‌شود.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=علّت لزوم تقلید|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5498/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تقلید نیز در این چارچوب به معنای پذیرفتن هر سخن یک روحانی نیست. برای مرجع تقلید شرایطی مانند اجتهاد، عدالت و در موارد اختلاف، اعلمیت مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تقلید نیز در این چارچوب به معنای پذیرفتن هر سخن یک روحانی نیست. برای مرجع تقلید شرایطی مانند اجتهاد، عدالت و در موارد اختلاف، اعلمیت مطرح می‌شود و راه‌هایی نیز برای شناخت مجتهد و به دست آوردن فتوای او تعیین شده است.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تقلید، توضیح المسائل جامع، جلد اول|نام=سید علی|نام خانوادگی=سیستانی|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی|نشانی=https://www.sistani.org/persian/book/26575/5505/}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l42">خط ۴۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== اختلاف فتاوا و خطاپذیری مجتهد ===</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== اختلاف فتاوا و خطاپذیری مجتهد ===</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در علم اصول فقه امامیه، بحثی با عنوان [[تخطئه و تصویب]] مطرح است. بر اساس دیدگاه تخطئه که در میان اصولیان امامی جایگاه مهمی دارد، مجتهد ممکن است در استنباط خود به حکم واقعی نرسد؛ بنابراین، قول فقیه با خودِ حکم واقعی الهی یکی دانسته نمی‌شود. محمدتقی حکیم در بحث «تخطئه و تصویب» توضیح می‌دهد که واقع برای مجتهد باقی است و ممکن است اجتهاد او مطابق واقع یا مخالف آن باشد.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در علم اصول فقه امامیه، بحثی با عنوان [[تخطئه و تصویب]] مطرح است. بر اساس دیدگاه تخطئه که در میان اصولیان امامی جایگاه مهمی دارد، مجتهد ممکن است در استنباط خود به حکم واقعی نرسد؛ بنابراین، قول فقیه با خودِ حکم واقعی الهی یکی دانسته نمی‌شود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>محمدتقی حکیم<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در بحث «تخطئه و تصویب» توضیح می‌دهد که واقع برای مجتهد باقی است و ممکن است اجتهاد او مطابق واقع یا مخالف آن باشد.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=587–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع وحی وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=593–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بر این اساس، اختلاف دو رساله را نمی‌توان به این معنا گرفت که دو حکم الهی متناقض هم‌زمان در منبع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>وحی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>وجود دارد؛ بلکه می‌توان گفت دو فقیه درباره حکم یک مسئله، با استفاده از ادله و روش‌های معتبر استنباط، به دو نتیجه متفاوت رسیده‌اند. در این نگاه، امکان خطا بخشی از ماهیت اجتهاد بشری است.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=الأصول العامّة للفقه المقارن|نام=محمدتقی|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)|ویرایش=دوم|سال=1418|صفحه=593–594|مکان=نجف}}&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== آیا اختلاف رساله‌ها نشانه نقص شفافیت دین است؟ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== آیا اختلاف رساله‌ها نشانه نقص شفافیت دین است؟ ==</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92064:rev-92072:php=table --> </table>

حسین بادروج https://fa.wikipasokh.com/index.php?title=%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%87&diff=92064&oldid=prev 2026-09-22T22:01:09Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۳۱</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">خط ۴:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{پاسخ}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{پاسخ}}</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده:جامع عباسی Ğāmi‛-i ‛Abbāsī (IA MS.PERS.128).pdf|بندانگشتی|صفحه‌ای از نسخه خطی «جامع عباسی»، از آثار فقهی فارسی]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{درگاه|حوزه و روحانیت|واژه‌ها}}</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki_fawikipasokh-fawiki_:diff:1.41:old-92063:rev-92064:php=table --> </table>

حسین بادروج