تعارض در روایات؛ علل و راه‌حل‌ها - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Fabbasi: خلاصه کردن شناسه

2026-01-31T07:30:45Z

خلاصه کردن شناسه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۰۰
خط ۴:		خط ۴:
	{{پایان سوال}}		{{پایان سوال}}
	{{پاسخ}}		{{پاسخ}}
	تفاوت شرایط و زمینه‌های صدور ~~روایات مانند زمان، مکان، تقیه؛~~ عوامل تعارض‌آور در نقل ~~روایت مانند تصحیف، نقل به معنا و تقطیع روایات؛~~ از بین رفتن قرینه‌های موجود در روایات؛ از جمله دلیل‌های تعارض ظاهری در روایات می‌باشد.		تفاوت شرایط و زمینه‌های صدور روایات؛ عوامل تعارض‌آور در نقل روایت؛ از بین رفتن قرینه‌های موجود در روایات؛ از جمله دلیل‌های تعارض ظاهری در روایات می‌باشد.

	راه‌حل‌های کشف حقیقت در موارد تعارض روایات عبارتند از: بررسی سند روایات؛ ترجیح روایت روشن‌تر روایت گمان‌برانگیز؛ توجه به تاریخ صدور و شرایط خاص روایات؛ جمع عرفی بین روایات.		راه‌حل‌های کشف حقیقت در موارد تعارض روایات عبارتند از: بررسی سند روایات؛ ترجیح روایت روشن‌تر روایت گمان‌برانگیز؛ توجه به تاریخ صدور و شرایط خاص روایات؛ جمع عرفی بین روایات.

Fabbasi: خلاصه کردن شناسه

2026-01-28T10:22:27Z

خلاصه کردن شناسه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۸ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۲
خط ۴:		خط ۴:
	{{پایان سوال}}		{{پایان سوال}}
	{{پاسخ}}		{{پاسخ}}
	~~تعارض‌های ظاهری در روایات، ناشی از عوامل خارجی است، نه اینکه در کلام معصومین(ع) تناقض و تعارض وجود داشته باشد.~~

	تفاوت شرایط و زمینه‌های صدور روایات مانند زمان، مکان، تقیه؛ عوامل تعارض‌آور در نقل روایت مانند تصحیف، نقل به معنا و تقطیع روایات؛ از بین رفتن قرینه‌های موجود در روایات؛ از جمله دلیل‌های تعارض ظاهری در روایات می‌باشد.		تفاوت شرایط و زمینه‌های صدور روایات مانند زمان، مکان، تقیه؛ عوامل تعارض‌آور در نقل روایت مانند تصحیف، نقل به معنا و تقطیع روایات؛ از بین رفتن قرینه‌های موجود در روایات؛ از جمله دلیل‌های تعارض ظاهری در روایات می‌باشد.

Fabbasi در ‏۲ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۸

2025-08-02T10:08:23Z

Fabbasi: ایجاد مدخل: تعارض در روایات؛ علل و راه‌حل‌ها

2025-08-02T09:54:15Z

ایجاد مدخل: تعارض در روایات؛ علل و راه‌حل‌ها

صفحهٔ تازه

{{شروع متن}}
{{سوال}}
دلیل وجود برخی تعارضات در روایات چیست؟ راه حل کشف حقیقت در این موارد چگونه است؟
{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}
تعارض‌های ظاهری در روایات، ناشی از عوامل خارجی است، نه اینکه در کلام معصومین(ع) تناقض و تعارض وجود داشته باشد.

تفاوت شرایط و زمینه‌های صدور روایات مانند زمان، مکان، تقیه؛ عوامل تعارض‌آور در نقل روایت مانند تصحیف، نقل به معنا و تقطیع روایات؛ از بین رفتن قرینه‌های موجود در روایات؛ از جمله دلیل‌های تعارض ظاهری در روایات می‌باشد.

راه‌حل‌های کشف حقیقت در موارد تعارض روایات عبارتند از: بررسی سند روایات؛ ترجیح روایت روشن‌تر روایت گمان‌برانگیز؛ توجه به تاریخ صدور و شرایط خاص روایات؛ جمع عرفی بین روایات.

== مفهوم‌شناسی==
تعارض در لغت به معنای یكدیگر را پيش آمدن، متعرض یكدیگر شدن و معارضه کردن با هم است.<ref>{{پک|1=فراهیدی‏|2=1402|ک= العین ‏|ص=132|ج=2}}</ref>
در اصطلاح هرگاه يکي از دو دليل، حكمي را اثبات کند و دیگری نفي آن را به طوری که جمع بين مدلول آن دو دليل ممكن نباشد، بين آن دو دليل تعارض است و آن دو را نسبت به یكدیگر متعارض گویند. با این نگرش، تعارض به این معناست که مدلول دو یا چند دلیل با هم متضاد باشد
<ref>{{پک|1=انصاری‏|2= 1419|ک= فرائد الاصول ‏|ص=11|ج=4}}</ref>
<ref>{{پک|1=مظفر2= 1415|ک= اصول الفقه ‏|ص=192|ج=2}}</ref>
<ref>{{پک|1= آخوند خراسانی ‏|2=|ک= کفایه الاصول ‏|ص=437|ج=}}</ref>
به صورتی که میان آن مدلول‌ها در مقام عمل امکان جمع وجود نداشته باشد.
<ref>{{پک|1= مکارم شیرازی ‏|2= 1428|ک=نام کتاب‏|ص=447|ج=3}}</ref>
<ref>{{پک|1= خوئی ‏|2= 1422|ک= مصباح الاصول ‏|ص=427|ج=2}}</ref>

== دلایل وجود تعارضات در روایات ==
=== شرایط و زمینه‌های صدور روایات ===
بی توجهی به منشأ صدور احادیث از عوامل و اسباب اختلاف در احادیث می باشد. توجه به منشأ و فضاي صدور احادیث يكى از قرائن قابل تحليل در فهم حديث محسوب می شود.

'''زمان و مکان'''

از مهم ترین عواملی که در بحث فضای صدور احادیث باید به آن توجه شود آن است که برخی از اوامر و نواهی معصومین(ع) نسبت به ظرف زمانی و مکانی خاصی بیان گردیده است که توجه نداشتن به آن تعارض احادیث را در پی خواهد داشت.
به عنوان نمونه امام موسی کاظم(ع) فرار از منطقه طاعون را جایز می‌داند و علت نهی از فرار از طاعون توسط رسول خدا(ص) را فرار لشکریان از میدان جنگ به بهانه طاعون دانسته است. <ref>{{پک|1= ابن بابویه ‏|2=1403|ک= معاني الأخبار|ص=254|ج=}}</ref>

'''تقیه'''

فضای خفقان آلود دوران بنی امیه و بنی عباس گاه موجب تهدید جدی شیعیان می گشت.این تهدید، سبب می شد که امامان(ع) برای حفظ اساس تشیع، جان و مال شیعیان به گونه‌ای سخن بگویند که با احادیث اصلی و واقعی، متعارض بودند.این گروه از روایات که به عنوان روایات تقیه‌ای شناخته می شوند، فراگیری ندارند. فهم و شناخت این گونه احادیث در گرو فهم و شناسایی فضای صدور احادیث می‌باشد؛ باید نسبت به اوضاع و احوال سیاسی و جو فقهی شهر محل زندگی امام یا شهرهای مهم آن عصر شناخت داشت. در منابع روایی نمونه‌هایی از این تعارضات و راه حل آن بیان شده است.
<ref>{{پک|1=طوسی|2=1390|ک= الإستبصار فيما اختلف من الأخبار |ص=66|ج=1}}</ref>
<ref>{{پک|1=حر عاملی|2=1409|ک= وسائل الشیعه |ص=152|ج=1}}</ref>

=== عوامل تعارض‌آور در نقل روایات ===
وجود اشتباه و خطاها از سوي برخي از راویان و نسخه نویسان حدیث، از عوامل پدید آورنده تعارض ظاهری در روایات شده است.
<ref>{{پک|1= وحيد بهبهانى |2=1415|ک= الفوائد الحائرية |ص=118|ج=}}</ref> برخی از این عوامل عبارتند از:

'''تصحیف'''

تصحیف در لغت به معنای خطا کردن در خواندن و نوشتن بر اثر شباهت حروف، تغییر کلمه با کم یا زیاد کردن نقطه‌های آن است.
<ref>{{پک|1=فیومی |2=1414|ک= مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر |ص=334|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|1= ابن منظور|2=1405|ک= لسان العرب |ص=187|ج9=}}</ref>
تصحیف در حدیث به معناى تغيير در سند يا متن روايت است كه قسمتى از سند يا متن آن به كلمه يا عبارت مشابه آن تغيير يافته باشد.
<ref>{{پک|1= كنى تهرانى |2=1421|ک= توضيح المقال في علم الرجال |ص=279|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|1= محسنی |2=1421|ک= بحوث فى علم الرجال |ص=400|ج=}}</ref>
تصحیف عامل مهم پیدایش اختلاف و تعارض در اخبار است.
<ref>{{پک|1= سیستانی |2=|ک= الرافد فی علم الاصول |ص=27|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|1=دلبری |2=1391|ک= آسیب شناسی فهم حدیث |ص=414|ج=}}</ref>

'''نقل به معنا'''

نقل به معنا این است که راوی خبر تلاش کند محتوا را نقل کند، اما عین الفاظ معصوم را انتقال نمی‌دهد و با لفظی دیگر منظور معصوم را می‌رساند.
<ref>{{پک|1=انصاری |2=1410|ک= |ص=148|ج=1}}</ref>
<ref>{{پک|1=تبریزی |2=1375|ک= |ص=25|ج=1}}</ref>
در اینگونه موارد احتمال خطا در آوردن معنای سخن معصوم(ع) بیشتر است
<ref>{{پک|1= كاظمى |2=1425|ک= تكملة الرجال |ص=28 |ج=1}}</ref>
<ref>{{پک|1=خاقانی |2=1362|ک= رجال الخاقانى |ص=211 |ج=}}</ref>
و نقل به معنا در فرایند انتقال روایت، گاهی باعث تعارض در احادیث می‌شود.
<ref>{{پک|1= ابن شهید ثانی |2=1362|ک= منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح و الحسان |ص=64|ج=1}}</ref>

'''تقطیع'''

تقطیع حدیث، به بخش‌بخش کردن یک روایت و آوردن هر بخش در باب متناسب با آن
<ref>{{پک|1= شهید ثانی |2=1408|ک= الرعایة فی علم الدرایه |ص=319|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|1= جدیدی‌نژاد |2=1380|ک= معجم مصطلاحات الرجال و الدرایه |ص=41|ج=}}</ref>
یا نقل بخشی از یک روایت، بدون آوردن بخش دیگر گفته شده است.
<ref>{{پک|1= مامقانی|2=1411|ک= مقباس الهدایه |ص=254|ج=}}</ref>

تقطيع روایات یكي از علل وجود تعارض است. در بسيارى موارد، اگر همه روایات در کنار هم باشند، تعارضى با یكدیگر ندارند؛ اما در صورتى که از هم جدا شده، بين فرازهاى آن تعارض پيش مى‌آید.
<ref>{{پک|1=هاشمی|2=1417|ک= بحوث فی علم الاصول |ص=30|ج=7}}</ref>

=== از بین رفتن قرینه‌های موجود در روایات ===
ذهنیت و باورهای مخاطب، شرایط و حالات او، زمان و مکان صدور خبر، حوادثی که در پی آنها روایتی از معصوم (ع) صادر شده است و یا سؤالاتی که از جانب مخاطبان طرح شده و معصوم (ع) بدان پاسخ داده است و دیگر قراین، محورهایی است که در ایجاد فضای سخن و مقتضای حال، نقش دارد. گاهی از بین رفتن پاره‌ای از آنها موجب تعارض میان اخبار می‌شود، لکن با دقّت در اندک قراین به جا مانده، می‌توان تعارض بدوی را برطرف کرد.
<ref>{{پک|1=ابن بابویه ‏|2=1412|ک= الاعتقادات ‏|ص=13|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|1=ربانی ‏|2= |ک= دانش فقه الحدیث ‏|ص=462|ج=}}</ref>
<ref>{{پک|1=امینی‏|2= 1392|ک= درسنامه فقه الحدیث ‏|ص=42|ج=}}</ref>

== راه‌حل‌های کشف حقیقت در موارد تعارض ==
=== بررسی سلسله سند روایات ===
سند تک تک روایات ابتدا باید بررسی شود تا روایت صحیح از ضعیف تشخیص داده شود و این یکی از راه‌حل‌های از بین رفتن تعارض بین روایات است. روایاتی که سند معتبر دارند، بر روایات ضعیف ترجیح داده می‌شوند.
<ref>{{پک|1= مهريزى ‏|2=1380 |ک= ميراث حديث شيعه‏|ص=549|ج=2}}</ref>
در صورتی که روایتی با چند سلسله سند باشد و روایت دیگر با یک سند، روایت متواتر مقدم بر یک روایت است.
<ref>{{پک|1= كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد ‏|2= 1413|ک= المقالات و الرسالات ‏|ص=64|ج=26}}</ref>

=== ترجیح روایت روشن‌تر روایت گمان‌برانگیز ===
اگر یک روایت معنای صریح و روشنی داشته و روایت دیگر معنای گمان‌برانگیز و احتمالی داشته باشد، با برگزیدن روایت روشن‌تر، تعارض ظاهری بین دو روایت حل می‌شود.
<ref>{{پک|1= انصاری ‏|2= 1419|ک= فرائد الأصول‏|ص=86|ج=4}}</ref>
در حقیقت روایتی که معنای روشن‌تری دارد، قرینه و شاهدی بر این مطلب خواهد بود که روایت دوم مقصود معصوم(ع) نیست، بدین‌گونه میان دو دلیل جمع و تعارض بر طرف می‌گردد.
<ref>{{پک|1= حکیم ‏|2= 1414|ک= المحکم فی اصول الفقه ‏|ص=78|ج=6}}</ref>
<ref>{{پک|1= غروی اصفهانی ‏|2= 1408|ک= نهایة الدرایة فی شرح الکفایه‏|ص=281|ج=6}}</ref>

=== توجه به تاریخ صدور و شرایط خاص روایات ===
گاهی با بررسی تاریخ صدور روایت، تعارض برطرف می‌شود. مثلا يك روايتى در سال گذشته از امام (ع) صادر شده است و روايت ديگر در سال بعدى، صادر شده است در فرض تعارض، روايت دوّم بر روايت اوّلى، حق تقدّم خواهد داشت. این راه حل‌ها مورد تایید روایات اسلامی قرار گرفته است.
<ref>{{پک|1=کلینی‏|2= 1407|ک=الکافی‏|ص=62|ج=1}}</ref>
<ref>{{پک|1=اصغری‏|2= 1386|ک= أصول الفقه( با شرح فارسى )‏|ص=542|ج=2}}</ref>

=== جمع عرفی بین روایات ===
اگر تعارض بین روایاتی باشد که هر دو سند معتبری دارند یا هر دو متواتر هستند، در صورت امکان، باید بین دو روایت معتبر به گونه‌ای جمع کرد که هر دو قابل عمل کردن باشند.
<ref>{{پک|1=مهریزی‏|2= 1380|ک= ميراث حديث شيعه‏|ص=549|ج=2}}</ref>
<ref>{{پک|1= مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی ‏|2=1385|ک= فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)‏|ص=515|ج=2}}</ref>
اما اگر قابل جمع نباشد،‌ گفته شده قاعده اولیه‌ کنار گذاشتن هر دو دلیل است؛ هر چند برخی گفته‌اند اختیار یک روایت و کنار گذاشتن حدیث دیگری هم راه حل دیگر است.
<ref>{{پک|1=مظفر‏|2= 1415|ک= اصول الفقه ‏|ص=204|ج=2}}</ref>
<ref>{{پک|1=ولایی‏|2= 1387|ک= فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول‏|ص=144|ج=}}</ref>

== مطالعه بیشتر ==
* مصابیح الانوار فی حل مشکلات الاخبار، عبد الله شبر
* اسباب اختلاف الحديث، محمد احسانی‌فر لنگرودی
== پانویس ==
{{پانویس|2}}

== منابع ==
* {{یادکرد کتاب|عنوان= أصول الفقه(با شرح فارسى)|سال=۱۳۸۶|پیوند=|نام= عبدالله |نام خانوادگی= اصغرى |پیوند نویسنده=|ناشر=|مکان=۱۳۸۶|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= اصول الفقه|سال=1415|پیوند=|نام= مظفر |نام خانوادگی= محمدرضا |پیوند نویسنده=|ناشر= مکتبه الاعلام الاسلامی |مکان=قم|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= الاعتقادات|سال=1412|پیوند=|نام=محمد بن علی|نام خانوادگی=ابن بابویه|پیوند نویسنده=|ناشر=|مکان=قم|کوشش= غلامرضا مازندرانی|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= انوار الاصول تقریراً لأبحاث ناصر مکارم شیرازی|سال=1428|پیوند=|نام= ناصر|نام خانوادگی= مکارم شیرازی|پیوند نویسنده=|ناشر= مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب |مکان=قم|کوشش=احمد قدسی |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= آسیب شناسی فهم حدیث |سال=1391|پیوند=|نام= علی |نام خانوادگی= دلبری |پیوند نویسنده=|ناشر= دانشگاه علوم اسلامی رضوی، معاونت پژوهشی، دفتر پژوهش |مکان= مشهد |کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= بحوث فی علم الاصول |سال=1417|پیوند=|نام=محمود|نام خانوادگی= هاشمی شاهرودی |پیوند نویسنده=|ناشر= مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه|مکان=قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= بحوث فى علم الرجال |سال=1432|پیوند=|نام= محمد آصف |نام خانوادگی= محسنى |پیوند نویسنده=|ناشر= مركز المصطفى (ص) العالمي للترجمة و النشر |مکان= قم |کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= تكملة الرجال |سال=1425|پیوند=|نام= عبدالنبى |نام خانوادگی= کاظمی |پیوند نویسنده=|ناشر= انوار الهدى |مکان= قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= توضيح المقال في علم الرجال |سال=1421|پیوند=|نام= على |نام خانوادگی= كنى تهرانى |پیوند نویسنده=|ناشر= موسسه علمى فرهنگى دار الحديث، سازمان چاپ و نشر |مکان= قم |کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= دانش فقه الحدیث |سال=|پیوند=|نام= محمدحسن |نام خانوادگی= ربانی |پیوند نویسنده=|ناشر= مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی |مکان= قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= درسنامه فقه الحدیث‌ (کتاب فضل العلم، کتاب الحجة و کتاب العشرة) |سال=1393|پیوند=|نام= محمد|نام خانوادگی= امینی|پیوند نویسنده=|ناشر= مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی |مکان=قم |کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= الرافد فی علم الاصول |سال=|پیوند=|نام= علی |نام خانوادگی=سیستانی |پیوند نویسنده=|ناشر= |مکان= |کوشش= سید منیر سیدعدنان |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= رجال الخاقانى |سال=1362|پیوند=|نام= على بن حسين |نام خانوادگی= خاقانى |پیوند نویسنده=|ناشر= مكتب الإعلام الإسلامي |مکان= قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= الرعایه فی علم الدرایه|سال=1408|پیوند=|نام= زین‌الدین بن نورالدین |نام خانوادگی= شهید ثانی |پیوند نویسنده=|ناشر= مکتبه آیه‌الله المرعشی|مکان=قم|کوشش= عبدالحسین محمدعلی بقال |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= العین|سال=1402|پیوند=|نام=خلیل|نام خانوادگی= فراهیدی|پیوند نویسنده=|ناشر= دارالهجره |مکان=قم|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= فرائد الاصول |سال=۱۴۱۹|پیوند=|نام= مرتضی |نام خانوادگی= انصاری |پیوند نویسنده=|ناشر= مجمع الفکر الاسلامی |مکان= قم |کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول |سال=1387|پیوند=|نام=عیسی|نام خانوادگی= ولایی |پیوند نویسنده=|ناشر=نشر نی|مکان=تهران|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)|سال=1385|پیوند=|نام=|نام خانوادگی=|پیوند نویسنده= |ناشر= مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی |مکان=قم|کوشش= محمود هاشمی شاهرودی |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= الفوائد الحائرية|سال=1415|پیوند=|نام= محمد باقر بن محمد اكمل|نام خانوادگی= وحيد بهبهانى |پیوند نویسنده=|ناشر= مجمع الفکر الاسلامی |مکان=قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= الکافی |سال=1407|پیوند=|نام= محمد بن يعقوب |نام خانوادگی= كلينى |پیوند نویسنده=|ناشر= دار الكتب الإسلاميه |مکان=تهران|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= کتاب المکاسب |سال=1410|پیوند=|نام= مرتضی بن محمد امین|نام خانوادگی=انصاری|پیوند نویسنده=|ناشر=موسسه مطبوعاتی دار الکتاب|مکان=قم|کوشش=محمد کلانتر|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= کفایه الاصول|سال=|پیوند=|نام= محمدکاظم|نام خانوادگی= آخوند خراسانی |پیوند نویسنده=|ناشر= مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث |مکان= قم|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= لسان العرب|سال=1405|پیوند=|نام= محمد بن مکرم|نام خانوادگی= ابن منظور |پیوند نویسنده=|ناشر= نشر ادب الحوزه|مکان= |کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= المحكم في أصول الفقه|سال=1414|پیوند=|نام= محمد سعيد |نام خانوادگی= طباطبایی حکیم |پیوند نویسنده=|ناشر= مؤسسة المنار |مکان=قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= مصباح الاصول|سال=1422|پیوند=|نام=ابو القاسم|نام خانوادگی= خوئی|پیوند نویسنده=|ناشر= موسسه احیاء آثار الامام الخوئی |مکان=قم|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= مصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر|سال=1414|پیوند=|نام= احمد بن محمد|نام خانوادگی= فیومی |پیوند نویسنده=|ناشر= دار الهجره |مکان=قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= معاني الأخبار |سال=1403|پیوند=|نام= محمد بن على |نام خانوادگی= ابن بابويه |پیوند نویسنده=|ناشر= دفتر انتشارات اسلامی |مکان= قم |کوشش=علی اکبر غفاری|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= معجم مصطلاحات الرجال و الدرایه|سال=1380|پیوند=|نام= محمدرضا|نام خانوادگی= جدیدی‌نژاد |پیوند نویسنده=|ناشر= دارالحدیث |مکان= قم |کوشش= محمدکاظم رحمان‌ستایش|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= المقالات و الرسالات|سال=۱۴۱۳|پیوند=|نام=|نام خانوادگی=|پیوند نویسنده=|ناشر= المؤتمر العالمي لألفيه الشيخ المفيد |مکان=قم|کوشش= كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= مقباس الهدایه فی علم الدرایه |سال=1411|پیوند=|نام= عبد الله |نام خانوادگی= مامقانی |پیوند نویسنده=|ناشر= موسسه آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث |مکان=قم|کوشش= محمدرضا مامقانی|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح و الحسان |سال=1362|پیوند=|نام= حسن بن زين الدين |نام خانوادگی= ابن شهيد ثانى |پیوند نویسنده=|ناشر=مؤسسة النشر الإسلامي |مکان= قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= ميراث حديث شيعه|سال=1380|پیوند=|نام= مهدى |نام خانوادگی= مهريزى |پیوند نویسنده=|ناشر= موسسه علمى فرهنگى دار الحديث، سازمان چاپ و نشر |مکان=قم|کوشش=|مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= نهاية الدراية فى شرح الكفاية |سال=1408|پیوند=|نام= محمد حسین |نام خانوادگی= غروی اصفهانی |پیوند نویسنده=|ناشر= مؤسسة آل البيت عليهم السّلام لإحياء التراث |مکان=قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= وسائل الشيعة |سال=1409|پیوند=|نام=محمد بن الحسن|نام خانوادگی= حر عاملی|پیوند نویسنده=|ناشر= موسسه آل البیت |مکان=قم|کوشش= |مترجم=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان= هدایه الطالب الی اسرار المکاسب|سال=1375|پیوند=|نام=فتاح |نام خانوادگی=شهیدی تبریزی |پیوند نویسنده=|ناشر=نشر اطلاعات |مکان=تبریز|کوشش= |مترجم=}}

<references />
{{شاخه
| شاخه اصلی = علوم و معارف حدیث
| شاخه فرعی۱ = دلالت حدیث
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۳ =
}}
{{تکمیل مقاله
| شناسه = شد
| تیترها = شد
| ویرایش =
| لینک‌دهی = شد
| ناوبری =
| نمایه =
| تغییر مسیر = شد
| ارجاعات =
| بازبینی =
| تکمیل =
| اولویت = ب
| کیفیت =
}}
{{پایان متن}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۸
خط ۱۲:		خط ۱۲:
	== مفهوم‌شناسی==		== مفهوم‌شناسی==
	تعارض در لغت به معنای یكدیگر را پيش آمدن، متعرض یكدیگر شدن و معارضه کردن با هم است.<ref>{{پک\|1=فراهیدی‏\|2=1402\|ک= العین ‏\|ص=132\|ج=2}}</ref>		تعارض در لغت به معنای یكدیگر را پيش آمدن، متعرض یكدیگر شدن و معارضه کردن با هم است.<ref>{{پک\|1=فراهیدی‏\|2=1402\|ک= العین ‏\|ص=132\|ج=2}}</ref>
	در اصطلاح هرگاه يکي از دو دليل، حكمي را اثبات کند و دیگری ~~نفي~~ آن را به طوری که جمع بين ~~مدلول~~ آن دو دليل ممكن نباشد، ~~بين آن دو دليل تعارض است و~~ آن دو را نسبت به یكدیگر متعارض گویند. با این نگرش، تعارض به این معناست که مدلول دو یا چند دلیل با هم متضاد ~~باشد~~		در اصطلاح هرگاه يکي از دو دليل، حكمي را اثبات کند و دیگری آن را کند به طوری که جمع بين آن دو دليل ممكن نباشد، آن دو را نسبت به یكدیگر متعارض گویند. با این نگرش، تعارض به این معناست که مدلول دو یا چند دلیل با هم متضاد باشد؛
	<ref>{{پک\|1=انصاری‏\|2= 1419\|ک= فرائد الاصول ‏\|ص=11\|ج=4}}</ref>		<ref>{{پک\|1=انصاری‏\|2= 1419\|ک= فرائد الاصول ‏\|ص=11\|ج=4}}</ref>
	<ref>{{پک\|1=مظفر2= 1415\|ک= اصول الفقه ‏\|ص=192\|ج=2}}</ref>		<ref>{{پک\|1=مظفر2= 1415\|ک= اصول الفقه ‏\|ص=192\|ج=2}}</ref>
خط ۲۶:		خط ۲۶:
	'''زمان و مکان'''		'''زمان و مکان'''

	از مهم ترین عواملی که در بحث فضای صدور احادیث باید به آن توجه شود آن است که برخی از اوامر و نواهی معصومین(ع) نسبت به ظرف زمانی و مکانی خاصی بیان گردیده است که توجه نداشتن به آن تعارض احادیث را در پی خواهد داشت.		از مهم ترین عواملی که در بحث فضای صدور احادیث باید به آن توجه شود آن است که برخی از اوامر و نواهی [[معصومین(ع)]] نسبت به ظرف زمانی و مکانی خاصی بیان گردیده است که توجه نداشتن به آن تعارض احادیث را در پی خواهد داشت.
	به عنوان نمونه امام موسی کاظم(ع) فرار از منطقه طاعون را جایز می‌داند و علت نهی از فرار از طاعون توسط ~~رسول~~ خدا(ص) را فرار لشکریان از میدان جنگ به بهانه طاعون دانسته است. <ref>{{پک\|1= ابن بابویه ‏\|2=1403\|ک= معاني الأخبار\|ص=254\|ج=}}</ref>		به عنوان نمونه [[امام کاظم\|امام موسی کاظم(ع)]] فرار از منطقه طاعون را جایز می‌داند و علت نهی از فرار از طاعون توسط ر[[حضرت محمد(ص)\|سول خدا(ص)]] را فرار لشکریان از میدان جنگ به بهانه طاعون دانسته است.<ref>{{پک\|1= ابن بابویه ‏\|2=1403\|ک= معاني الأخبار\|ص=254\|ج=}}</ref>

	'''تقیه'''		'''تقیه'''
			{{همچنین ببینید\|تقیه از سوی اهل‌بیت(ع)}}

	فضای خفقان آلود دوران بنی امیه و بنی عباس گاه موجب تهدید جدی شیعیان می گشت.این تهدید، سبب می شد که امامان(ع) برای حفظ اساس تشیع، جان و مال شیعیان به گونه‌ای سخن بگویند که با احادیث اصلی و واقعی، متعارض بودند.این گروه از روایات که به عنوان روایات تقیه‌ای شناخته می شوند، فراگیری ندارند. فهم و شناخت این گونه احادیث در گرو فهم و شناسایی فضای صدور احادیث می‌باشد؛ باید نسبت به اوضاع و احوال سیاسی و جو فقهی شهر محل زندگی امام یا شهرهای مهم آن عصر شناخت داشت. در منابع روایی نمونه‌هایی از این تعارضات و راه حل آن بیان شده است.		فضای خفقان آلود دوران [[بنی‌امیه\|بنی امیه]] و [[بنی‌ عباس\|بنی عباس]] گاه موجب تهدید جدی شیعیان می گشت.این تهدید، سبب می شد که امامان(ع) برای حفظ اساس تشیع، جان و مال شیعیان به گونه‌ای سخن بگویند که با احادیث اصلی و واقعی، متعارض بودند.این گروه از روایات که به عنوان روایات تقیه‌ای شناخته می شوند، فراگیری ندارند. فهم و شناخت این گونه احادیث در گرو فهم و شناسایی فضای صدور احادیث می‌باشد؛ باید نسبت به اوضاع و احوال سیاسی و جو فقهی شهر محل زندگی امام یا شهرهای مهم آن عصر شناخت داشت. در منابع روایی نمونه‌هایی از این تعارضات و راه حل آن بیان شده است.
	<ref>{{پک\|1=طوسی\|2=1390\|ک= الإستبصار فيما اختلف من الأخبار \|ص=66\|ج=1}}</ref>		<ref>{{پک\|1=طوسی\|2=1390\|ک= الإستبصار فيما اختلف من الأخبار \|ص=66\|ج=1}}</ref>
	<ref>{{پک\|1=حر عاملی\|2=1409\|ک= وسائل الشیعه \|ص=152\|ج=1}}</ref>		<ref>{{پک\|1=حر عاملی\|2=1409\|ک= وسائل الشیعه \|ص=152\|ج=1}}</ref>

	=== عوامل تعارض‌آور در نقل روایات ===		=== عوامل تعارض‌آور در نقل روایات ===
	وجود اشتباه و خطاها از سوي برخي از راویان و ~~نسخه نویسان~~ حدیث، از عوامل پدید آورنده تعارض ظاهری در روایات شده است.		وجود اشتباه و خطاها از سوي برخي از راویان و نسخه‌نویسان حدیث، از عوامل پدید آورنده تعارض ظاهری در روایات شده است.
	<ref>{{پک\|1= وحيد بهبهانى \|2=1415\|ک= الفوائد الحائرية \|ص=118\|ج=}}</ref> برخی از این عوامل عبارتند از:		<ref>{{پک\|1= وحيد بهبهانى \|2=1415\|ک= الفوائد الحائرية \|ص=118\|ج=}}</ref> برخی از این عوامل عبارتند از:

خط ۵۳:		خط ۵۴:
	'''نقل به معنا'''		'''نقل به معنا'''

	نقل به معنا این است که راوی خبر تلاش کند محتوا را نقل کند، اما عین الفاظ معصوم را انتقال نمی‌دهد و با لفظی دیگر منظور معصوم را می‌رساند.		نقل به معنا این است که راوی خبر تلاش کند محتوا را نقل کند، اما عین الفاظ معصوم(ع) را انتقال نمی‌دهد و با لفظی دیگر منظور معصوم(ع) را می‌رساند.
	<ref>{{پک\|1=انصاری \|2=1410\|ک= \|ص=148\|ج=1}}</ref>		<ref>{{پک\|1=انصاری \|2=1410\|ک= \|ص=148\|ج=1}}</ref>
	<ref>{{پک\|1=تبریزی \|2=1375\|ک= \|ص=25\|ج=1}}</ref>		<ref>{{پک\|1=تبریزی \|2=1375\|ک= \|ص=25\|ج=1}}</ref>
خط ۸۱:		خط ۸۲:
	== راه‌حل‌های کشف حقیقت در موارد تعارض ==		== راه‌حل‌های کشف حقیقت در موارد تعارض ==
	=== بررسی سلسله سند روایات ===		=== بررسی سلسله سند روایات ===
			{{همچنین ببینید\|سلسله حدیث}}

	سند تک تک روایات ابتدا باید بررسی شود تا روایت صحیح از ضعیف تشخیص داده شود و این یکی از راه‌حل‌های از بین رفتن تعارض بین روایات است. روایاتی که سند معتبر دارند، بر روایات ضعیف ترجیح داده می‌شوند.		سند تک تک روایات ابتدا باید بررسی شود تا روایت صحیح از ضعیف تشخیص داده شود و این یکی از راه‌حل‌های از بین رفتن تعارض بین روایات است. روایاتی که سند معتبر دارند، بر روایات ضعیف ترجیح داده می‌شوند.
	<ref>{{پک\|1= مهريزى ‏\|2=1380 \|ک= ميراث حديث شيعه‏\|ص=549\|ج=2}}</ref>		<ref>{{پک\|1= مهريزى ‏\|2=1380 \|ک= ميراث حديث شيعه‏\|ص=549\|ج=2}}</ref>
	در صورتی که روایتی با چند سلسله سند باشد و روایت دیگر با یک سند، روایت متواتر مقدم بر یک روایت است.		در صورتی که روایتی با چند سلسله سند باشد و روایت دیگر با یک سند، [[حدیث متواتر\|روایت متواتر]] مقدم بر یک روایت است.
	<ref>{{پک\|1= كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد ‏\|2= 1413\|ک= المقالات و الرسالات ‏\|ص=64\|ج=26}}</ref>		<ref>{{پک\|1= كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد ‏\|2= 1413\|ک= المقالات و الرسالات ‏\|ص=64\|ج=26}}</ref>

خط ۱۰۹:		خط ۱۱۲:
	* مصابیح الانوار فی حل مشکلات الاخبار، عبد الله شبر		* مصابیح الانوار فی حل مشکلات الاخبار، عبد الله شبر
	* اسباب اختلاف الحديث، محمد احسانی‌فر لنگرودی		* اسباب اختلاف الحديث، محمد احسانی‌فر لنگرودی

	== پانویس ==		== پانویس ==
	{{پانویس\|2}}		{{پانویس\|2}}