«ولا الضالین» یا «غیر الضالین» در سوره حمد - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Aliazad در ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۸

2025-11-22T19:48:45Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۱۸
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	}}		}}
	{{پایان متن}}		{{پایان متن}}
			{{#seo:
			\|title=آیا «غیرالضالین» در سوره حمد نشانه تحریف قرآن است؟ - تحریف قرآن و روایت «غیر الضالین» - ویکی پاسخ
			\|title_mode=Replaced Title
			\|keywords=غیر الضالین
			\|description=روایت «غیر الضالین» در سوره حمد از نظر سند ضعیف است و با قرائت متواتر «ولاالضالین» میان شیعه و سنی تعارض دارد. بنابراین این روایت دلیل بر تحریف قرآن نیست.
			}}

Aliazad در ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۴

2025-11-22T19:44:09Z

Nazarzadeh: جایگزینی متن - ' | بازبینی =' به ' | ارزیابی کمی ='

2024-09-29T05:56:21Z

جایگزینی متن - ' | بازبینی =' به ' | ارزیابی کمی ='

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۲۶
خط ۴۷:		خط ۴۷:
	\| تغییر مسیر = شد		\| تغییر مسیر = شد
	\| ارجاعات =		\| ارجاعات =
	\| ~~بازبینی~~ =		\| ارزیابی کمی =
	\| تکمیل =		\| تکمیل =
	\| اولویت = ج		\| اولویت = ج

Fabbasi در ‏۵ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۹:۳۱

2023-02-05T19:31:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۳:۰۱
خط ۴۵:		خط ۴۵:
	\| ناوبری =		\| ناوبری =
	\| نمایه =		\| نمایه =
	\| تغییر مسیر =		\| تغییر مسیر = شد
	\| ارجاعات =		\| ارجاعات =
	\| بازبینی =		\| بازبینی =

Fabbasi: حذف متن‌های عربی، اصلاح شناسه و جابجایی تیترها

2023-02-05T19:26:48Z

حذف متن‌های عربی، اصلاح شناسه و جابجایی تیترها

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۲:۵۶
خط ۴:		خط ۴:
	{{پایان سوال}}		{{پایان سوال}}
	{{پاسخ}}		{{پاسخ}}
	~~روایاتی که~~ [[امام صادق(ع)]] ~~«غیرالضالین» را~~ در سوره ~~حمد تفسیر کرد،~~ سند معتبری ~~ندارند. در کتاب‌های معتبر نیز نیامده‌اند~~. شیعه و ~~سنی~~ اتفاق نظر دارند که آخر سوره حمد «ولا الضالین» است. ~~این روایات~~ با اتفاق مسلمانان بر خواندن «ولا الضالین» در نمازهای خود و روایات ~~معتبر بر~~ قرائت متواتر و مشهور «ولا الضالین» ~~تعارض دارد~~. روایت ضعیف ~~و معارض با متواتر دلیل~~ بر تحریف قرآن ~~نمی‌شود~~.		[[امام صادق(ع)]] در روایتی به جای «ولاالضالین» در سوره حمد، «غیرالضالین» آورده است. روایت سند معتبری ندارد. شیعه و اهل سنت اتفاق نظر دارند که آخر سوره حمد «ولا الضالین» است. «غیرالضالین» با اتفاق مسلمانان بر خواندن «ولا الضالین» در نمازهای خود تعارض دارد. روایات معتبر، قرائت متواتر و مشهور را «ولا الضالین» می‌داند. با روایت ضعیف نمی‌توان بر تحریف شدن قرآن استناد کرد.

	== روایات ==		== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==
	'''روایت اول:''' در [[تفسیر علی بن ابراهیم قمی\|تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی]] آمده است: ~~عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فِی قَوْلِهِ غَیْرِ~~ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ قَالَ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ النُّصَّابُ وَ الضَّالِّینَ الشُّکَّاکُ وَ الَّذِینَ لَا یَعْرِفُونَ الْإِمَام…<ref>قمی، علی، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۹.</ref>امام صادق در تفسیر «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ غَیْرِ الضَّالِّینَ‏» فرمود: آنان که مورد غضب قرار گرفته‌اند، ناصبی‌ها هستند و گمراهان تردیدکنندگان و کسانی هستند که امام را نمی‌شناسند.		قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، فاطیما، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید کرده است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> قرائت «غیر الضالین» مخالف تواتر قرآن است.<ref>صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۸.</ref>همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.

			کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.<ref>نگاه کنید به: طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۵۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ج۱، ص۴۲. و ….</ref>

			== متن روایت غیر الضالین==
			'''روایت اول:''' در [[تفسیر علی بن ابراهیم قمی\|تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی]] آمده است امام صادق(ع) در تفسیر آیه آخر سوره حمد فرمود: «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» ناصبی‌ها هستند و «غَیْرِ الضَّالِّینَ‏» تردیدکنندگان و کسانی هستند که امام را نمی‌شناسند.<ref>قمی، علی، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۹.</ref>ا

	'''روایت دوم:''' [[تفسیر عیاشی]] از محمد بن مسلم از امام صادق نقل کرده است که فرمود: ~~«غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ‏» الیهود~~ «و غیر الضالین‏» ~~النصاری…~~<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ~~1380ق، ج1، ص22، حدیث17~~.</ref> ~~غضب شدگان یهودیان و گمراهان نصاری هستند.~~		'''روایت دوم:''' [[تفسیر عیاشی]] از محمد بن مسلم از امام صادق نقل کرده است که فرمود: «و غیر الضالین‏» مسیحیان هستند.<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲، حدیث۱۷.</ref>

	'''روایت سوم:''' در تفسیر عیاشی آمده است: ~~عن رجل عن ابن أبی عمیر رفعه فی قوله~~ «غیر المغضوب علیهم و غیر الضالین‏» ~~و هکذا نزلت~~<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ~~1380ق، ج1، ص24، حدیث24~~.</ref>مردی از ابن ابی عمیر با [[حدیث مرفوع\|سند مرفوع]] آورده است که گفت: آیه اینگونه نازل شده است: «غیر المغضوب علیهم و غیر الضالین‏»		'''روایت سوم:''' در تفسیر عیاشی با سند [[حدیث مرفوع\|سند مرفوع]] آمده است که گفت: آیه اینگونه نازل شده است: «غیر المغضوب علیهم و غیر الضالین‏»<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۴، حدیث۲۴.</ref>

	== سند روایات ==		== سند روایات ==
خط ۲۲:		خط ۲۷:
	'''سند روایت سوم:''' اول روایت «عن رجل» دارد و مشخص نیست این مرد چه کسی بود. آخر روایت «رفعه» دارد که دلالت بر حذف راوی از سند حدیث دارد و [[حدیث مرفوع\|روایت مرفوع]] است و معتبر نمی‌باشد. نام معصوم هم نیامده است و معلوم نیست گوینده این سخن امام بود یا فردی غیر معصوم. از این‌رو سند روایت در نهایت ضعف می‌باشد.		'''سند روایت سوم:''' اول روایت «عن رجل» دارد و مشخص نیست این مرد چه کسی بود. آخر روایت «رفعه» دارد که دلالت بر حذف راوی از سند حدیث دارد و [[حدیث مرفوع\|روایت مرفوع]] است و معتبر نمی‌باشد. نام معصوم هم نیامده است و معلوم نیست گوینده این سخن امام بود یا فردی غیر معصوم. از این‌رو سند روایت در نهایت ضعف می‌باشد.

	~~== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==~~
	قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، فاطیما، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید کرده است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> قرائت «غیر الضالین» مخالف تواتر قرآن است.<ref>صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۸.</ref>همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.
	کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.<ref>طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۵۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ج۱، ص۴۲. و ….</ref>
	{{پایان پاسخ}}		{{پایان پاسخ}}
	{{مطالعه بیشتر}}		{{مطالعه بیشتر}}

Mafkalam: Mafkalam صفحهٔ روایات «غیر الضالین» به جای «ولا الضالین» در سوره حمد را به «ولا الضالین» یا «غیر الضالین» در سوره حمد منتقل کرد

2023-02-05T10:16:06Z

Mafkalam صفحهٔ روایات «غیر الضالین» به جای «ولا الضالین» در سوره حمد را به «ولا الضالین» یا «غیر الضالین» در سوره حمد منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۴۶
(بدون تفاوت)

Fabbasi: تکمیل اولیه مقاله

2023-02-01T09:44:18Z

تکمیل اولیه مقاله

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۱۴
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{ویرایش\|fabbasi}}~~
	{{شروع متن}}		{{شروع متن}}
	{{سوال}}		{{سوال}}

Fabbasi: /* ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی */

2023-02-01T09:43:08Z

ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۳:۱۳
خط ۲۴:		خط ۲۴:

	== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==		== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==
	قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی ~~التمهيد، ،~~ ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، ~~فاطيما،~~ ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید ~~کرده‌~~ است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.		قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، فاطیما، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید کرده است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> قرائت «غیر الضالین» مخالف تواتر قرآن است.<ref>صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۸.</ref>همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.
	کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.		کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.<ref>طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۵۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ج۱، ص۴۲. و ….</ref>
	{{پایان پاسخ}}		{{پایان پاسخ}}
	{{مطالعه بیشتر}}		{{مطالعه بیشتر}}

Fabbasi: /* ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی */

2023-02-01T08:57:14Z

ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۲۷
خط ۲۴:		خط ۲۴:

	== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==		== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==
	مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند که می‌رساند علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است. روایات فراوانی ~~نیز~~ این قرائت را تأیید ~~کرده‌اند~~.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref>		قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهيد، ، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، فاطيما، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید کرده‌ است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.
	کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.		کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.
	{{پایان پاسخ}}		{{پایان پاسخ}}

Fabbasi: /* سند روایات */ اصلاح ارقام

2023-02-01T08:53:44Z

سند روایات: اصلاح ارقام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۲۳
خط ۱۶:		خط ۱۶:
	== سند روایات ==		== سند روایات ==
	'''سند روایت اول:''' ایراد اساسی این روایت در قابل استناد نبودن خود کتاب تفسیر قمی است. [[آقابزرگ تهرانی]] (۱۲۹۳–۱۳۸۹ق) معتقد است شاگرد قمی، ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر(ع)، روایاتی را از تفسیر قمی در این کتاب وارد کرده است. این روایات بیشتر از ابوالجارود، از اصحاب زیدی برخی از ائمه شیعه(ع) و راوی روایاتی تفسیری از امام باقر(ع)، است.<ref>طهرانی، آقابزرک، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۵۱. سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، ص۳۱۳.</ref> برخی محققان به این نتیجه رسیده‌اند که تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی کتابی است از مؤلفی دیگر که بیش از همه از تفسیر علی بن ابراهیم بهره گرفته است و مؤلف اصلی تفسیر قمی علی بن حاتم است.<ref>شبیری، «تفسیر علی بن ابراهیم قمی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۷۰۱. موسوی، «پژوهشی پیرامون تفسیر قمی»، کیهان اندیشه، ص۸۶.</ref>		'''سند روایت اول:''' ایراد اساسی این روایت در قابل استناد نبودن خود کتاب تفسیر قمی است. [[آقابزرگ تهرانی]] (۱۲۹۳–۱۳۸۹ق) معتقد است شاگرد قمی، ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر(ع)، روایاتی را از تفسیر قمی در این کتاب وارد کرده است. این روایات بیشتر از ابوالجارود، از اصحاب زیدی برخی از ائمه شیعه(ع) و راوی روایاتی تفسیری از امام باقر(ع)، است.<ref>طهرانی، آقابزرک، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۵۱. سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، ص۳۱۳.</ref> برخی محققان به این نتیجه رسیده‌اند که تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی کتابی است از مؤلفی دیگر که بیش از همه از تفسیر علی بن ابراهیم بهره گرفته است و مؤلف اصلی تفسیر قمی علی بن حاتم است.<ref>شبیری، «تفسیر علی بن ابراهیم قمی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۷۰۱. موسوی، «پژوهشی پیرامون تفسیر قمی»، کیهان اندیشه، ص۸۶.</ref>

			راوی اصلی تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی نیز مجهول الحال است و نمی‌توان به روایات او اعتماد کرد.<ref>عسکری، مرتضی، القرآن الکریم و روایات المدرستین، المجمع العلمي الاسلامي، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۴۰.</ref>

	'''سند روایت دوم:''' [[روایت مرسل]] است. عیاشی متوفای قرن چهار قمری است<ref>آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی التصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۵. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۹۵.</ref> نمی‌تواند از محمد بن مسلم متوفای قرن دوم قمری و از اصحاب امام باقر و امام صادق<ref>نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم، موسسه النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۳.</ref> مستقیم روایت کند.		'''سند روایت دوم:''' [[روایت مرسل]] است. عیاشی متوفای قرن چهار قمری است<ref>آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی التصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۵. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۹۵.</ref> نمی‌تواند از محمد بن مسلم متوفای قرن دوم قمری و از اصحاب امام باقر و امام صادق<ref>نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم، موسسه النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۳.</ref> مستقیم روایت کند.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۱۴
خط ۴:		خط ۴:
	{{پایان سوال}}		{{پایان سوال}}
	{{پاسخ}}		{{پاسخ}}
	[[امام صادق(ع)]] در روایتی به جای «ولاالضالین» در سوره حمد، «غیرالضالین» آورده است. روایت سند معتبری ندارد. شیعه و اهل سنت اتفاق نظر دارند که آخر سوره حمد «ولا الضالین» است. «غیرالضالین» با اتفاق مسلمانان بر خواندن «ولا الضالین» در نمازهای خود تعارض دارد. روایات معتبر، قرائت متواتر و مشهور را «ولا الضالین» می‌داند. با روایت ضعیف نمی‌توان بر تحریف شدن قرآن استناد کرد.		امام صادق(ع) در روایتی به جای «ولاالضالین» در سوره حمد، «غیرالضالین» آورده است. روایت [[سند حدیث\|سند]] معتبری ندارد. شیعه و اهل سنت اتفاق نظر دارند که آخر سوره حمد «ولا الضالین» است. «غیرالضالین» با اتفاق مسلمانان بر خواندن «ولا الضالین» در نمازهای خود تعارض دارد. روایات معتبر، قرائت متواتر و مشهور را «ولا الضالین» می‌داند. با روایت ضعیف نمی‌توان بر تحریف شدن قرآن استناد کرد.

	== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==		== ولا الضالین قرائت متواتر شیعه و سنی ==
	قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، فاطیما، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید کرده است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> قرائت «غیر الضالین» مخالف تواتر قرآن است.<ref>صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۸.</ref>همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی [[متواتر]] و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.		قرآن به باور همه مسلمانان متواتر است.<ref>معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۹. احمدی، حبیب‌الله، پژوهشی در علوم قرآن، قم، فاطیما، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۵.</ref> مسلمانان از اول بعثت هر روز در نماز خود «و لا الضالین» می‌خواندند. روایات فراوانی این قرائت را تأیید کرده است.<ref>شیخ صدوق در کتاب الخصال، ج۱، ص۷۵. عیون أخبار الرضا، ج‏۲، ص۱۰۷. معانی الأخبار، ص۳۶. علل الشرائع، ج‏۱، ص۲۶۰. شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام، ج‏۲، ص۷۵. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج‏۱، ص۳۱۹. و ….</ref> قرائت «غیر الضالین» مخالف تواتر قرآن است.<ref>صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۸.</ref>همه اینها گویاترین دلیل است بر اینکه علاوه بر ضعیف بودن روایتی که «غیر الضالین» آمده است، قرائت «ولا الضالین» قرائتی متواتر و مشهور میان امت اسلامی اعم از شیعه و سنی است.

	کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.<ref>نگاه کنید به: طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۵۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ج۱، ص۴۲. و ….</ref>		کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت نیز آیه آخر سوره فاتحه را «ولاالضالین» آورده‌اند و این می‌رساند که شیعه و سنی روایات ضعیف «غیر الضالین» را قبول نداشته‌اند.<ref>نگاه کنید به: طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۵۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ج۱، ص۴۲. و ….</ref>
خط ۱۴:		خط ۱۴:
	'''روایت اول:''' در [[تفسیر علی بن ابراهیم قمی\|تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی]] آمده است امام صادق(ع) در تفسیر آیه آخر سوره حمد فرمود: «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» ناصبی‌ها هستند و «غَیْرِ الضَّالِّینَ‏» تردیدکنندگان و کسانی هستند که امام را نمی‌شناسند.<ref>قمی، علی، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۹.</ref>ا		'''روایت اول:''' در [[تفسیر علی بن ابراهیم قمی\|تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی]] آمده است امام صادق(ع) در تفسیر آیه آخر سوره حمد فرمود: «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» ناصبی‌ها هستند و «غَیْرِ الضَّالِّینَ‏» تردیدکنندگان و کسانی هستند که امام را نمی‌شناسند.<ref>قمی، علی، تفسیر القمی، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۹.</ref>ا

	'''روایت دوم:''' [[تفسیر عیاشی]] از محمد بن مسلم از امام صادق نقل کرده است که فرمود: «و غیر الضالین‏» مسیحیان هستند.<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲، حدیث۱۷.</ref>		'''روایت دوم:''' تفسیر عیاشی از محمد بن مسلم از امام صادق نقل کرده است که فرمود: «و غیر الضالین‏» [[مسیحیان]] هستند.<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲، حدیث۱۷.</ref>

	'''روایت سوم:''' در تفسیر عیاشی با سند [[حدیث مرفوع\|سند مرفوع]] آمده است که گفت: آیه اینگونه نازل شده است: «غیر المغضوب علیهم و غیر الضالین‏»<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۴، حدیث۲۴.</ref>		'''روایت سوم:''' در تفسیر عیاشی با سند [[حدیث مرفوع\|سند مرفوع]] آمده است که گفت: آیه اینگونه نازل شده است: «غیر المغضوب علیهم و غیر الضالین‏»<ref>عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تهران، مطبعه العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۴، حدیث۲۴.</ref>

	== سند روایات ==		== سند روایات ==
	'''سند روایت اول:''' ایراد اساسی این روایت در قابل استناد نبودن خود کتاب تفسیر قمی است. [[آقابزرگ تهرانی]] (۱۲۹۳–۱۳۸۹ق) معتقد است شاگرد قمی، ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر(ع)، روایاتی را از تفسیر قمی در این کتاب وارد کرده است. این روایات بیشتر از ابوالجارود، از اصحاب زیدی برخی از ائمه شیعه(ع) و راوی روایاتی تفسیری از امام باقر(ع)، است.<ref>طهرانی، آقابزرک، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۵۱. سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، ص۳۱۳.</ref> برخی محققان به این نتیجه رسیده‌اند که تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی کتابی است از مؤلفی دیگر که بیش از همه از تفسیر علی بن ابراهیم بهره گرفته است و مؤلف اصلی تفسیر قمی علی بن حاتم است.<ref>شبیری، «تفسیر علی بن ابراهیم قمی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۷۰۱. موسوی، «پژوهشی پیرامون تفسیر قمی»، کیهان اندیشه، ص۸۶.</ref>		'''سند روایت اول:''' ایراد اساسی این روایت در قابل استناد نبودن خود کتاب تفسیر قمی است. [[آقابزرگ تهرانی]] (۱۲۹۳–۱۳۸۹ق) معتقد است شاگرد قمی، ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن موسی بن جعفر(ع)، روایاتی را از تفسیر قمی در این کتاب وارد کرده است. این روایات بیشتر از ابوالجارود، از اصحاب زیدی برخی از ائمه شیعه(ع) و راوی روایاتی تفسیری از امام باقر(ع)، است.<ref>طهرانی، آقابزرک، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۵۱. سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، ص۳۱۳.</ref> برخی محققان به این نتیجه رسیده‌اند که [[تفسیر]] منسوب به علی بن ابراهیم قمی کتابی است از مؤلفی دیگر که بیش از همه از تفسیر علی بن ابراهیم بهره گرفته است و مؤلف اصلی تفسیر قمی علی بن حاتم است.<ref>شبیری، «تفسیر علی بن ابراهیم قمی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، ص۷۰۱. موسوی، «پژوهشی پیرامون تفسیر قمی»، کیهان اندیشه، ص۸۶.</ref>

	راوی اصلی تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی نیز مجهول الحال است و نمی‌توان به روایات او اعتماد کرد.<ref>عسکری، مرتضی، القرآن الکریم و روایات المدرستین، المجمع العلمي الاسلامي، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۴۰.</ref>		راوی اصلی تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی نیز مجهول الحال است و نمی‌توان به روایات او اعتماد کرد.<ref>عسکری، مرتضی، القرآن الکریم و روایات المدرستین، المجمع العلمي الاسلامي، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۴۰.</ref>

	'''سند روایت دوم:''' [[روایت مرسل]] است. عیاشی متوفای قرن چهار قمری است<ref>آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی التصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۵. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۹۵.</ref> نمی‌تواند از محمد بن مسلم متوفای قرن دوم قمری و از اصحاب امام باقر و امام صادق<ref>نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم، موسسه النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۳.</ref> مستقیم روایت کند.		'''سند روایت دوم:''' روایت مرسل است. عیاشی متوفای قرن چهار قمری است<ref>آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی التصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۵. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۹۵.</ref> نمی‌تواند از محمد بن مسلم متوفای قرن دوم قمری و از اصحاب امام باقر و امام صادق<ref>نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم، موسسه النشر الاسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۳.</ref> مستقیم روایت کند.

	'''سند روایت سوم:''' اول روایت «عن رجل» دارد و مشخص نیست این مرد چه کسی بود. آخر روایت «رفعه» دارد که دلالت بر حذف راوی از سند حدیث دارد و ~~[[حدیث مرفوع\|~~روایت مرفوع]] است و معتبر نمی‌باشد. نام معصوم هم نیامده است و معلوم نیست گوینده این سخن امام بود یا فردی غیر معصوم. از این‌رو سند روایت در نهایت ضعف می‌باشد.		'''سند روایت سوم:''' اول روایت «عن رجل» دارد و مشخص نیست این مرد چه کسی بود. آخر روایت «رفعه» دارد که دلالت بر حذف راوی از سند حدیث دارد و روایت مرفوع است و معتبر نمی‌باشد. نام [[معصوم تنها راه شناخت و عبادت خدا\|معصوم]] هم نیامده است و معلوم نیست گوینده این سخن امام بود یا فردی غیر معصوم. از این‌رو سند روایت در نهایت ضعف می‌باشد.

	{{پایان پاسخ}}		{{پایان پاسخ}}